Op bezoek in de geheime archieven van het Vaticaan

Op 19 oktober jl. stelden we met onze club S.P.Q.R. het boek De geheime archieven van het Vaticaan in wereldpremière voor. Ondertussen zijn er van deze uitgave reeds meer dan tienduizend exemplaren verkocht en arriveert eerstdaags de tweede druk in de winkels. Recent mochten we samen met de uitgever van het boek een blik werpen achter de schermen van het Vaticaan en een bezoek brengen aan de veelbesproken en roemruchte geheime archieven, die in de loop der eeuwen talrijke romanschrijvers en filmmakers inspireerden tot de meest fantastische complottheorieën. Het Archivio Segreto Vaticano is een plek die van oudsher is omgeven door mysterie. In principe heeft alleen de paus hier toegang. Juridisch gezien is het archief ook zijn eigendom. In de praktijk betreden uiteraard meer mensen het archief. Daaronder Raffaele Farina, de verantwoordelijke kardinaal en Sergio Pagano, de Prefect van het Vaticaans Geheim Archief en een vijftigtal gepriviligeerde medewerkers. Maar buitenstaanders zetten hier geen voet binnen.

Wie in de enorme archiefruimte mysterieuze priesters en schimmige figuren verwacht, weggedoken in dikke, stoffige boeken en snuffelend in perkamenten, komt bedrogen uit. Integendeel, hoewel gedeeltelijk gehuisvest in donkere, kronkelende krochten, slechts bereikbaar via trappen en smalle gangen, bevindt een aanzienlijk deel van de documenten zich in een zeer moderne ondergrondse en geklimatiseerde bunker. Het archief is een efficiciënt geleid onderdeel van het Vaticaan. Geheimen bevat het ongetwijfeld, al zijn dat waarschijnlijk niet degene die het publiek zou verwachten.

Het Geheim Archief bevindt zich uiteraard in Vaticaanstad en, tenzij je met de helikopter landt, moet je naar binnen via de Porta San Anna. Het gebouw grenst aan de Vaticaanse musea. Het archief kende een bewogen geschiedenis en moest in het verleden meermaals verhuizen. Zo was het tijdens cruciale tijden om veiligheidsredenen ondergebracht in de Engelenburcht. De omstandigheden waarin de documenten daar moesten worden bewaard, waren echter alles behalve ideaal en dus werd het hele archief zo snel mogelijk teruggebracht binnen de Vaticaanse muren. Toen later de huidige bunker werd gebouwd, werd een deel van de archieven nogmaals verhuisd. Transporten en verhuizingen zijn nooit goed voor een archief en dat zal in de toekomst dan ook worden vermeden.

Op dit moment omvat het Vaticaanse archief ongeveer 85 lopende kilometer aan plafondhoge rekken en het groeit uiteraard nog steeds aan. De geschiedenis drukt haast letterlijk op wie het archief binnenstapt. Het oudst bewaarde document is het Liber Diurnus Romanorum Pontificum, een boek met formules die werden gebruikt op de pauselijke kanselarij aan het eind van de 8ste of begin van de 9de eeuw. Sinds 1198 is, bij wijze van spreken, elke snipper papier systematisch bewaard. Vandaag beschikt het archief over twee studiezalen, een laboratorium voor bewaring, restauratie en inbinding en een laboratorium voor alles wat met fotografie en digitale reproductie te maken heeft.

Vooraleer je de eigenlijke archieven betreedt, arriveer je in de zogenaamde indexkamer, een grote ruimte die volledig is volgestouwd met dikke boeken waarin handgeschreven regels en nota’s duidelijk moeten maken waar precies in het archief je bepaalde zaken kan terugvinden. Zonder dit indexsysteem is het onbegonnen werk om in de vele kilometers rekken te gaan grasduinen om een bepaald document op te zoeken. Geaccrediteerde onderzoekers en wetenschappers die van het Vaticaan toestemming krijgen mogen tot in de indexkamer annex studiezaal komen. Verder dan deze twee kamers raakt niemand. Jaarlijks krijgt het Vaticaan zowat 1.500 studie-aanvragen. De wetenschappers moeten kunnen aantonen dat ze ernstig onderzoek doen en moeten bovendien vrij concreet kunnen vertellen welke documenten uit de Geheime Archieven ze precies willen zien, anders is het onbegonnen werk om hen te helpen.

