De fraaie Ara Pacis in Rome

Nu keizer Augustus naar aanleiding van de 2000ste verjaardag van zijn overlijden weer volop in de belangstelling staat, is het tijd om nog eens stil te staan bij een monument waar heel wat toeristen vreemd genoeg zomaar voorbij wandelen.

Tijdens schoolreizen is het gelukkig een haast verplichte stop: een bezoek aan de Ara Pacis (Augustae), het altaar van de ‘Augusteïsche wereldvrede’, dat werd opgericht in 13 v. C. – ter ere van Augustus’ behouden terugkeer uit Gallië en Spanje – en in 9 v. C. ingewijd.

Vandaag staat het beschut tegen weersinvloeden en vandalisme verpakt in een modern felwit omhulsel uit beton en glas, een creatie van de Amerikaanse architect Richard Meier. Destijds bevond de Ara Pacis zich aan de buitenkant van Rome op het Campus Martius (Marsveld).

Pas in 1568 werden de eerste brokstukken van het oorspronkelijke Ara Pacis teruggevonden, in 1903 begon het systematisch onderzoek en in 1937, bij de viering van de 2000ste geboortedag van keizer Augustus, werd het in opdracht van Benito Mussolini vlakbij de oorspronkelijke plaats weer opgebouwd (Piazza Augusta Imperatore), met gebruikmaking van gipsafgietsels van een aantal stukken die zich buiten Rome bevinden.

Die verdwenen stukken kwamen in het Uffizi-museum in Firenze terecht. Andere originele steenblokken gingen naar het Louvre in Parijs en liggen daar nog altijd. Firenze en Parijs weigeren de originele stenen terug te geven. Het Vaticaan gaf de oorspronkelijke steenblokken wel terug, zij het pas in 1954 en na lang aandringen.

Aan de oever van de Tiber verrees dus de nieuwe Ara Pacis, een combinatie van originele brokstukken en gips, overkapt door een glazen constructie met stenen zuilen. Het complex, dat op 23 september 1938 en dus tweeduizend jaar na de geboorte van Augustus werd geopend, moest het centrum worden van het nieuwe fascistische keizerrijk. Mussolini had hier net een hele stadswijk met de grond gelijk laten maken om er Piazza Augusto Imperatore te laten verrijzen in een moderne bouwstijl.

Midden op het plein lag het mausoleum van Augustus, een ronde en tot vandaag nogal verwaarloosde grafheuvel, waar Mussolini zelf begraven had willen worden. De restauratiewerken aan het mausoleum van Augustus volgend jaar, bij de 2000ste verjaardag van de sterfdag van keizer Augustus moeten klaar zijn, maar dat blijkt ijdele hoop (zie onze Nieuwsbrief over dit onderwerp eerder deze maand). De plannen liggen al lang klaar maar de werken zijn nog niet eens begonnen. Dat is zonder meer een schande.

Het altaar, eigenlijk een klein heiligdom (11,63 × 10,62 m), bestaat uit een marmeren omheining met een door een trap gemarkeerde ingang, waarbinnen het eigenlijke altaar staat. Dit laatste is rijk versierd, o.a. met een gebeeldhouwd fries met offerscènes. De omheining is aan binnen- en buitenkant in twee horizontale lagen verdeeld, beide van reliëf voorzien.

De buitenkant heeft onderaan een sierlijke rankendecoratie. De muren, waardoor het altaar omsloten wordt, zijn gemaakt van Carrara-marmer en laten vrij eenvoudige versieringen zien aan de binnenkant. In het onderste deel van de wand zijn diepe cannelures aangebracht en in het bovenste deel ziet men bloemen- en vruchtenguirlandes en ossekoppen.

Daarboven is aan de zijkanten de stichtingsprocessie afgebeeld, aan de zuidzijde de keizer met de hoogste priesters en zijn familieleden, aan de noordkant priesters en magistraten met hun gezin. Rechts van de ingang ziet men Aeneas offeren aan de penaten, links de resten van een tafereel waar Remus en Romulus, door de wolvin gezoogd, ontdekt worden door een herder.

Links van de achteringang – voor de offerdieren bestemd – is Tellus (moeder Aarde) of Italia afgebeeld te midden van kinderen, dieren, planten en, als personificaties, Lucht en Water. Aan de andere kant is nog slechts Roma, zittend op buitgemaakte wapens, te onderscheiden. Aan de binnenkant zijn bovenaan guirlandes en bucrania aangebracht, onderaan is de oorspronkelijke, voorlopige houten omheining nagebootst.

