Tentoonstelling over Vaticaanse Geheime Archieven geopend

Met een speciale vooropening werd gisteren in de Capitolijnse Musea de tentoonstelling Lux in arcana – L’Archivio Segreto Vaticano si rivela op gang getrokken. Het wordt waarschijnlijk een van de grootste publiektrekkers van dit voorjaar. De expo is van 1 maart tot 9 september 2012 te bezoeken en dat is uitzonderlijk lang. De voorbereiding nam dan ook verschillende jaren in beslag. Het is de eerste keer dat een aantal topstukken de Vaticaanse Geheime Archieven verlaten om te worden getoond aan het publiek. De meeste tentoongestelde stukken zijn weliswaar bekend van foto’s of afbeeldingen uit boeken maar het maakt natuurlijk een verschil als er een origineel document van, zeg maar, Galileo Galilei voor je neus ligt.

Kunst- en cultuurliefhebbers kijken al maanden reikhalzend uit naar Lux in arcana, waar een honderdtal van de meest waardevolle boekdelen, perkamenten rollen, codices, manuscripten en documenten voor het eerst aan het publiek worden getoond. De onschatbare archiefstukken verlaten voor het eerst in eeuwen de ongeveer 85 kilometer lange gangen van de Vaticaanse Geheime Archieven. Het is een reis door de geschiedenis van het Archivio Segreto Vaticano. Voor een aanzienlijk deel gaat het om de waardevolle stukken die drie jaar geleden werden voorgesteld in het kunstboek De Geheime Archieven van het Vaticaan, uitgegeven door het Vlaamse VdH Books en dat door onze vereniging S.P.Q.R. toen in wereldprimeur werd voorgesteld. Dat boek is overigens nog steeds verkrijgbaar in het Nederlands, Italiaans, Engels en Frans en werd al meermaals herdrukt. Voor het eerst kan het publiek tijdens de komende tentoonstelling in Rome een aantal van die stukken nu ook in het echt bewonderen.

De organisatie van Lux in arcana heeft niets te maken met dit boek, al zal het tijdens de tentoonstelling wellicht wel worden verkocht. Dat is vrij logisch, omdat dit het enige kunst- en kijkboek is dat ooit over de Vaticaanse Geheime Archieven werd gepubliceerd. Behalve dat je de originele documenten zal kunnen bekijken biedt de tentoonstelling ook een meerwaarde doordat de bezoeker te kans krijgt sommige boeken en dossiers volledig te raadplegen. Zo wordt op de tentoonstelling het originele vonnis van het proces tegen Galileo Galilei getoond maar kan je op een digitale display eveneens het volume met het authentieke en volledige dossier van de zaak raadplegen. Monseigneur Sergio Pagano, de Prefect van het Archivio Segreto en zijn medewerkers zijn vier jaar bezig geweest met de voorbereiding van deze tentoonstelling.

Behalve de honderd topstukken zijn er op de tentoonstelling ook voorwerpen te zien zoals een systeem om geheimschriften te ontcijferen, eigenlijk een stuk karton met vakjes dat op geheime boodschappen en teksten kon worden gelegd om ze te ontcijferen. Gedurende een vrij lange periode in de geschiedenis, en zeker in het Vaticaan, was het onder diplomaten de gewoonte om brieven en documenten op te stellen in geheimschrift zodat bij verlies of diefstal de toegebrachte schade te verwaarlozen was. Er zijn ook 81 matrijszegels te zien. Die zijn bijzonder omdat er de namen van de machtigste mannen uit de middeleeuwen op staan, zoals Frederik Barbarossa en paus Clemens VII, van wie het zegel de enige is van puur goud. Zegels werden gebruikt om zeer belangrijke documenten van een waarmerk te voorzien. Sommige archiefstukken hebben een indexering in het Frans. Dat heeft Napoleon op zijn geweten. Die bracht in 1810 een groot deel van het geheime archief naar Parijs en liet er een eigen indexering op aanbrengen. Na de nederlaag van Napoleon in 1815 werden de archiefstukken weer teruggegeven aan het Vaticaan.

Een paar jaar geleden konden we samen met de Vlaamse uitgever Paul Van den Heuvel, die het voormelde kunstboek uitgaf, een blik werpen achter de schermen van het Vaticaan en een bezoek brengen aan de veelbesproken en roemruchte geheime archieven, die in de loop der eeuwen talrijke romanschrijvers en filmmakers inspireerden tot de meest fantastische complottheorieën. Het Archivio Segreto Vaticano is een plek die van oudsher is omgeven door mysterie. In principe heeft alleen de paus hier toegang. Juridisch gezien is het archief ook zijn eigendom. In de praktijk betreden uiteraard meer mensen het archief. Daaronder Raffaele Farina, de verantwoordelijke kardinaal en Sergio Pagano, de Prefect van het Vaticaans Geheim Archief en een vijftigtal gepriviligeerde medewerkers. Maar buitenstaanders zetten hier geen voet binnen.

