Een bezoek aan La chiesa del Giubileo in Rome

Behalve een fantastische tocht doorheen de Oudheid en de Renaissance kan je in Rome tegenwoordig ook gemakkelijk enkele wandelingen vullen met het bezoeken van een aantal moderne architecturale realisaties. Eén van de gebouwen die daarbij steevast worden genegeerd is de Dio Padre Misericordioso, een project van de Amerikaanse architect Richard Meier, dezelfde die ook de nieuwe behuizing van de Ara Pacis heeft ontworpen. De Dio Padre Misericordioso, tegenwoordig ook wel vaak La chiesa del Giubileo geheten, is buiten het historische centrum gelegen waardoor dit opmerkelijke kerkgebouw nogal eens uit het oog wordt verloren. Niettemin komen er jaarlijks toch nog zo’n 30.000 tot 40.000 toeristen en architectuurliefhebbers speciaal een kijkje nemen.

Het kerkgebouw is een realisatie van de Amerikaanse architect Richard Meier. Die kan bij het huidige stadsbestuur op geen al te grote waardering rekenen. De stad Rome, met name burgemeester Alemanno en de architect leven niet (meer) op voet van oorlog maar echt goede vrienden zullen ze nooit worden. Zo werd een tijd geleden beslist de omgeving van zijn omstreden Ara Pacis grondig te wijzigen. De architect is daar niet gelukkig mee maar moest uiteindelijk onder druk van de stad instemmen met de ingreep die de komende paar jaren wordt doorgevoerd.

De Dio Padre Misericordioso in Tor Tre Teste opende in 2003 de deuren en lokt jaarlijks een heleboel architectuurliefhebbers die speciaal naar hier komen om het gebouw te bekijken. De geplande privé-parking aan de vlakbijgelegen Via Tovaglieri werd tot nog toe niet gebouwd, waardoor de omgeving vrijwel dagelijks kampt met parkeerproblemen. De plannen voor het parkingproject zijn al lang klaar maar blijven voorlopig liggen in de stadskantoren.

De Dio Padre Misericordioso is niet de meest recente kerk die in Rome werd gebouwd, maar architecturaal de meest moderne van de hele stad. De bouw begon in juli 1998 en ze werd ingewijd in oktober 2003 en gebouwd op vraag van paus Johannes-Paulus II, die een kerk wilde ter ere van het jubileumjaar in 2000. De kerk is er uiteindelijk wel gekomen maar de deadline werd door de enorm complexe bouw niet gehaald. De architect van het opvallende en hypermoderne bouwwerk werd dus Richard Meier, die het na een ontwerpwedstrijd haalde van vijf andere internationaal vermaarde architecten.

De bruto vloeroppervlakte van de kerk bedraagt 830 m², het hele terrein is 10.072 m² groot. De drie schelpen rond het kerkgebouw doen denken aan de zeilen van een boot en symboliseren de Heilige Drievuldigheid. Het dak van glas laat het ‘hemelse’ daglicht zeer sterk naar binnen komen en er is ook speciale tunnel van licht in de richting van het kruis geconstrueerd. De vorm van de kerk volgt het concept van klassiek gotische geloofshuizen. Aan de Chiesa del Giubileo is ook een buurtcentrum verbonden. Richard Meier heeft een voorliefde voor wit en, inderdaad, het gebouw is dan ook vrijwel volledig uitgevoerd in fel wit. Het maagdelijk witte beton benadrukt alle voormelde symbolische verwijzingen nog eens extra.

Is het gebouw ook mooi? Het heeft weinig zin over de architecturale kwaliteiten van een gebouw te discussiëren. Smaken verschillen nu eenmaal. Ook de tijdgeest evolueert. Hier is het alleszins knap om te zien hoe de alom aanwezige overdonderende monumenten en de grootsheid van het oude Rome vorm hebben gekregen in een moderne kerk. Bovendien is hier op technisch vlak een bouwkundige en architectonische krachttoer afgeleverd die Rome sinds de oudheid allicht niet meer had meegemaakt. Alleen dat feit al maakt een bezoek aan dit gebouw de moeite meer dan waard. Zeker een student architecutuur kan hier niet omheen.

