Nieuwe verlichting en klimaatregeling voor Sixtijnse kapel

In de Sixtijnse kapel, de belangrijkste trekpleister van de Vaticaanse Musea, zijn de werkzaamheden begonnen voor de installatie van een volledig nieuw luchtzuiverings- en klimaatregelingsysteem en een nieuwe belichting. Dat moet de kunstwerken beter tot hun recht doen komen.  De ingreep moet ervoor zorgen dat de stroom bezoekers in de toekomst beter wordt opgevangen, zonder dat dit ten koste gaat van de kostbare fresco’s van Michelangelo (1475-1564). De haast permanente bezoekersstroom zorgt ervoor dat een erg schadelijke mengeling van stof, vocht en kooldioxide de ruimte binnendringt. Op langere termijn dreigt dit zware schade aan te richten aan de fresco’s op de muren. De kosten voor de ingreep blijven beperkt omdat de firma Osram die grotendeels op zich neemt.

Vorig jaar bezochten ongeveer 5,5 miljoen toeristen de Vaticaanse Musea. Dat is een record dat dit jaar vermoedelijk zelfs nog zal worden overschreden. In april was er immers de dubbele heiligverklaring van twee populaire pausen, een evenement waarop miljoenen mensen aanwezig waren. Een heleboel van hen hebben gebruik gemaakt van hun eenmalige bezoek aan Rome om ook de Vaticaanse Musea te bezoeken.

In 2011 overschreed het aantal bezoekers aan de Vaticaanse musea voor het eerst de kaap van de 5 miljoen. De Vaticaanse musea kennen wereldwijd het grootste bezoekersaantal na het Louvre in Parijs, het British Museum in Londen en het Metropolitan Museum of Art in New York. Zij vormen één van de belangrijkste bronnen van inkomsten van het Vaticaan.

Antonio Paolucci, de directeur van de Vaticaanse Musea, waarschuwde al eerder dat het grote succes van de Vaticaanse Musea tegelijk een bron van bezorgdheid is. Het aantal bezoekers blijft jaarlijks stijgen en het wordt steeds moeilijker de mensenstroom op een vlotte manier te kanaliseren doorheen het enorme museum. De grootste uitdaging bestaat erin om (vooral, maar niet enkel) de Sixtijnse kapel tegen stof, dampen en temperatuurschommelingen – mede veroorzaakt door het hoge bezoekersaantal – te beschermen.

De adem van de vele duizenden bezoekers die jaarlijkse de Sixtijnse kapel in Vaticaanstad bezoeken bedreigt de beroemde fresco’s van Michelangelo. Te veel vocht en warmte, maar ook fijn stof zijn schadelijk voor de kunstwerken. De wereldberoemde kapel is momenteel uitgerust met een speciaal filtersysteem dat voor zuivere lucht en een constante temperatuur moet zorgen, maar dat is volgens Paolucci overbelast door de niet aflatende stroom bezoekers.

Tijdens de openingsuren van de Vaticaanse Musea komen in de kapel dagelijks ongeveer 25.000 mensen een kijkje nemen. Op piekdagen loopt dat aantal zelfs op tot 30.000. Dat is op termijn en met de huidige voorzieningen onhoudbaar. De kapel is vooral bekend als de plaats waar de kardinalen in geheime afzondering een nieuwe paus kiezen. Het is de meest bekende kapel in het Apostolisch Paleis, de residentie van de paus in Vaticaanstad. De bekendste fresco’s van Michelangelo zijn Het Laatste Oordeel en De Schepping. In 1994 werd in de Sixtijnse kapel een 15 jaar durend restauratieproject voltooid.

In de voorbije eeuwen was het vooral de rook van de immer brandende kaarsen die de fresco’s zwaar verontreinigden, vandaag zijn het de bezoekers zelf. Op de fresco’s in de Sixtijnse kapel is een zeer dun maar verontreinigend laag stof aangetroffen dat alleen maar kan gevormd zijn voor de enorme aantallen mensen die er voortdurend passeren. Onderzoek wees immers uit dat het stof is samengesteld uit een mix van microsopische deeltjes wol, synthetische vezels, haar en stukjes huid. De kapel zal jaarlijks ook even dicht moeten om met fijne borstels het stof van de fresco’s te verwijderen.

Het Vaticaan heeft een tijd geleden ook een nieuw elektronisch beveiligingssysteem in gebruik genomen om de kunstschatten in de Vaticaanse Musea beter te beschermen. Deze installatie van het Italiaanse bedrijf Enea staat ondermeer in voor de elektronische bewaking van de Sixtijnse kapel. Het systeem is vooral ’s avonds en ’s nachts actief, wanneer er niet langer bewakers en toeristen zijn.

