S.P.Q.R. na 2000 jaar op het slagveld van Varus

De voorbije dagen verbleven een aantal S.P.Q.R.-leden in het Teutoburgerwoud in Duitsland, waar in 9 n. Chr. de beruchte veldslag van Varus tegen de Germanen plaatsvond. De Romeinen verloren toen drie legioenen, goed voor zowat 20.000 doden. De uitstap voerde ons ondermeer, via Haltern am See, Kalkriese en Detmold, langs het schitterende tentoonstellingsdrieluik Imperium, Konflikt en Mythos, die volgende maand de deuren sluit en daarna wordt afgebroken. Ook werd het eigenlijke slagveld bezocht. De archeologische opgravingen zijn hier momenteel nog steeds volop aan de gang. De “verloren Germaanse gebieden” werden door S.P.Q.R., met de Romeinse stadsvlag in de hand en precies 2000 jaar na datum, symbolisch teruggeclaimd!

Omstreeks het begin van onze jaartelling waren reeds grote delen van Germanië door de Romeinen bezet. Twee decennia lang waren de Romeinen, ondanks de terugkerende militaire gevechtshandelingen en terugtochten, steeds verder in het noorden en oosten van Midden-Europa doorgedrongen. Een groot deel van de Germaanse bevolking had vrijwillig vrede met Rome gesloten. Andere stammen werden onderworpen. Vanaf 4 n. Chr. stabiliseerde de situatie in Germanië. Publius Quinctilius Varus, in 7 n. Chr. door keizer Augustus tot proconsul benoemd, bereidde de overgang van Germanië in een Romeinse provincie voor.

Hoewel hij uit een weinig belangrijke familie kwam, was Varus in Rome uitgegroeid tot een man van aanzien en die veel ervaring had. Enkele jaren voordien was hij al eens proconsul geweest in de rijke provincie Syria. Toen na de dood van Herodes, de koning van Palestina, zware rellen uitbraken, bracht hij zij snel onder controle, bestrafte de aanvoerders en herstelde de machtsverhoudingen. Hij was zeker de juiste man voor Germanië  waar ook af en toe nog eens tegen Rome werd gerebelleerd. Varus voerde ook de Romeinse rechtspraak in Germanië in. Hij reisde rond en hield regelmatig gerechtsdagen. Veel minder geliefd waren de belastingen. Net als elke Romeinse provincie was natuurlijk ook Germanië belastingplichtig.

Geruime tijd bleef het tussen de Eems en Elbe rustig. Tot de gedenkwaardige dagen, omstreeks deze periode, van het jaar 9. Varus was met zijn drie legioenen sterke leger uitgerukt. Eén van de doelen was het zomerkamp in het Wezergebied. In de herfst, ondertussen behoorlijk gedecimeerd door zieken, gesneuvelden en achtergebleven bewakingseenheden, begaf de strijdmacht zich op weg naar de veilige beschutting van het versterkte winterkamp aan de Rijn.

Toch zouden de meeste legionairs het kamp nooit bereiken. Varus sloeg waarschuwingen over tegenstand en zelfs een mogelijke opstand van de Germaanse bevolking in de wind. Varus volgde daarentegen de roep naar bijstand in de strijd tegen opstandige Germanen en liep zo in de val van de anti-Romeinse coalitie, geleid door Arminius, de zoon van de Cheruskische vorst Segimer, die door Rome werd vertrouwd. De jonge Germaanse krijger was immers in Rome opgevoed, was officier bij de ruiterij en inmiddels burger van Rome.

Germaanse krijgers overvielen de verraste Romeinen, bestaande uit ruiters, legionairs, verzorgingseenheden, wagens, wapens en trekdieren. Dat gebeurde in de vlakte van Kalkriese. De aanval uit het struikgewas kwam als een totale verrassing. Vanuit de hinderlaag, een echt knelpunt tussen het heuvelland, een opgeworpen wal en het grote veengebied, vielen zij telkens opnieuw, in ware guerillastijl, de flanken van het Romeinse leger aan. De tegenstand van de Romeinen werd door het terrein bemoeilijkt. Aan een gevechtsformatie was helemaal niet te denken. En dan moest ook nog de groep met niet-militairen, wagens, lastdieren en transportkarren in veiligheid worden gebracht. De verliezen waren dienovereenkomstig groot. ‘s Avonds verschanste men zich in een zorgvuldig ingericht kamp. Men beraadslaagde over de verdere handelswijze en kwam overeen overtollige ballast, dat betekende vooral de transportwagens, achter te laten. Om ze niet in de handen van de vijanden te laten vallen stak men ze in brand.