De Chiesa del Giubileo kreeg van de bevolking al gauw de bijnaam “kerk met de drie zeilen”. Ze kan onderdak bieden aan zowat 8.000 bezoekers. Het gebouw is hoofdzakelijk opgetrokken uit beton en afgewerkt met een speciaal materiaal wat de kerk hagelwit moet houden. Dio Padre Misericordioso maakte deel uit van een plan van het Vaticaan om het heilige jaar 2000 niet ongezien voorbij te laten gaan. Gezien de omvang en pracht van het gebouw is dit nogal een understatement gebleken. Volgens Richard Meier, die zelf joods is, is de kerk het kroonjuweel van de Vicariato di Roma. Behalve als gebedsgebouw was ze ook bedoeld om de bewoners van de Tor Tre Teste wijk een sociale oppepper te geven.

Het Vaticaan lanceerde in 1994 een ontwerpwedstrijd voor het gebouw, waarvoor een zestal bekende buitenlandse architecten werden aangeschreven. Dat waren, behalve Meier, Tadao Ando, Gxfcnter Behnisch, Santiago Calatrava, Peter Eisenman en Frank Gehry. Deze keuze deed destijds veel stof opwaaien, maar kon uiteindelijk toch op veel instemming rekenen. Ze werd zelfs gezien als een teken van een oecumenische opstelling, aangezien geen van de uitgenodigde ontwerpers katholiek was. Ook werd meteen de internationale dimensie en de belangrijkheid van de opgave flink onderstreept. De wedstrijd werd dus gewonnen door Richard Meier. Hij charmeerde het Vaticaan vooral door zijn kerk met de Tor Tre Teste buurt te laten verbroederen door er een buurtcentrum en een bar aan vast te koppelen. En van het uiterlijk van het gebouw straalt de symboliek gewoon af, wat paus Johannes-Paulus II destijds ook wel kon bekoren.

De proportionele structuur van het complex is gebouwd op een serie van rechthoeken en vier cirkels. Drie van de vier cirkels met dezelfde radius genereren de drie schelpen die samen met de losstaande verticaal gerichte (naar God wijzende) muur het lichaam van het gebouw vormen. En waarbij de drie ‘schelpen’ ook weer verwijzen naar de ‘Heilige Drie-eenheid’ (Vader, Zoon en Heilige Geest). Toen in 1996 de beslissende keuze viel op Meier’s ontwerp, was de enige grote vraag of de nieuwe kerk door het gecompliceerde bouwkundige programma wel tijdig klaar zou zijn voor de viering van het jubileumjaar in 2000. Alle betrokkenen waren optimistisch gestemd maar niemand voorzag dat de bouw uiteindelijk toch bijna zes jaar zou duren. De deadline werd dus niet gehaald. Uiteindelijk is dit moeilijke bouwwerk dankzij een enorme gezamenlijke inspanning van opdrachtgever, architect en aannemers toch voor het grootste deel op basis van het oorspronkelijke ontwerp uitgevoerd.

Exe9n van de ingenieurs van Italcementi, de onderneming die het Vicariaat destijds adviseerde inzake technische en economische aangelegenheden, lanceerde, toen hij voor de eerste keer de maquette zag, de inmiddels legendarische opmerking: Mijnheer Meier, dit ontwerp is te eenvoudig om niet gecompliceerd te zijn. De man had gelijk. Voor de bouw van de Dio Padre Misericordioso werd beton tot zijn uiterste kunnen gedreven. Ingenieurs uit de hele wereld zijn tijdens de werken komen kijken naar het technische vernuft waarmee de betonexperts in Rome uitpakten. De drie betonnen zeilen, als het ware gebold door de wind, lijken in evenwicht, maar blijken in werkelijkheid enorme geprefabriceerde uitkragingen te zijn die zowel horizontaal als verticaal zijn nagespannen. Een bouwkundige krachttoer.