Dat een gedeelte van de Vaticaanse archieven ‘geheim’ worden genoemd, betekent niet dat het Vaticaan ze geheim wil houden of dat er zaken verstopt zijn die het daglicht niet mogen zien. De term geheim of secretum is afkomstig van het woord secretarius. Dat was de functie-omschrijving van degene die in de middeleeuwen aan koninklijke hoven, of in dit geval het Vaticaan, zo dicht bij de heersende macht (koning of paus) stond dat hij werkelijk een unieke vertrouwenspersoon was. Met zijn secretarius kon de paus de meest delicate zaken bespreken en dat was ook nodig want van alle gevoelige kwesties moest ook een en ander op papier worden gezet of werd er tenminste over gecorrespondeerd via diplomatieke en andere kanalen. Secretum betekende in dit geval verantwoordelijk voor de (aanmaak van) privé- en andere documenten die van de paus zelf afkomstig waren. In zoverre geheim dus, dat het vaak ging om de persoonlijke nota’s, ideeën, beslissingen en denkpistes van de paus.

Dat we de geheime Vaticaanse archieven konden bezoeken is te danken aan de Vlaamse uitgever Paul Van den Heuvel van VDH Books, die recent een prachtig kunstboek uitgaf over dit thema. De lezer maakt als het ware een tijdreis doorheen eeuwen geschiedenis en krijgt een overzicht van een aantal belangrijke documenten die in het archief worden bewaard. In totaal gaat het om 105 documenten waarvan er 18 nooit eerder werden gepubliceerd. De selectie werd gemaakt door vier specialisten van het archief. Met onder meer de akten van het proces tegen de sterrenkundige Galileo Galilei, het proces van de Tempeliers, het Concilie van Trente… passeert de hele wereldgeschiedenis voor je ogen. Het bezoek aan de geheime archieven van het Vaticaan was een direct gevolg van de voorstelling  van dit fraaie kijk- en leesboek die we recent organiseerden.

Zodra een paus sterft, kan zijn archief worden overgedragen. Op dit moment is het Vaticaanse archief vrijgegeven tot het einde van het pontificaat van paus Pius XI, tot februari 1939, maar historici kijken al jaren reikhalzend uit naar de vrijgave van de documenten uit het pontificaat van de zogenaamde ‘oorlogspaus’ Pius XII, van 1939 tot 1958. Een verzegeling van minstens zeventig jaar is ook voor regeringsarchieven in andere landen niet ongebruikelijk. Paus Benedictus XVI heeft al principieel toestemming tot opening gegeven, maar het is nog niet duidelijk wanneer de eerste documenten kunnen worden opgevraagd door onderzoekers. Het is ook nog niet zeker of alle documenten tegelijk openbaar zullen worden. Dit niet zo verre verleden ligt diplomatiek nog altijd gevoelig. Archivarissen zijn momenteel bezig met het klaarmaken van dit archiefgedeelte.

Een spiraaltrap leidt naar het echte archief waar bijna niemand ooit een voet zet. Honderden eikenhouten kasten en rekken, die vele tienduizenden boeken en gebundelde documenten bevatten, staan hier bij elkaar. Op de diplomatieke afdeling wordt alle officiële correspondentie bewaard tussen de nuntiaturen (de Vaticaanse ambassades) en het staatssecretariaat van het Vaticaan. Het was paus Alexander VII (1655-1667) die alle diplomatieke correspondentie liet centraliseren. Als nuntius was hij observator bij de onderhandelingen die uiteindelijk hebben geleid tot de vrede van Westfalen, in 1648 gesloten door het Heilige Roomse Rijk en verschillende andere Europese staten en die de Dertigjarige Oorlog beëindigden. Die ervaring deed hem het belang van diplomatieke documentatie inzien. Iedere pauselijke nuntius is nog altijd verplicht om al zijn documenten naar het Vaticaanse archief te sturen. Na het beëindigen van zijn ambt wordt ook alle correspondentie van de nuntius naar het Vaticaan gestuurd. Alleen al deze nuntiaturen zorgen voor een jaarlijkse aangroei van enkele tientallen meters archief. De documenten van pakweg de 15de eeuw tot de 17de eeuw zijn onmisbaar om de relaties tussen het Vaticaan en de vroegere Europese staten te kunnen begrijpen.