De tweede dag verliep, ondanks strategische overwegingen van de kant van de Romeinen niet beter. Daarbij kwam het aanhoudende slechte weer. Door de doorweekte wegen en de voortdurende, onberekenbare aanvallen van dichterbij oprukkende aanvallers, leden de Romeinen steeds zwaardere verliezen. Aan een normaal kamp voor de nacht viel al niet meer te denken. Men verdedigde zich zo goed het ging.

De volgende dag bracht de beslissing. De Romeinen verkeerden in een desolate toestand, er waren veel gewonden, hun kleding was volledig doorweekt, de schilden zwaar door het opgezogen water. De Germanen die met hun terreinkennis en hun lichte wapens in het voordeel waren, konden de overgebleven Romeinen overweldigen de meeste legionairs doden. Toen Varus zich bewust werd van de hopeloosheid van de situatie, pleegde hij zelfmoord door zich in zijn zwaard te storten om aan marteling en vernedering te ontsnappen. Daardoor zonk de moed van de overlevenden nog dieper en velen probeerden te vluchten, terwijl anderen zich de vijanden overgaven of eveneens zelfmoord pleegden om aan de wraak van de Germanen te ontkomen.

Regen, storm en gevechten hadden de Romeinse troepen volledig in de pan gehakt. Zowat 20.000 Romeinse soldaten stierven op het slagveld. Hoeveel Germanen de strijd met hun leven moesten betalen, is niet bekend. Keizer Augustus vernam in Rome het verlies van zijn drie legioenen en kreeg het hoofd van Varus toegestuurd. In de dagen nadien zou hij tijdens nachtmerries meermaals vertwijfeld hebben uitgeroepen: “Varus, geef mij mijn legioenen terug!” De keizer rouwde om de dode Varus die overigens een eervolle begrafenis kreeg. De nummers van de verloren legioenen, 17, 18 en 19, werden echter nooit meer gebruikt.

De plannen voor de verovering van Germanië, rechts van de Rijn, werden enige tijd later opgegeven. De Romeinen trokken zich tot aan de Rijngrens terug. Weliswaar probeerden de Romeinen de smaad van de vernietigende nederlaag nog enige tijd van zich af te schudden. Zo trok de veldheer Germanicus met een groot deel van de Romeinse strijdkrachten op, bereikte in de jaren 15-16 n. Chr. volgens de Romeinse geschiedkundigen ook de plaats van de Varusslag en begroeven daar de stoffelijke resten van de doden. Maar ook hij kon het vrije Germanië niet onderwerpen, al zullen er hier en daar ongetwijfeld wraakacties geweest zijn. Spoedig daarop staakten de Romeinen hun pogingen, de Germaanse gebieden tussen Eems, Lippe en Elbe in het imperium in te lijven. Achteraf beschouwd, was de Varusslag een markant keerpunt in de geschiedenis van Europa.

De gevolgen van deze vernietigende nederlaag laten zich tot in de huidige tijd voelen. Enkele facetten: veel steden, straten en handelswegen stammen uit de Romeinse tijd, staatsgrenzen oriënteren zich tot op vandaag naar de structuur van het Romeinse Imperium. De kunst van talrijke Romeinse gebouwen verbaast vandaag nog. De Romeinen brachten munten als betalingsmiddel in omloop en voerden de waardering van goud en zilver in; de Germaanse bevolking was tot dan toe gewend, overwegend met gebruiksgoederen te ruilen of met bernsteen te betalen. De erfenis van Rome heeft het rechts- en staatswezen van het huidige Europa in belangrijke mate bepaald. De Romeinse Verdragen vormen de basis van de huidige Europese Unie, de bondsrepubliek Duitsland groeit erin op en is tegenwoordig een belangrijke partner in het verenigde Europa.