De constructie van de drie gebolde schermen heeft voor enorme hoofdbrekens bij de aannemers gezorgd. Ze zijn samengesteld uit 365 geprefabriceerde betonpanelen. Zoals de plattegrond leert, lopen de verbindingen tussen de panelen niet radiaal, zoals in de doorsnede, maar parallel aan elkaar. Dit houdt in dat de zijden van alle panelen onder verschillende hoeken zijn gemaakt. Om de afzonderlijke betonpanelen met een dikte tot 70 centimeter te kunnen gieten, moest de bolvormige mal dan ook telkens worden aangepast. De panelen moesten voorts geheel massief zijn omdat ze in twee richtingen worden doorkruist door een wirwar aan leidingen waarin de spanningskabels zijn opgenomen. In de praktijk bleek de enige oplossing om opeenvolgend een aantal gelijke panelen te maken, een verticale reeks te zijn. Maar de enige manier om ze op het werk te plaatsen, is vanzelfsprekend in horizontale banden, zoals bij de bouw van iedere wand het geval is.

De eigenlijke uitvoering was verreweg het moeilijkste. De vraag was hoe panelen met een gewicht van meer dan 1.000 kilo op een dergelijke hoogte zouden kunnen worden geplaatst. In plaats van een traditionele steiger, stond een speciaal ontworpen hydraulisch gestuurd platform in voor het transport en de plaatsing van de betonpanelen. De enorme omvang van die speciale constructie, samen met een reusachtige kraanwagen, zorgde destijds bij de buurtbewoners voor veel ongerustheid omdat ze dachten dat dit het eigenlijke kerkgebouw zou worden! Het systeem bewoog zich voort op rails die waren voorzien van treinwissels om gemakkelijk van het ene naar het andere scherm te geraken. Een gevolg hiervan was echter dat het verloop van de sporen voor een deel samenviel met het te realiseren gebouw.

Zo kon bijvoorbeeld pas met de klokkentoren worden begonnen nadat de constructie van de drie schermen was afgerond. Om de helderheid en de originele kleur van het materiaal te behouden, werd een aggregaat van Carrara-marmer toegepast, dat via fotokatalyse reageert op vuil. Het cement bevat fotokatalytische deeltjes die organisch en anorganisch vuil oxideren om verval tegen te gaan. De bouwmassa heeft door de benadering van de ingesneden schermen die autonoom zijn en onderling zijn verbonden door glas, een sterk archeologisch karakter. Verder doen de krommingen van de schermen denken aan de opbouw van een koepel die door een grote inwendige kracht is opgestuwd. Het totale karakter is hierdoor eerder sculpturaal dan serieel. Dit gegeven in het ontwerp is een minder vaak voorkomend element in het oeuvre van Richard Meier.

De monumentale en suggestieve binnenruimte is ondergedompeld in een zeer intens licht. Het natuurlijke licht dat via de daklichten binnenvalt, zet de travertijnen vloeren en binnenwanden letterlijk in de schijnwerper. Uiteindelijk is dit wellicht nog het meest problematische aspect van het religieuze gebouw. In het interieur zijn nergens schaduwpartijen te vinden waar de kerkgangers en de bezoekers zich even kunnen terugtrekken. Het intense licht is overal. Maar ook dat maakt natuurlijk deel uit van het aparte ontwerp van de meest moderne kerk van Rome.

La Chiesa del Dio Padre Misericordioso / La chiesa del Giubileo
Jubelkerk en Gemeenschapscentrum
Largo Terzo Millennio 8
Tor Tre Teste, 00155 Rome
www.diopadremisericordioso.it

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s