Op een volgende verdieping, vrij donker en geklimatiseerd, bevinden zich zowat 13 kilometer metalen rekken, op enkele na volledig gevuld met documenten. Nauwelijks te bevatten wat en hoeveel informatie zich hier bevindt. De echte topstukken van het archief bevinden zich echter ondergronds, in een moderne bunker van gewapend beton die in de jaren zeventig in opdracht van paus Paulus VI werd gebouwd. Ondergronds, niet alleen om veiligheidsredenen, maar ook uit acuut plaatsgebrek. Aan de bunker werd verschillende jaren gebouwd. Het was Johannes Paulus II die deze archiefruimte officieel inwijdde in 1980.

De bunker biedt plaats aan ongeveer 43 kilometer rekken. Hier worden de meest kostbare documenten bewaard in optimale omstandigheden. Ook al het documentatiemateriaal van het Eerste en Tweede Vaticaans Concilie bevindt zich hier. Een gesofistikeerd klimatologisch systeem controleert de hele ruimte en regelt de aanvoer van zuurstof. Het is hoe dan ook verboden om hier lang te blijven want de aanwezigheid van mensen doet de vochtigheid lichtjes stijgen en zou letterlijk de alarmbellen doen afgaan.

Ook het restauratie-labo bevindt zich ondergronds. Hier worden boeken en documenten gered van beschadiging en teloorgang. Boeken en papieren worden in dit werkatelier opnieuw ingebonden en de afdeling fotografie digitaliseert en reproduceert dagelijks archiefmateriaal. Een werk dat nog vele jaren zal duren. Feit is dat de Vaticaanse archieven zodanig groot zijn dat er zelfs binnen honderd jaar nog altijd vondsten en ontdekkingen zullen gebeuren. Ook de voorbije tientallen jaren kwamen systematisch documenten aan het licht waarvan wel werd vermoed dat ze bestonden maar die niemand in geen eeuwen had gezien of aangeraakt. Geen enkel oud stuk is in principe geheim, alles mag worden bekeken en onderzocht, maar veel van de opgeslagen documenten zijn ook de Vaticaanse archivarissen nog volslagen onbekend. Telkens wanneer er een nieuwe kast of doos wordt geopend is de kans groot dat er iets unieks wordt ontdekt. Er komt dan letterlijk een nieuw stukje geschiedenis vrij. In dat opzicht is het Vaticaanse archief uniek in de wereld.

Zoals al uit het recent verschenen boek blijkt, zijn vele documenten gewoon prachtig om te bekijken. Het Edict van Worms bijvoorbeeld, met de handtekening van keizer Karel V en een prachtig zegel in rode was, werd uitgevaardigd op de Rijksdag van Worms op 26 mei 1521 en was in feite de vogelvrij verklaring van Maarten Luther en de opdracht tot verbranding van zijn geschriften. Opmerkelijk: de tekst is in het Nederlands geschreven.

Een kleine greep uit het materiaal dat je in het boek vindt: het proces tegen de Orde van de Tempeliers, de pauselijke dispensatie voor Giovanni Boccaccio, Leonardo Bruni en de wederoprichting van de Universiteit van Rome, de bul Inter cetera van Alexander VI gericht aan de vorsten van Spanje na de ontdekking van de Nieuwe Wereld, een eigenhandig geschreven brief van Lucrezia Borgia aan paus Alexander VI, een brief in geheimschrift van Francisco des Prats, nuntius in Spanje, aan Alexander VI, de rekrutering van het eerste contingent van de Zwitserse Garde en het reglement van de Garde, de benoeming van de schilder Raffaello Sanzio tot scriptor van de paus en zijn ingrijpen in het project van Piazza del Popolo, de veroordelings- en excommunicatiebullen van Luther, brieven van Erasmus, de plundering van de Vaticaanse paleizen van 20 september 1526 en de pauselijke reactie.

