Onderzoekers meten hersenactiviteit bezoekers Mozes van Michelangelo in Rome

Kunst doet écht iets met een mens. Dat concluderen Italiaanse neurowetenschappers die de reacties in lichaam en hersenen van museumgangers maten. Gezichten en kleuren schudden ons meer dooreen dan vormen en landschappen. Italiaanse onderzoekers hebben de hersenactiviteit van mensen gemeten, die keken naar het beroemde Mozesbeeld van Michelangelo in de kerk San Pietro in Vincoli in Rome. Het marmeren beeldhouwwerk van Mozes is tussen 1513 en 1516 vervaardigd en stelt de Bijbelse persoon Mozes voor die uitrust nadat hij de tien geboden van God heeft ontvangen. Op het hoofd van Mozes zijn hoorns zichtbaar. Dit is een foute vertaling van Exodus 34:29-35. Daarin staat dat er stralen van licht van Mozes afkwamen. Oorspronkelijk vertaalde kerkvader Hiëronymus van Stridon het Herbreeuwse  ‘קרן’  (KRN) als ‘karan’, dat hoorn betekent. Eigenlijk staat er ‘keren’, dat straal betekent. Het team van wetenschappers van de universiteit van Rome monitorde de hersenactiviteit van bezoekers, terwijl zij het beeld van Mozes bekeken. Uit de scans is naar voren gekomen dat bezoekers diepe gevoelens ervaren, wanneer zij oog in oog staan met Mozes. Mensen worden dus vooral emotioneel wanneer zij direct naar het gezicht of in de ogen van Mozes kijken. Staat een bezoeker recht voor het beeldhouwwerk is er sprake van minder heftige gevoelens, maar dat komt omdat Mozes zijwaarts kijkt.

Het is al langer bekend dat kijken naar portretten van mensen iets losmaakt bij mensen. Meer nog dan het kijken naar schilderijen met religieuze inhoud of stillevens. De onderzoekers presenteren hun onderzoeksresultaten in augustus  tijdens het World Congress of Biomedical Engineering (IEEE-EMBS) in Chicago. De wetenschappers hebben een aanvraag ingediend om ook de hersenactiviteit te meten van bezoekers van het Colosseum, het Forum Romanum en de Sixtijnse Kapel. De resultaten van dit onderzoek helpen om meer inzicht te geven in hoe kunstenaars emoties proberen uit te lokken bij bezoekers.  Stormlopen op gehypete tentoonstellingen zijn dus niet zomaar elitair kuddegedrag.  Mensen worden effectief emotioneel van een kunstwerk. Al eeuwen worden dingen gezegd als ‘kunst verheft het hart’. Nu bewezen wetenschappers dat dat ook letterlijk zo is.

Het is voor het eerst dat de reacties in de hersenen op een artistiek werk gescreend worden in de werkelijke setting van een kunstwerk. De resultaten tonen dat bezoekers van de opmerkelijke kerk diepe gevoelens ervaren wanneer ze oog in oog staan met Mozes, ook al zijn ze zich daar niet altijd van bewust. De proefpersonen in het experiment van neurofysioloog Fabio Babiloni (departement fysiologie, universiteit Rome) bezochten San Pietro in Vincoli met een typische ‘nopjesmuts’ op hun hoofd om de elektrische activiteit in hun hersenen te meten. Ook een hartslagmeter en een ‘galvanische huidgeleider’ behoorden tot de museumoutfit. De geleider is een klein toestelletje dat via de huid de activiteit in het sympathische zenuwstelsel meet. Dat is het deel van ons zenuwstelsel dat het lichaam in ‘actiestand’ zet en dat dus reageert op prikkels die ons, letterlijk, diep raken.

Gedurende een minuut keken de bezoekers frontaal naar Mozes, een minuut vanaf de linkerkant van het beeld en een minuut van een verdere afstand dan gewoonlijk. Wanneer ze links van hem stonden en dus vanaf rechts keken, maten we de meest heftige reacties in hersenen en lichaam, aldus Babiloni.  Dat komt omdat Mozes opzij kijkt en omdat wie daar staat recht in zijn gezicht kijkt. Al langer is bekend dat portretten iets losmaken in mensen. Hier zien we dat dat echt klopt. De fysieke respons wanneer mensen verder staan of niet naar zijn gezicht kijken is veel zwakker.

De bevinding sluit aan bij eerder onderzoek door hetzelfde team waarbij museumgangers naar bekende schilderijen van Jan Vermeer en van Titiaan keken.  Gezichten hebben een grote impact. Wanneer mensen naar religieuze schilderijen of landschappen kijken, is de connectie tussen de kijker en het kunstwerk een pak minder. De reden daarvoor is dat kunstenaars erin slagen om in gezichten emoties te leggen die we bij onszelf herkennen. Dat is vaak niet expliciet. Wie naar dat gezicht kijkt voelt zich ermee verbonden door wat het van onder de oppervlakte uitstraalt en wat wij herkennen. Moet een artiest die succes wil boeken zich dan maar op portretten toeleggen?  Zeker niet. Het is niet zo dat gezichten of portretten altijd werken. Enkel wanneer de artiest erin slaagt die diepmenselijke emoties die we herkennen in het werk te vervatten, zullen we zulke sterke reacties op het werk krijgen, stelt Babiloni.

Het team deed ook onderzoek naar vormen en kleuren. Bij werken van Titiaan  werden de ene keer alle vormen weggehaald, de andere keer de kleuren. Maar ook hier geldt dat zomaar wat kleuren op een doek gooien geen garantie is om die sterke connectie met de kijker te veroorzaken. De neuro-esthetica is geen to-do lijst voor artiesten met een checklist van elementen die ‘werken’. Het is eerder zo dat we objectief kunnen meten wat een werk al dan niet veroorzaakt. In de volgende onderzoeken probeert het team te achterhalen hoe precies kunstenaars die emoties proberen uit te lokken bij kijkers. Alvast duidelijk is dat een werk in het echt zien een stuk meer impact heeft dan op een afbeelding of een scherm. Verder gaat de groep gelijkaardig onderzoek doen in de architectuur, om uit te vissen welke soort ruimtes ons een aangenaam gevoel geven en welke niet. Omdat er in zijn data zo’n verschillen zijn tussen de sterke en de zwakke emotionele reacties, is Babiloni ondertussen wel al overtuigd van een nieuwe visie op kunst: wat die versnelde hartslag en prikkels in hersenen en lichaam veroorzaakt is echte kunst. Al de rest is gewoon een afbeelding.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s