Schilderij Caravaggio komt van Rome naar Antwerpen voor tentoonstelling

Voor het eerst in vierhonderd jaar komt er een werk van de Italiaanse barokkunstenaar Caravaggio naar Antwerpen. Het gaat om het schilderij ‘De Madonna van Loreto’ (1606) dat zich in de kerk Sant’Agostino in Rome bevindt. Het is het laatste doek dat Caravaggio in Rome schilderde. Het schilderij wordt uitzonderlijk uitgeleend voor de tentoonstelling ‘Heilige Plaatsen / Heilige Boeken’, die van 19 september 2014 tot 18 januari 2015 in het MAS (Museum aan de Stroom) in Antwerpen te bekijken is. De expo is gewijd aan de drie grote wereldgodsdiensten: christendom, jodendom en islam. Er zal gefocust worden op het belang van de pelgrimage in de drie godsdiensten (in verleden en heden), op de belangrijke bedevaartplaatsen, zoals Jeruzalem, Mekka en Rome, en op de centrale rol van het boek. Het is 233 jaar geleden dat nog eens werk van Caravaggio in België te zien was.

De stad Antwerpen heeft veel geluk dat ze het schilderij van Caravaggio mogen lenen. Een tijdje geleden besliste het kerkbestuur van Sant’Agostino dat het doek de kerk nooit meer zou verlaten. Maar het inhoudelijke aspect van de Antwerpse tentoonstelling kon de Romeinen toch overtuigen om het topstuk nog één keer te laten reizen. Volgens de Antwerps cultuurschepen Philip Heylen moest zijn dienst inderdaad tot het uiterste gaan om het topstuk naar Antwerpen te halen. Daarbij hebben ook minister van Cultuur Joke Schauvlieghe en Vincent Mertens de Wilmars, de Belgische ambassadeur in Rome  bemiddeld bij de Italiaanse overheid.  Er waren ook contacten met aartsbisschop Comastri, de voorzitter van de kerkfabriek van de Sint-Pietersbasiliek en de paus. Volgens de schepen werd zo een doorbraak geforceerd.

Als je de kerk, gelegen aan de Via Sant’ Agostino, niet ver van Piazza Navona in Rome bezoekt vind je deze Caravaggio terug in de Cavalletti-kapel. Dat is de eerste kapel van de linker zijbeuk. Caravaggio (1571-1610) voltooide zijn Madonna dei Pellegrini in 1606. De beste plaats om naar het doek te kijken is schuinrechts zodat je kijkt in dezelfde lijn als de geschilderde pelgrims. Het schilderij werd speciaal uitgevoerd voor deze kapel, het licht kwam toen langs een venster dat de Italiaanse architect Luigi Vanvitelli in de achttiende eeuw dichtmetselde. In de maand augustus heb je op deze plaats wel een mooie natuurlijke lichtinval.

Caravaggio heeft volgens de overlevering het werk hier ter plaatse geschilderd toen hij in deze kerk een schuilplaats had gevonden om aan het gerecht te ontsnappen nadat hij in de buurt van de huidige Via della Scrofa de vader had vermoord van een meisje dat hij had verleid. Dat gebeurde tijdens een banale vechtpartij die echter uitdraaide op doodslag. Er circuleert echter ook een verhaal dat Caravaggio het aan de stok kreeg met een man die hem nog geld schuldig was. De vechtpartij eindige ermee dat Caravaggio de man – al dan niet per ongeluk – doodde. In nog een andere versie wordt verteld dat de schilder werd overvallen door enkele rovers, waarvan hij er eentje zodanig toetakelde dat hij overleed.

Feit is dat Caravaggio betrokken raakte bij een doodslag en vlak na die gebeurtenis kerkelijk asiel vroeg in de Sant’Agostino. Er bestond immers een pauselijk decreet dat een dergelijk kerkasiel door het gerecht moest gerespecteerd worden. Zolang een voortvluchtige in een kerk verbleef, konden de gerechtsdienaars hem niets maken. De hele affaire leidde ertoe dat Caravaggio uiteindelijk noodgedwongen Rome moest ontvluchten. Maar eerst verbleef hij dus een tijd in de Sant’Agostino en realiseerde in die tijd zijn Madonna dei Pellegrini. Het is het laatste werk dat Caravaggio in Rome schilderde. Hij zou de stad nooit meer terugzien.