Interessant zijn ook een betalingsmandaat van de Apostolische Kamer ten voordele van Benvenuto Cellini, het Concilie van Trente, een autografe brief van de heilige Teresa van Avila aan pater Ambrosio Mariano de San Benito, de korte inhoud van het proces tegen Giordano Bruno, de akten van het proces tegen Galileo Galilei, de troonsafstand van Christina van Zweden, aanmaningen tot betaling van Gian Lorenzo Bernini, het ontwerp van een ‘luchtmachine om in een boot door de lucht te reizen’ van de Braziliaanse pater Bartolomeu Lourenço de Gusmão, een brief van Clemens XII aan de dalai lama van Tibet, een verzoekschrift van Alessandro Manzoni voor het lezen van verboden boeken, het overlijden van Giacomo Puccini, een brief van Pius XI aan Hitler en zo kunnen we nog wel een tijdje voortgaan. Politieke documenten tonen hoe het verschil tussen oorlog en vrede soms erg klein is. In het boek staat ook een brief van de Indianen in Amerika, gericht aan de paus, op boomschors.

Helemaal op het dak van het archiefgebouw krijg je een heel andere kijk op Vaticaanstad en heb je bovendien een fraai uitzicht over Rome. Net onder het dak bevindt zich de Sala della Meridiana, een raamloze kamer waarvan de muren door Nicolxc3xb2 Circignani, alias Pomarancio, beschilderd zijn met fresco’s en met bovenaan slechts één lichtgaatje. Op de grond bevindt zich een gegraveerde meridiaan. In deze kamer installeerde paus Gregorius XIII een astronomisch observatorium. Het was hier dat de pater-astronoom Ignazio Danti in 1582 ontdekte dat de kalender van die tijd tien dagen achterliep op de zonnetijd. Dat was voor paus Gregorius XIII het sein om de schrikkeldagen in te voeren en de Juliaanse kalender van de Romeinen om te vormen tot de Gregoriaanse kalender die we vandaag nog altijd kennen. Om de tien dagen verlies te compenseren werd toen een sprong in de tijd gemaakt, waardoor het na 4 oktober 1582 ineens 15 oktober werd.

De Geheime Archieven van het Vaticaan

* Auteurs: Luca Becchetti, Luca Carboni, Giovanni Castaldo, Marcel Chappin, Giovanni Coco, Daniele De Marchis, Alejandro Mario Dieguez, Francesca Di Giovanni, Enrico Flaiani, Barbara Frale, Marco Grilli, Marco Maiorino, Aldo Martini, Sergio Pagano, Angelo Michele Piemontese, Luca Pieralli, Pier Paolo Piergentili, Giuseppina Roselli, Alfredo Tuzi, Gianni Venditti

* Fotografie: Philippe Debeerst, Andrea Marini, Enrico Ottaviani
* Voorwoord: Kardinaal Raffaele Farina, S.D.B., Archivaris en bibliothecaris van de Heilige Roomse Kerk
* Inleiding: Mgr. Sergio Pagano, B., Prefect van het Vaticaans Geheim Archief
* Aantal pagina’s: 252
* Aantal kleurenfoto’s: 160 sfeerbeelden en 184 documentbeelden
* Formaat: 297 mm x 297 mm
* Prijs in België: 49,90 euro
* Verkrijgbaar in het Nederlands, Frans, Engels en Italiaans in de boekwinkel
* Uitgever: Paul Van den Heuvel – VdH Books
* ISBN 9789088810084
* D/2009/11.215/7
www.vdhbooks.com
http://asv.vatican.va/

Voor de echte liefhebbers worden er van dit boek tevens 33 unieke verzamelaarsexemplaren gemaakt. Drie daarvan zijn voorbehouden aan de paus, de Vaticaanse Bibliotheek en het Vaticaans Geheim Archief. Dit boek is volledig handgenaaid met katoendraad op nerven en met sluitbandjes in wit leder. Het wordt handgebonden in perkament van schaap met verstevigingen in leder. Het wordt enkel op aanvraag gemaakt en vervaardigd in het atelier van het Vaticaans Geheim Archief, dit in de taal naar keuze. Elk boek wordt genummerd, gestempeld en gecertificeerd en is vergezeld van een authenticiteitsbewijs getekend door Monseigneur Pagano, de Prefect van het Archief. De koper mag tevens een uniek bezoek brengen aan de Vaticaanse archieven. Kostprijs van dit verzamelstuk: 4.950 euro.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s