De tocht door de archiefkamers toonde ons ondermeer de akten van het proces tegen de sterrenkundige Galileo Galilei, het proces van de Tempeliers, het Concilie van Trente… de hele wereldgeschiedenis passeert hier voor je ogen. Van de meeste documenten bestaat op een paar uitzondering na slechts één exemplaar. Dat maakt de collectie nog waardevoller. Wie in de enorme archiefruimtes mysterieuze priesters en schimmige figuren verwacht, weggedoken in dikke, stoffige boeken en snuffelend in perkamenten, komt bedrogen uit. Integendeel, hoewel gedeeltelijk gehuisvest in donkere, kronkelende krochten, slechts bereikbaar via trappen en smalle gangen, bevindt een aanzienlijk deel van de documenten zich in een zeer moderne ondergrondse en geklimatiseerde bunker, twee verdiepingen onder de grond. Het archief is een efficiënt geleid onderdeel van de Vaticaanse staat. Geheimen bevat het archief ongetwijfeld, al zijn dat waarschijnlijk niet degene die het publiek verwacht.

Het Geheim Archief bevindt zich uiteraard in Vaticaanstad en, tenzij je met de helikopter landt, moet je naar binnen via de Porta San Anna. Het gebouw grenst aan de Vaticaanse musea. Het archief kende een bewogen geschiedenis en moest in het verleden meermaals verhuizen. Zo was het tijdens cruciale tijden om veiligheidsredenen ondergebracht in de Engelenburcht. De omstandigheden waarin de documenten daar moesten worden bewaard, waren echter alles behalve ideaal en dus werd het hele archief zo snel mogelijk teruggebracht binnen de Vaticaanse muren. Toen later de huidige bunker werd gebouwd, werd een deel van de archieven nogmaals verhuisd. Transporten en verhuizingen zijn nooit goed voor een archief en dat zal in de toekomst dan ook worden vermeden.

Op dit moment omvat het Vaticaanse archief ongeveer 85 lopende kilometer aan plafondhoge rekken en het groeit uiteraard nog steeds aan. De geschiedenis drukt haast letterlijk op wie het archief binnenstapt. Het oudst bewaarde document is het Liber Diurnus Romanorum Pontificum, een boek met formules die werden gebruikt op de pauselijke kanselarij aan het eind van de 8ste of begin van de 9de eeuw. De correspondentie tussen het Vaticaan en de buitenwereld vanaf 1198 is zo goed als volledig. Sinds dat jaar is, bij wijze van spreken, elke snipper papier systematisch bewaard. Vandaag beschikt het archief over twee studiezalen, een laboratorium voor bewaring, restauratie en inbinding en een laboratorium voor alles wat met fotografie en digitale reproductie te maken heeft.

Vooraleer je de eigenlijke archieven betreedt, arriveer je in de zogenaamde indexkamer, een grote ruimte die volledig is volgestouwd met dikke boeken waarin handgeschreven regels en nota’s duidelijk moeten maken waar precies in het archief je bepaalde zaken kan terugvinden. Zonder dit indexsysteem is het onbegonnen werk om in de vele kilometers rekken te gaan grasduinen om een bepaald document op te zoeken. Geaccrediteerde onderzoekers en wetenschappers die van het Vaticaan toestemming krijgen mogen tot in deze indexkamer annex lees- en studiezaal komen. Verder dan deze twee kamers raakt niemand. Jaarlijks krijgt het Vaticaan zowat 1.500 studie-aanvragen. De wetenschappers moeten kunnen aantonen dat ze ernstig onderzoek doen en moeten bovendien vrij concreet kunnen vertellen welke documenten uit de Geheime Archieven ze precies willen zien, anders is het onbegonnen werk om hen te helpen.

Dat een gedeelte van de Vaticaanse archieven ‘geheim’ wordt genoemd, betekent niet dat het Vaticaan ze geheim wil houden of dat er zaken verstopt zijn die het daglicht niet mogen zien. De term geheim of secretum is afkomstig van het woord secretarius. Dat was de functie-omschrijving van degene die in de middeleeuwen aan koninklijke hoven, of in dit geval het Vaticaan, zo dicht bij de heersende macht (koning of paus) stond dat hij werkelijk een unieke vertrouwenspersoon was. Met zijn secretarius kon de paus de meest delicate zaken bespreken en dat was ook nodig want van alle gevoelige kwesties moest ook een en ander op papier worden gezet of werd er tenminste over gecorrespondeerd via diplomatieke en andere kanalen. Secretum betekende in dit geval verantwoordelijk voor de (aanmaak van) privé- en andere documenten die van de paus zelf afkomstig waren. In zoverre geheim dus, dat het vaak ging om de persoonlijke nota’s, ideeën, vertrouwelijke beslissingen en denkpistes van de paus.