Twee pelgrims, een man met vuile, modderige voeten en een vrouw met een vuile muts op het hoofd, knielen voor Maria en het kindje Jezus. Het is een interpretatie van de Madonna van Loreto, de Maagd verwelkomt twee reizigers voor haar huis, een symbool voor de Kerk. Caravaggio had kort daarvoor een bezoek gebracht aan Loreto, een stadje in de provincie Ancona en heeft daar wellicht inspiratie opgedaan. Het nieuwe schilderij lokte na de onthulling heftige reacties uit, vooral omwille van de vuil geschilderde voeten.

Maar Caravaggio, bekend om zijn realistische stijl, heeft de pelgrim waarschijnlijk afgebeeld zoals de meesten van hen in die tijd in Rome kwamen binnengestrompeld: uitgehongerd, vermagerd, afgeleefd en met de voeten vol vuil en blaren. Het feit dat hij dat ook zo schilderde werd hem door de kerk niet in dank afgenomen. Men beschouwde het als een gebrek aan devotie en respect voor de gelovigen.

Sommigen waren ook verontwaardigd omdat Caravaggio de gebruikelijke iconografie in verband met de Maagd niet had gerespecteerd. Ze is bijvoorbeeld niet conventioneel gekleed, zo draagt ze rood met halsuitsnijding. Hoe liefelijk ook afgebeeld, Maria houdt in haar armen een vrij groot kind in een uiterst realistische houding.

Voor de Augustijner-orde, die het doek had besteld, vormde dat allemaal geen bezwaar en het doek bleef dan ook in de kerk. De reacties van het publiek waren lang niet zo negatief als die van de kerkelijke overheid en het schilderij werd snel beroemd. Terecht ook.

In dit werk krijgt de klassieke schoonheid van de Maagd een menselijke tederheid, in een zwijgzame dialoog met haar nederige bewonderaars. Let op haar hals die terugkomt in de linker schouder van de bedelaars. Het contrast tussen Maria met het uiterlijk van een Romeinse dame (de voeten zijn deze van een ballerina) en de armoede van de twee biddende boeren is aangrijpend.

De verticale deurlijst in het midden en het horizontale effect van licht en schaduw ter hoogte van het hoofd van de Madonna vormen een kruis. Het kindje Jezus is gehuld in een doek, een verwijzing naar de lijkwade. In één schilderij vinden we dus geboorte, kruisiging en opstanding samen. Een Britse reisgids schreef over het doek: ‘It is one of the greatest religious representations of all time’. Enigszins merkwaardig is dat voor dit schilderij nooit gebeden wordt, een kaars gebrand, of een bloem geplaatst, zoals bij andere Madonna’s en andere heiligen steevast wel gebeurt.

Nadat Caravaggio op een nacht ongezien de Sant’Agostino kon verlaten, begon hij als vluchteling aan een zwerftocht die hem ondermeer naar Napels, Malta en Sicilië zouden brengen. Na enkele jaren werd hem door de paus echter genade verleend. Zodra dat bericht hem bereikte keerde hij terug richting Rome. De schilder stierf onderweg echter aan een koortsige, op malaria lijkende ziekte en zou de stad nooit meer bereiken.

Het straatje dat vóór de Sant’Agostino loopt, de Via Sant’Agostino, behoorde tot de uiterst belangrijke pelgrimsroute die van Piazza del Popolo naar het Vaticaan liep. De ontelbare pelgrims die na een maandenlange, levensgevaarlijke tocht Rome bereikten, volgden de Via del Corso tot aan Piazza Colonna, daarna trokken ze westwaarts langs de Via delle Coppelle waarvan het verlengde voor de Sant’Agostinokerk loopt. Zo bereikte men de Via dei Coronati, gebruikten de Engelenbrug om de Tiber over te steken om eindelijk oog in oog te staan met de Sint-Pietersbasiliek.

Over de fraaie Sant’Agostinokerk die een bezoek meer dan dan waard is hebben we het een andere keer. Tot de dag dat Caravaggio’s Madonna voor enkele maanden naar Antwerpen vertrekt kan je het doek hier gratis bezichtigen. De kerk is toegankelijk van 8 tot 12 uur en van 16 tot 19 uur.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s