De Santa Maria in Navicella

Als je vanaf het Colosseum de Via Claudia inwandelt bereik je in het verlengde daarvan de Via della Navicella. Op een klein pleintje vind je achter een bootvormig fonteintje de basiliek Santa Maria alla Navicella, die officieel de Santa Maria in Domnica heet. Die naam gebruiken de Romeinen echter vrijwel nooit. Navicella verwijst naar het marmeren scheepje dat in de oudheid werd opgesteld als votiefgave aan de godin Isis. Dat gebeurde door de frumentarii, speciale soldaten die veel moesten reizen en die gelegerd waren in het nabijgelegen Castra Peregrina of Castra Peregrinorum. Paus Leo X (1513-1521) liet het stenen scheepje door Andrea Sansovino (1460-1529), die ook de portico voor de kerk ontwierp, ombouwen tot de Fontana della Navicella die pas in 1931 op deze plek werd neergezet. Deze kerk stap je alleen al binnen om een blik te werpen op een fraaie mozaïek uit de negende eeuw, één van de mooiste in Rome.

De Castra Peregrina was een kamp dat in het begin van de eerste eeuw na Chr. werd gebouwd, mogelijk in opdracht van keizer Augustus. Het kamp werd gebruikt door de frumentarii, legioensoldaten uit alle delen van het Rijk die met een speciale opdracht in Rome op bezoek waren. Zij stonden ondermeer in voor de begeleiding van gevangenen die in Rome terecht moesten staan en werden vanaf de tweede eeuw ook ingezet als geheime politie.

Op het terrein van dit castrum werd in de vijfde eeuw ook de hier vlakbij gelegen ronde kerk Santo Stefano Rotondo gebouwd. Restanten van het kamp werd in 1904-1909 ontdekt bij opgravingen in de tuin van een klooster. Deze restanten omvatten vier rechthoekige gebouwen met kleine kamers.

De naam Santa Maria in Domnica zou terug te voeren zijn tot een verbastering van ‘dominicum’, een woord waar men in de vroeg-christelijke tijd een christelijke plaats voor de eredienst mee aanduidde. Een andere verklaring zou kunnen gevonden worden in ‘dies domenicus’ dat de ‘dag des Heren’ aanduidde of ‘dominica’. Op de plaats van de huidige kerk stond in de oudheid een tempel gewijd aan de godin Isis. De oudste vorm van de huidige kerk dateert uit de zevende eeuw.

Paus Leo X liet de kerk in 1513-1514 grondig restaureren. Bij de restauratie werd ook de portico gemaakt voor de ingang. De fresco’s in de kerk zijn van Perin del Vaga, naar een ontwerp van Giulio Romano. In de zesde en zevende eeuw bevond zich op deze plaats een diaconia, een voedingsverdeelpunt van de Kerk.

In teksten wordt de Santa Maria in Domnica als kerk vermeld in het begin van de achtste eeuw, ze was toen de zetel van een aartsdiaken. Hoe belangrijk die post was blijkt uit de verschillende aartsdiakens van deze kerk die tot paus verkozen werden. De kerk werd in 817 door de in Rome geboren paus Paschalis I (817-824) vanaf de fundamenten heropgebouwd en heeft zo de eeuwen getrotseerd. Uit die tijd dateert ook het mozaïek in de koepel van de basiliek. Vandaag is het de titelkerk van de Amerikaanse kardinaal William Levada.

De mooie voorhal werd in 1513 toegevoegd door Giovanni de Medici, die dat jaar gekozen werd tot Leo X (1513-1521). Het is zoals verteld een werk van Andrea Sansovino; hij plaatste een leeuw op de sluitsteen van de karakteristieke ronde bogen om de naam van de paus te gedenken. In het begin van de zestiende eeuw werden een aantal restauraties uitgevoerd door Balthazare Peruzzi die ook voor de mooie gevel zorgde.

De kerk wordt door 18 antieke granieten zuilen met marmeren Corintische kapitelen in drie schepen verdeeld. Op die zuilen steunen de bogen en de bovenmuur. Het karolingische apsismozaïek van Paschalis I is een prachtig voorbeeld van de bloei van de kunst tijdens de negende eeuw, het getuigt van een artistieke vernieuwing die afstand nam van de Byzantijnse stijfheid. Voor het eerst in Rome zit Maria in het midden van de voorstelling met het kindje Jezus met kruisnimbus op de schoot.