De maker van de beroemde fresco’s in de Sixtijnse kapel, Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, had destijds helemaal geen zin om de Sixtijnse kapel te beschilderen, hij vond zichzelf een beeldhouwer en geen schilder. Het was architect Bramante die er bij paus Julius II op aandrong dat Michelangelo de opdracht zou krijgen. De kapel is vrij hoog en Michelangelo had geen ervaring met het maken van fresco’s. Bramante’s snode plannetje bestond erin dat hij hoopte dat Michelangelo zou falen waarna zijn jonge vriend Raffaello Sanzio (da Urbino) daarna de belangrijkste opdrachten zou kunnen binnen halen. Dat viel tegen, want Michelangelo leverde uiteindelijk een meesterwerk af, al verliep een en ander niet zo eenvoudig.

Toen Michelangelo in 1508 mei aan de werken begon liep het direct mis tussen Bramante en hem. Bramante had gaten gemaakt in het gewelf en daar met touwen een steiger aan opgehangen. Toen Michelangelo dit zag, vroeg hij Bramante: “hoe krijgen we die gaten ooit terug dicht?” Waarop Bramante laconiek repliceerde met: “Dat zien we later wel”. Woedend trok Michelangelo naar de paus. Hij stelde voor om zelf steigers te ontwerpen en kreeg daar ook toestemming voor. Eén van de ruwe schetsen is zelfs bewaard gebleven. De timmerman die de nieuwe steigers bouwde mocht het overbodig geworden touw houden. Dat moet een aanzienlijke verzameling koorden geweest zijn want de man gebruikte de opbrengst van de verkoop als bruidschat voor z’n dochter.

Paus Julius II had opdracht gegeven om twaalf apostelen op het plafond af te beelden. Michelangelo vond dat maar wat zwakjes. Als hij dan toch moest schilderen in plaats van beeldhouwen, mocht het opzet net zo goed groots zijn. Julius II was enthousiast over Michelangelo’s nieuwe plannen en haalde er een hoop theologen bij om allerlei figuren te bedenken. Michelangelo liet schilders overkomen uit Florence om hem bij te staan. Hij had hulp nodig bij het maken van de kalk, het mengen van de verf, de kartons en aanvankelijk ook bij het schilderen zelf.

De eerste geschilderde scènes (de Zondvloed ) zijn door een aantal schilders gemaakt. Maar Michaelangelo was ontevreden over hun werk en al gauw deed hij zoveel mogelijk zelf. Er is een brief bewaard gebleven waarin hij zich beklaagt over de houding waarbij hij met zijn hoofd achterover moest schilderen, waardoor hij maanden lang niet kon lezen.

Julius II wilde graag weten hoe het werk aan het plafond vorderde, zat Michelangelo voortdurend achter de veren en in feite vond de paus dat het allemaal veel te lang duurde. Dat leidde tot grote spanningen tussen de opdrachtgever en de kunstenaar. Op zeker ogenblik gooide Michelangelo zelfs planken naar de paus omdat hij echt niet meer gestoord wilde worden. Er zijn niet veel mensen in de geschiedenis die zoiets ongestraft met een paus hebben kunnen doen. Julius II, zeker geen gemakkelijke man, bracht gelukkig de wijsheid op om de grillen van Michelangelo te aanvaarden omdat hij best wel inzag dat de kunstenaar tot zeer grote dingen in staat was. Toch dwong hij hem in de zomer van 1510 om de steigers weg te halen.

Op dat moment had Michelangelo slechts de helft van het enorme plafond geschilderd: van Zacharia tot De Schepping van Adam. De paus en nadien zowat de hele Romeinse bevolking kwamen kijken naar de realisatie en waren ongelooflijk onder de indruk. Een zeer tevreden Julius II vroeg Michelangelo om het geheel te verrijken met goud en kleuren omdat “het er anders zo arm uit ziet”. Na Michelangelo’s spottende reactie dat “degenen die hij hier afbeeldde ook arm waren” bleef het werk zoals het was.

Maar wie goed kijkt ziet toch een verschil tussen het eerste en het volgende deel van het plafond. Toen Michelangelo voor het eerst zijn fresco’s vanaf de grond grondig bestudeerde, ontdekte hij tot zijn schrik dat sommige details niet te zien waren, zoals bv. bij de Ark van Noach. Die fout zou hij bij zijn latere schilderingen niet meer maken. Voor het tweede deel van het plafond heb je vandaag dus geen verrekijker nodig.