De jongste documenten – het archief wordt per pontificaat vrij gegeven – betreffen het pontificaat van Pius XI (1922-1939). Onderzoekers popelen om stukken uit het archief van zijn opvolger Pius XII, die tijdens de Tweede Wereldoorlog paus was, in te zien. Maar die worden nog altijd niet vrijgegeven. Paus Benedictus XVI heeft al principieel toestemming tot opening gegeven, maar het is nog niet duidelijk wanneer alle documenten kunnen worden opgevraagd door onderzoekers. Het is ook nog niet zeker of alle documenten tegelijk openbaar zullen worden. Dit niet zo verre verleden ligt diplomatiek nog altijd gevoelig. Archivarissen zijn momenteel bezig met het klaarmaken van dit archiefgedeelte.

Op de tentoonstelling wordt wel een voorbeschouwing gegeven, maar vanzelfsprekend zijn er geen (compromitterende) documenten te zien die meer inzicht zouden kunnen geven in de houding van Pius XII tijdens de Tweede Wereldoorlog. Wel worden er stukken getoond uit de Pauselijke Bijstandscommissie die tijdens de oorlog haar best deed vermisten op te sporen. Het archief van die commissie is wel reeds vrijgegeven, evenals de documentatie betreffende het tweede Vaticaans concilie dat 40 jaar geleden plaatshad. Zodra een paus sterft, kan zijn archief worden overgedragen. Een verzegeling van minstens zeventig jaar is ook voor regeringsarchieven en koningshuizen in andere landen niet ongebruikelijk.

Een spiraaltrap leidt naar het echte archief waar bijna niemand, ook de medewerkers niet, ooit een voet zet. Honderden eikenhouten kasten en rekken, die vele honderdduizenden boeken en gebundelde documenten bevatten, staan hier bij elkaar. Op de diplomatieke afdeling wordt alle officiële correspondentie bewaard tussen de nuntiaturen (de Vaticaanse ambassades) en het staatssecretariaat van het Vaticaan. Het was paus Alexander VII (1655-1667) die alle diplomatieke correspondentie liet centraliseren. Als nuntius was hij observator bij de onderhandelingen die uiteindelijk hebben geleid tot de vrede van Westfalen, in 1648 gesloten door het Heilige Roomse Rijk en verschillende andere Europese staten en die de Dertigjarige Oorlog beëindigden.

Die ervaring deed hem het belang van diplomatieke documentatie inzien. Iedere pauselijke nuntius is nog altijd verplicht om al zijn documenten naar het Vaticaanse archief te sturen. Na het beëindigen van zijn ambt wordt ook alle correspondentie van de nuntius naar het Vaticaan gestuurd. Alleen al deze nuntiaturen zorgen voor een jaarlijkse aangroei van enkele tientallen meters archief. De documenten van pakweg de 15de eeuw tot de 17de eeuw zijn onmisbaar om de relaties tussen het Vaticaan en de vroegere Europese staten te kunnen begrijpen.

Op een volgende verdieping, vrij donker en geklimatiseerd, bevinden zich zowat 13 kilometer metalen rekken, op enkele na volledig gevuld met documenten. Nauwelijks te bevatten wat en hoeveel informatie zich hier bevindt. De echte topstukken van het archief bevinden zich echter diep ondergronds, in een moderne bunker van gewapend beton die in de jaren zeventig in opdracht van paus Paulus VI werd gebouwd. Ondergronds, niet alleen om veiligheidsredenen, maar ook uit acuut plaatsgebrek. Aan de bunker werd verschillende jaren gebouwd. Het was Johannes Paulus II die deze archiefruimte officieel inwijdde in 1980. De documenten bevinden zich ook nog eens achter tralies. Er bestaan slechts twee sleutels van deze kooien. Eentje heeft de paus, de andere is officieel in handen van de verantwoordelijke kardinaal maar wordt in de praktijk toevertrouwd aan de prefect.

De ondergrondse bunker biedt plaats aan ongeveer 43 kilometer rekken. Hier worden de meest kostbare documenten bewaard in optimale omstandigheden. Een gesofistikeerd klimatologisch systeem controleert de hele ruimte en regelt de minimale aanvoer van zuurstof. Wie iets te lang in de streng beveiligde ruimte blijft rondhangen doet alleen al door zijn lichaamswarmte het alarmsysteem afgaan. Er met enkele mensen tegelijk vertoeven kan slechts gedurende enkele minuten vooraleer de alarmbellen beginnen te rinkelen.