Christus wordt voorgesteld als een volwassen man met de grootte van een kind, hij was immers vanaf zijn geboorte even wijs als tijdens zijn volwassenheid. Hij is in de contouren van Maria als in een kostbare schat gehuld. In haar linkerhand draagt Maria de mappa, dat is het met modieuze franje versierde zakdoekje eigen aan de dames van het Byzantijnse hof.

Paus Paschalis knielt voor Maria en kust haar voeten waarbij hij één van haar in scharlaken slippers gestoken voeten in zijn handen houdt. Dat een paus nederig geknield wordt voorgesteld zal men in de latere apsismozaïeken, namelijk ten tijde van Innocentius III (1198-1216), niet meer zien.

Paschalis, met een pontificaat van slechts zeven jaar, vinden we ook terug op de apsismozaïeken van de Santa Prassede, de Santa Cecilia in Trastevere en op het verdwenen mozaïek in de Santi Quattro Coronati. Het is voor een dergelijk mozaïek heel ongewoon dat vooral de omgeving rond de figuren een overweldigende indruk maakt, namelijk de bloeiende, groene tuin waarin Maria met het kind troont.

Aan haar voeten bloeien de paradijsbloemen als gedempte kleuren van een oud tapijt. Doorheen de kledij van de engelen die in een mooi perspectief rond de Maagd geplaatst zijn, lijkt een briesje te waaien. Hun hemelsblauwe aureolen worden tot in het oneindige herhaald. De blos op hun wangen wordt met een rode plek aangegeven, de plooien door lijnen, zonder kleurnuances.

De levendige kleuren en de vrijheid van de iconografische motieven maken dit mozaïek tot een der mooiste kunstwerken uit de negende eeuw die in Rome te zien zijn. Op het hoogste punt van de apsis wordt, net als in de Santa Prassede, het monogram van paus Paschalis afgebeeld. Onderaan het mozaïek staat in gouden letters op een blauwe ondergrond een Latijns gedicht, dat de schenking verheerlijkt. Let op de mooie letters, we bevinden ons in de tijd van Karel de Grote.

De triomfboog, eveneens uit de negende eeuw, wordt gesteund door twee prachtige porfieren zuilen met Ionische kapitelen. De boog toont een wonderlijk kleine Christus in een mandorla, omgeven door twee engelen en twaalf over een bloeiende weide schrijdende apostelen, ze worden niet meer onder hun symbolische vorm als schapen voorgesteld. Daaronder verschijnt links Mozes en rechts Elia ter herinnering aan de transfiguratie (de verheerlijking van Christus – Luc. 9:28). De mozaïeken vertonen weinig goud en de gebaren zijn erg formeel.

Als je deze mozaïeken vergelijkt met de werken uit de Zeno-kapel (817-829) in de Santa Prassede, merk je dat hier de nimbussen van de engelen verguld en blauw zijn. De gouden nimbus van Christus draagt een kruis waarvan de blauwe en groene armen zoals de nimbus zelf afgelijnd zijn met rood. In de Zeno-kapel heeft men enkel glazen tesselles gebruikt waarvan de reflecties het licht van de kaarsen opvangen waardoor de hele kapel een uitzonderlijke schittering krijgt.

Kijk ook even naar de levendige fresco’s onder de mozaïeken, uitgevoerd door vrijwel vergeten kunstenaars uit de zeventiende eeuw. Ze tonen episoden uit het leven van de heiligen Lorenzo en Ciriaca. Ook het beschilderde houten cassettenplafond (1516) werd uitgevoerd in opdracht van Leo X de Medici. In het midden bevindt zich het wapen van de paus en vind je verwijzingen naar de Navicella. Onder het plafond loopt een mooie zestiende eeuwse fries, uitgevoerd door assistenten van Rafaël.

Links van de trappen die naar het hoofdaltaar leiden, zie je, gevat in glas, een marmeren plaat met aan beide zijden inscripties uit de negende eeuw. De moderne ingrepen aan het altaar en aan de lager gelegen confessio tasten de waardigheid en de pracht van het interieur helaas aan, gelukkig is dit in Rome eerder een uitzondering.

De crypte onder de apsis is weliswaar modern maar tegen de muur hangen fragmenten van middeleeuwse plutei, versierde marmeren panelen die werden gebruikt als balustrade rond de schola cantorum. In de rechter zijbeuk staan drie mooie sarcofagen die onder de kerk gevonden werden, samen met resten van woningen uit de derde eeuw.

De Santa Maria alla Navicella is open van 8.30 tot 12.30 u. en van 16.30 tot 19 u. Van oktober tot maart gaat ze dicht om 18 u.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s