23 jaar nadat Michelangelo het plafond schilderde (hij was toen bijna 60) kreeg hij de opdracht om Het Laatste Oordeel te schilderen op de achterwand van de Sixtijnse kapel. Net als bij het plafond had Michaelangelo absoluut geen zin in deze opdracht. Om Michelangelo te overtuigen trok paus Paulus III persoonlijk met acht kardinalen naar Michelangelo’s woning en atelier op de huidige Piazza Venezia, vlakbij de Zuil van Trajanus. Zelfs nadat Michelangelo zich realiseerde dat hij er niet onderuit kon, stelde hij de schilderwerken zo lang mogelijk uit door net te doen alsof hij druk bezig was met de kartons. Pas in maart 1535 werden in de Sixtijnse kapel opnieuw steigers opgesteld.

Ook deze keer verliepen de werken niet zonder relletjes. De vele figuren (zoals Christus bijvoorbeeld) zijn naakt afgebeeld, iets wat volgens sommigen te ver ging. De ceremoniemeester van Paulus III, Biagio da Cesena, kwam met de paus kijken op het moment dat ongeveer driekwart van de wand geschilderd was. Cesena sprak er in het bijzijn van de paus en Michelangelo schande van dat er zoveel naaktfiguren waren. Hij vond dit iets voor kroegen of publieke badhuizen, maar zeker niet voor een kapel waar de plaatsvervanger van God op aarde de mis opdraagt.

Michelangelo reageerde niet, maar nadat de ceremoniemeester de Sixtijnse kapel verlaten had, gaf hij Minos (figuur in de hel, onderaan geheel rechts met de ezelsoren en een slang om het lichaam) het gezicht van Cesena. De ceremoniemeester kwam dat te weten en ging klagen bij Paulus III die laconiek antwoordde: “God heeft me een zekere autoriteit gegeven in de hemel en op aarde, maar niet in de hel”. En zo bleef de ceremoniemeester voor het nageslacht vereeuwigd als Minos. Het fresco werd in 1541 voltooid.

Bij de laatste grote en ingrijpende restauratie in de jaren ’90 van vorige eeuw is trouwens ontdekt dat Michelangelo destijds nog verder is gegaan. Dat heeft Cesena vermoedelijk nooit gezien of geweten. De klagende ceremoniemeester is niet alleen afgebeeld met zijn gezicht maar de bek van de slang die zich om het lichaam van Minos (in dit geval Cesena dus) kronkelt is geopend en met zijn giftige holle tand bijt de slang in de penis van de ceremoniemeester. Verder bleek ook dat Michelangelo in het begin nog wel z’n kartons heeft gebruikt, maar al vrij snel de meeste werken spontaan heeft geschilderd. Dat getuigt van een ongelooflijke virtuositeit.

Eind vorige eeuw werden op de wand achter het altaar met Het Laatste Oordeel, de vingerafdrukken en handpalmafdrukken van Michelangelo gevonden. Het ziet eruit alsof hij z’n evenwicht verloren had en zich moest vasthouden, wat wel kan kloppen met het verhaal dat Michelangelo van de steigers is gevallen en zijn been brak.

De schilderingen van de Vaticaanse kapel hebben de gemoederen in het Vaticaan meermaals beroerd en zorgden op diverse tijdstippen voor veel controverse. Michelangelo had zoals verteld veel figuren immers geheel naakt en met zichtbare geslachtsdelen afgebeeld en sommige pausen zagen dat echt niet zitten. De Nederlandse paus Adrianus VI wilde omstreeks 1522 de fresco’s verwijderen en de muren van de kapel gewoon wit laten schilderen. Hij vond de Capella Sistina er uitzien als een heidens Romeins badhuis met weerzinwekkende uitingen van wereldlijke wellust. Paus Clemens VIII had rond 1599 hetzelfde idee als de Nederlandse paus. Gelukkig was hij niet doof voor de smeekbeden van de Accademia di San Luca, het gilde van de schilders.

Nog latere pausen hebben wél ingegrepen. Zij gaven opdracht om in ieder geval een deel van die naaktheid achter lendendoeken te verbergen. Zo heeft Daniele da Volterra heel wat schaamdelen met zijn penseel voorzien van lendendoeken en vijgenbladeren. Daardoor werd hij door andere schilders weleens spottend “de broekenmaker” genoemd. Er is lang over nagedacht om het oplapwerk van da Volterra te verwijderen, dit bleek echter maar gedeeltelijk mogelijk. De verf die de schilder voor de lendendoeken gebruikte, heeft bij sommige figuren de oorspronkelijke verflaag immers zodanig aangetast dat werd besloten om het zo maar te laten.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s