Al het documentatiemateriaal van het Eerste en Tweede Vaticaans Concilie bevindt zich eveneens in deze ruimte. Ook het restauratie-labo bevindt zich ondergronds. Hier worden boeken en documenten gered van beschadiging en teloorgang. Boeken en papieren worden in dit werkatelier opnieuw ingebonden en de afdeling fotografie digitaliseert en reproduceert dagelijks archiefmateriaal. Een werk dat nog vele jaren zal duren. Feit is dat de Vaticaanse archieven zodanig groot zijn dat er zelfs binnen honderd jaar nog altijd vondsten en ontdekkingen zullen gebeuren.

De voorbije tientallen jaren kwamen systematisch documenten aan het licht waarvan men wel vermoedde dat ze bestonden maar die niemand in eeuwen nog had gezien of aangeraakt. Geen enkel oud stuk is in principe geheim, alles mag worden bekeken en onderzocht, maar veel van de opgeslagen documenten zijn dus ook bij de Vaticaanse archivarissen nog volslagen onbekend. Telkens wanneer er een nieuwe kast of doos wordt geopend bestaat de kans dat er iets unieks wordt ontdekt. Op dat moment komt er letterlijk een nieuw stukje geschiedenis vrij. In dat opzicht is het Vaticaanse archief uniek in de wereld. Vele documenten zijn behalve historisch waardevol ook gewoon prachtig om te bekijken. Dat zal zeker ook blijken uit de komende tentoonstelling. Het Edict van Worms bijvoorbeeld, met de handtekening van keizer Karel V en een prachtig zegel in rode was, werd uitgevaardigd op de Rijksdag van Worms op 26 mei 1521 en was in feite de vogelvrij verklaring van Maarten Luther en de opdracht tot verbranding van zijn geschriften. Opmerkelijk: de tekst is in het Nederlands geschreven.

Een kleine greep uit het materiaal dat de archieven voor de tentoonstelling tijdelijk heeft verlaten: het proces tegen de Orde van de Tempeliers, de pauselijke dispensatie voor Giovanni Boccaccio, Leonardo Bruni en de wederoprichting van de Universiteit van Rome, de bul Inter cetera van Alexander VI gericht aan de vorsten van Spanje na de ontdekking van de Nieuwe Wereld, een eigenhandig geschreven brief van Lucrezia Borgia aan paus Alexander VI, een brief in geheimschrift van Francisco des Prats, nuntius in Spanje, aan Alexander VI, de rekrutering van het eerste contingent van de Zwitserse Wachters en het reglement van dit korps, de benoeming van de schilder Raffaello Sanzio tot scriptor van de paus en zijn ingrijpen in het project van Piazza del Popolo, de veroordelings- en excommunicatiebullen van Luther, brieven van Erasmus, de plundering van de Vaticaanse paleizen van 20 september 1526, enz.

Interessant zijn ook een betalingsmandaat van de Apostolische Kamer ten voordele van Benvenuto Cellini, het Concilie van Trente, een autografe brief van de heilige Teresa van Avila aan pater Ambrosio Mariano de San Benito, de korte inhoud van het proces tegen Giordano Bruno, de akten van het proces tegen Galileo Galilei, de troonsafstand van Christina van Zweden, aanmaningen tot betaling van Gian Lorenzo Bernini en het originele ontwerp van een ‘luchtmachine om in een boot door de lucht te reizen’ van de Braziliaanse pater Bartolomeu Lourenço de Gusmão.

Voorts een brief van Clemens XII aan de dalai lama van Tibet, een verzoekschrift van Alessandro Manzoni voor het lezen van verboden boeken, het overlijden van Giacomo Puccini, een brief van Pius XI aan Hitler en zo kunnen we nog wel een tijdje voortgaan. Politieke documenten tonen hoe het verschil tussen oorlog en vrede soms erg klein is. Het archief bevat ook een brief afkomstig van Indianen in Amerika, gericht aan de paus, neergetekend op boomschors. Ook dit topstuk zal op de tentoonstelling te bekijken zijn.

Lux in arcana – L’Archivio Segreto Vaticano si rivela
Tot 9 september 2012
Capitolijnse Musea, Piazza del Campidoglio
(Palazzo dei Conservatori – Palazzo Clementino Caffarelli)
Dagelijks open van 9 tot 20 uur (laatste toegang om 19 uur)
Maandag gesloten
Prijs: 12 euro (toegang tot de Capitolijnse Musea inbegrepen).
Groepen (max. 30 personen) kunnen een rondleiding boeken
Informatie en reservatie: Tel. +39 060608 (dagelijks van 9 tot 21 uur)
Online boeken kan via deze link.
Website: www.luxinarcana.org

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.