Met de Romeinen kwam ook het Latijnse schrift en de Latijnse taal in de bezette gebieden. Het Latijn beïnvloedde vooral de moderne Romaanse talen. Het bleef vele eeuwen de taal van de intellectuelen, van de wetenschap maar denk tevens aan de benamingen van medicijnen en de kerk. Ook de geschriften van Tacitus waren in het Latijn geschreven. De jaarboeken van de Romeinse geschiedschrijvers, die tot in de 16de eeuw waren verdwenen, stellen de Cherusk en Romeinse ruiterofficier Arminius voor als de “bevrijder van Germanië. Als één van de eerst gedrukte boeken waren deze annalen vanaf toen voor een veel bredere bevolkingslaag toegankelijk. De figuur van de dappere krijger, die de Romeinen in de Varusslag versloeg, fascineerde de mensen. Arminius of Hermann, zoals Maarten Luther hem zou hebben genoemd, groeide uit tot een mythe en ontwikkelde zich vooral in de 19de eeuw tot een nationale overdreven symboolfiguur van de Duitsers, die op zoek waren naar een nationale identiteit. De verheerlijking van Arminius werd door de geschiedenis achterhaald, met name door twee wereldoorlogen die alle voorstellingen over het tot dan toe ingezette geweld ver overtroffen.

Lange tijd hield de nevel van de geschiedenis de kennis over de Varusslag verborgen. In het begin van de 16de eeuw werden zoals gezegd de geschriften van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus herontdekt, die van Rome via omwegen in Corvey terrecht waren gekomen. Tacitusx’ beschrijving van de mars van Germanicus naar de vaag “in de buurt van het Teutoburger Woud” gesitueerde plaats van de vernietigende nederlaag, bood genoeg stof voor spannende speculaties over het strijdtoneel van de Varusslag vooral in de 18de en 19de eeuw. Na enige tijd deden ontelbare theorieën over de plaats van de Romeinse nederlaag de ronde. Op meer dan 700 plaatsen zou het gebeuren kunnen hebben plaatsgevonden. Theodor Mommsen, een beroemd geschiedkundige uit de 19de eeuw, veronderstelde dat de gevechten in de omgeving van Kalkriese zouden kunnen hebben plaatsgevonden. Herhaaldelijk werden Romeinse gouden munten van keizer Augustus en andere voorwerpen ontdekt op landerijen in de onmiddellijke omgeving.

Pas in 1987 volgde de Britise amateurarcheoloog majoor Anthony Clunn in samenwerking met de stad- en districtsarcheologie van Osnabrück en hun toenmalige leider, prof. dr. Wolfgang Schlüter, de indicaties over de Varusslag. Clunn vond talrijke Romeinse zilveren munten en uiteindelijk drie loden katapultprojectielen, de eerste wapens en meteen ook de eerste bewijzen van de aanwezigheid van Romeinse soldaten. Twee jaar later begonnen de archeologische opgravingen. Stukje bij beetje brachten wetenschappers licht in de geschiedenis. Vooral de omgeving van het huidige park bij het museum in Kalkriese gaf opmerkelijke vondsten prijs: munten, wapens, delen van militaire uitrusting en restanten van Romeinse gebruiksvoorwerpen. Ook een vormeloze roestklomp, die na restauratie het ijzeren en vroeger met zilver beslagen masker van een Romeinse ruiterhelm bleek te zijn.

Een 400 meter lange, kunstmatig opgerichte wal, is tot op vandaag in de bodem aan te tonen. Ook menselijke en dierlijke botten getuigen van de hevige gevechten die hier in de oudheid hebben plaatsgevonden. Kuilen met botten, die wijzen op sporen van geweld en meerdere jaren boven de grond lagen, zijn voor de wetenschap een aanwijzing dat de stoffelijke overschotten van de slachtoffers pas jaren na de slag werden begraven. Dit verhaal, met name over de Romeinse veldheer Germanicus en zijn troepen, werd door Tacitus ook neergeschreven.

Samen met de succesvolle opgravingen kwam ook de publieke belangstelling op gang. In het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw werd de geschiedenis van deze plaats voor de bezoekers door een eerste informatiecentrum toegankelijk gemaakt. In 2000 wordt het huidige park en in 2002 het museum – een ondertussen met meerdere prijzen bekroond gebouw van de Zwitserse architecten Annette Gigon en Mike Guyer – geopend. Architectuur, tentoonstellingen en de vormgeving van het park bieden de bezoekers veel mogelijkheden om zich met het historische gebeuren bezig te houden. Rondleidingen, museumpedagogische aanbiedingen, bijzondere tentoonstellingen of manifestaties geven een aanschouwelijk en getrouw beeld van de geschiedenis van de Varusslag, van de verschillen tussen Romeinen en Germanen en bieden inzicht in het onderzoek van het antieke slagveld van Kalkriese. In de toekomst zullen in deze omgeving zeker nog belangrijke ontdekkingen gebeuren.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s