De Mond der Waarheid

Zopas verscheen een boek dat volledig gewijd is aan het enorme putdeksel uit de oudheid dat zich vandaag bevindt in het voorportaal van de Santa Maria in Cosmedin in Rome. Op de grote marmeren schijf is een menselijk hoofd afgebeeld. Het boek brengt alle verhalen over de Bocca della Verità of de Mond der Waarheid zoals deze antieke ronde steen wordt genoemd bij elkaar. Het boek bevat ook een heleboel afbeeldingen.

De Mond der Waarheid fascineert al verscheidene eeuwen de vele bezoekers die er in Rome komen naar kijken. Rond de Bocca ontstond in de tweede helft van de 14de eeuw een verhaal. Wie ergens van werd beschuldigd moest zijn hand in de mond van de eeuwenoude afbeelding steken en vervolgens de waarheid vertellen. Leugenaars wachtte een gruwelijke straf: hun hand werd afgebeten. In werkelijkheid bevond zich in een verborgen nis achter het beeld een wetsdienaar of beul met een hakbijltje om het oordeel wat levensechter te maken.

De Bocca della Verità bevindt zich al sinds 1632 op de huidige plek. Het enorme deksel weegt ongeveer 1.300 kg. Talrijke beroemdheden en evenveel beruchte figuren – Hitchcock, Hitler, Mussolini,… om er maar enkele te vermelden – staken hun hand in het verleden al eens in de mond van het beeld, vermoedelijk de afbeelding van een riviergod. Sommigen menen dat het om de god Oceanus gaat.  De Bocca werd pas echt beroemd dankzij de film Roman Holiday uit 1953 waarin Joe (een rol van Gregory Peck) zijn hand in de mond steekt en vervolgens doet alsof hij zijn hand echt verliest. Zijn tegenspeelster Audrey Hepburn schrikt hevig. Later bleek dat zij niet acteerde. Dit deel van de scène stond niet in het script en Peck was louter aan het improviseren, dit dus tot grote schrik van Hepburn die hier niet op had gerekend.

Tegenwoordig is de Bocca della Verità in Rome uitgegroeid tot een grote toeristische attractie. Soms staan tot ver buiten het kerkportaal mensen aan te schuiven om even hun hand in de mond te kunnen steken. Van dat moment wordt dan steevast een foto genomen. Vooral Japanse toeristen en Amerikanen zijn dol op de Bocca. Sinds oktober 2016 moet je betalen om bij de Bocca te geraken. Het is een beetje jammer dat de meeste bezoekers de moeite niet doen om ook even in de kerk zelf te gaan kijken. Het altaar bijvoorbeeld is gemaakt van een badkuip uit de oudheid.

Auteur Wim van Anrooij laat in dit boek zien hoe de verhaaltraditie rond de Bocca della Verità zich in de Nederlanden heeft ontwikkeld, van de middeleeuwse dichter Dirc Potter tot Bertus Aafjes en jeugdboekenschrijver Rinert Kromhout. Hij doet dat door de Nederlandse literatuur en beeldende kunst in internationaal verband te plaatsen. Prof. dr. Wim van Anrooij (1957) is hoogleraar Nederlandse letterkunde tot de Romantiek aan de Universiteit Leiden. Het boek is een bewerkte en uitgebreide versie van een lezing die hij in 2010 hield voor de Teylers Stichting in Haarlem.

Een fragment over de vroegste ooggetuige van dit bijzondere monument:

Dirc Potter stond omstreeks 1400 als ambtenaar in dienst van de Hollandse graven Albrecht van Beieren (1358-1404) en diens zoon Willem VI (1404-1417). Hij woonde in Den Haag, was werkzaam aan het grafelijk hof en zal auteurs als Willem van Hildegaersberch, Dirc van Delft en heraut Beyeren persoonlijk hebben gekend. In de periode 1411-1412 bracht hij in opdracht van Willem VI een bezoek aan Rome. In Der minnen loep, een uitgebreide liefdesleer waaraan hij begon tijdens zijn verblijf in Rome, zegt hij de Bocca della Verità te hebben gezien:

Te Romen in die stat heb ic ghesien
Enen groten ronden steen
Ende was na enen hoefde ghemaect.
Mond ende tand scharp ghehaect
Hadde die steen, suldi weten,
Ende is die steen des tuuchs gheheten.
Als yemant in saken wort bedraghen
So en dorst mens nergent vorder vraghen;
Mer voer den steen wort hi gheleyt,
Die men die sake aenseit,
Ende stack sijn hant inden mont.
Daer zwoer hi voer die zake ter stont.
Swoer hi dan enen quaden eet,
Die steen die hant te mael off beet
Ghelijc sij aff ghesneden waer.

(In de stad Rome heb ik een grote, ronde steen gezien die in de vorm van een hoofd was gemaakt. De steen had een mond en kromme, scherpe tanden, moet u weten, en wordt ‘de steen der getuigenis’ genoemd. Als iemand in een bepaalde kwestie wordt bedrogen, praatte men er liever niet over door; maar men voert de verdachte voor de steen, ten overstaan waarvan men de zaak gerechtelijk aankondigt. De verdachte stak zijn hand in de mond. Hij zwoer de kwestie meteen voor de steen. Als hij dan een valse eed aflegde, beet de steen de hand geheel af, alsof ze was afgesneden.)

Potter is niet preciezer in zijn lokalisering dan dat hij de Bocca della Veritxe0 heeft gezien ‘te Romen in die stat’. Uit een Duits getuigenis uit 1448 is bekend dat de antieke steen ook toen al in de buurt van de Santa Maria in Cosmedin stond. Deze situering wordt bevestigd door de Florentijnse handelaar Giovanni Rucellai en de augustijner monnik John Capgrave uit King’s Lynn, die Rome bezochten in het Jubeljaar 1450. Veel meer verhalen over de Mond der Waarheid en de geschiedenis van dit befaamde putdeksel lees je dus in dit nieuwe boek.

De Mond der Waarheid
De Bocca della Verità te Rome in woord en beeld van middeleeuwen tot heden
Wim van Anrooij
ISBN 9789023013433
112 pagina’s
16,5 x 24 cm,
Prijs: 14,90 euro
Gottmer Uitgevers Groep, Haarlem

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s