Jarenlang diende de Ara Pacis als het ceremonieel centrum van Rome, waar men dankte voor de vrede, het goede bestuur en de welvaart die Augustus bracht. Ook de muren aan de buitenkant zijn zeer uitbundig versierd. Op de onderste strook, om het gehele altaar heen, is een sierlijk patroon gemaakt dat zich herhaalt in de vorm van acanthusbladeren met zwanen en andere diersoorten.

Op de bovenste strook, van de vier muren direct naast de deuren, zijn vier mythologische taferelen afgebeeld. Op de muren staan afbeeldingen van de optocht bij de ontvangst van keizer Augustus terug in Rome. De reliëfs, eveneens in Carrarisch marmer, zijn van zeer goede kwaliteit.

Op de linkerzijde zijn priesters, magistraten, de Pontifex Maximus (hogepriester) en een stoet van vertegenwoordigers van de Senaat afgebeeld in een ‘eeuwigdurende offerhandeling’ die de vrede en het welzijn van het Romeinse Rijk garanderen. De rechterzijde bevat een scène van de processie van de ceremoniële wijding van het altaar. Deze processie heeft werkelijk plaatsgevonden op 4 juli in het jaar 13 v. Chr. Archeologen zijn er zelfs in geslaagd verschillende leden van Augustus’ familie te identificeren.

Als eerste komen de twaalf lictoren gevolgd door Augustus (hij is langer afgebeeld dan de rest) en de vier flamines, de priesters die als taak hebben de ceremoniële vuren te ontsteken. Achter hen aan lopen Augustus’ schoonzoon, Agrippa, zijn vrouw Livia, zijn nicht Antonia, zijn dochter Julia en haar man Tiberius.

Naast hen lopen de broers Germanicus en Claudius. Germanicus was getrouwd met de dochter van Julia. Tenslotte volgen er een aantal vrienden. Eén van de mythologische taferelen op de muren met de ingangen is de afbeelding van Tellus, een vrouwelijk wezen die de aarde verpersoonlijkt en die het symbool van Italië is.

Aan haar voeten zitten een os en een schaap en ze wordt omgeven door twee nimfen die de lucht en het water symboliseren. De eerste zit op een zwaan en de ander op een zeemonster. Op haar schoot zitten twee jongetjes die Romulus en Remus zouden kunnen uitbeelden. Ze grijpen naar de borst van de godin en naar de vruchten op haar schoot.

Andere mythologische scènes die de geschiedenis van het ontstaan van Rome uitbeelden, zijn afbeeldingen van de Lupercalia, het feest van Pan en Aeneas die aan de penaten, de huisgoden, offert. Aan de buitenkant, op de basis van het altaar, is de tekst weergegeven van de Res Gestae Divi Augusti. Dit is een opsomming van de belangrijkste daden van Augustus.

De negen steenblokken die de optocht uitbeelden heeft men pas in 1658 ontdekt onder het toenmalige Palazzo Peretti (nu Amalgia) aan Piazza San Lorenzo in Lucina. Twee ervan werden door de familie de’ Medici gekocht en kwamen terecht in Firenze.

Nog andere blokken verhuisden naar het Thermenmuseum, het Vaticaan en het Louvre. Toen men in de buurt steeds maar nieuwe fragmenten bleef vinden, kwamen archeologen in 1879 tot het besef dat men te doen had met het legendarische Ara Pacis.

Hoewel voor het geheel waarschijnlijk een altaar op de Atheense agora en voor de stoet zeker het Parthenon-fries tot voorbeeld heeft gediend (beide uit de 5de eeuw v. C.), is dit monument toch typisch Romeins. Ook de reliëfs zijn Romeins, zowel naar vorm als inhoud. Wat de vorm betreft, is duidelijk ruimtelijke werking te zien.

Wat de inhoud aangaat: nieuw zijn zowel de uitbeelding van een actuele gebeurtenis als de legendarische zinnebeeldige voorstellingen, die betrekking hebben op de eigen tijd en zijn toekomstverwachtingen vertolken. Dit altaar is daarmee het eerste van een glorieuze rij officiële monumenten die in reliëf de prestaties en plannen van een keizer propageren.

www.arapacis.it

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.