De Italiaanse link naar Andreas Vesalius

Museum M in Leuven toont momenteel een tentoonstelling over de wereldberoemde anatoom en wetenschapper Andreas Vesalius (Andries van Wesel/Wezele). Zijn reizen, studies aan de Universiteit van Leuven en periode als lijfarts van Keizer Karel V worden uitvoerig belicht. Andreas Vesalius is de gelatiniseerde naam van Andries van Wezele en werd geboren in Brussel op 31 december 1514. De latere anatoom stamde uit een uit Wesel afkomstige artsenfamilie die reeds vijf generaties lang in het Brabantse werkzaam was. Hij studeerde aan het Collegium Trilingue in Leuven, daarna anatomie in Parijs (1533), waar hij reeds op lijken kon werken bij de anatomische studie. In 1536 was hij terug te Leuven en gaf er lessen in anatomie. De echte carrière van Vesalius begon echter in Italië. Je kan met S.P.Q.R. op stap doorheen de wereld van Vesalius tijdens een exclusieve rondleiding op donderdag 4 december (zie groene kader hierboven).

De tentoonstelling biedt een overzicht van verschillende kunstvormen doorheen de tijd, waarop de invloed van Vesalius’ manier van kijken naar en weergeven van het menselijke lichaam onweerlegbaar is. Wat begon als een wetenschappelijke fascinatie voor het menselijke lichaam, wordt al gauw ingezet in het artistiek tonen van de mens, in al zijn facetten. Door het nieuwe tijdperk dat Vesalius inluidt, krijgen de anatomische theaters een wetenschappelijk karakter. De tentoonstelling reconstrueert een levensgroot exemplaar van dit houten type amfitheater, waarin spectaculaire – soms wekenlang durende – dissecties onder het publieke oog plaatsvonden In 1538 publiceerde hij zijn Tabulae anatomiae sex.

De échte carriere van Vesalius begon in het Italiaanse Padova waar hij eind 1539 promoveerde. Al de eerste dag na zijn diploma, gaf hij zijn eerste publieke les waarin hij een lijk dissecteerde en ondertussen de samenstelling van de organen besprak en de methode die hij gebruikte. De senaat van Venetië gaf hem onmiddellijk de leerstoel van anatomie en chirurgie.

In 1540 bezocht Vesalius als gastspreker de stad Bologna. Hier besprak hij de complete schedel van een aap en van een mens en maakte een vergelijking tussen beide. Zo kwam hij tot de constatatie dat de anatomische beschrijvingen van Galenus gebaseerd waren op dieren en niet op die van mensen. Dit was een uitgangspunt voor het schrijven van De humani corporis fabrica libri septem, dat hij waarschijnlijk in Bologna begon te schrijven. In 1542, zodra het boek volledig af was, heeft hij de leerstoel van Padova verlaten om het drukproces van zijn boek te kunnen volgen. Het boek werd gepubliceerd in 1543.

In het boek verwierp hij definitief de als onfeilbaar geldende anatomie van Galenus. Het boek munt uit door bijzonder nauwkeurig uitgevoerde anatomische tekeningen, waaraan Jan Steven van Kalkar als tekenaar meewerkte. De houtsneden uit dit baanbrekende boek vormen één van de hoogtepunten van de tentoonstelling. Jan Steven van of Calcar (Kalkar 1499 – Napels tussen 1546 en 1550) was een kundige portretschilder en tekenaar. Vanaf 1536 werkte hij in Italië, waar hij bevriend raakte met Vasari. Zijn portretten zouden vaak zijn doorgegaan voor werken van Titiaan, wiens leerling hij was. Er is weinig van bewaard gebleven.

De wetenschappelijke atlas van het menselijke lichaam die Vesalius publiceerde is tot vandaag een referentie in de anatomie en de moderne geneeskunde. Vesalius’ meesterwerk telt 277 gedetailleerde illustraties en beschrijvingen van het menselijk lichaam. Het boek betekende in die tijd een mijlpaal voor de wetenschap. Van dit werk, dat echter sterke weerstand ondervond in Europa (Vesalius werd op een bepaald moment zelfs van ketterij beschuldigd), verschenen spoedig verkorte uitgaven (Epitome) in diverse talen.

Voor het eerst vertrok iemand vanuit het dissecteren van mensenlichamen om het inwendige van de mens in kaart te brengen, in plaats van zich te baseren op de karkassen van honden en apen. Anatomie krijgt vanaf Vesalius een wetenschappelijk statuut dat tot de fundamentele kennis van elke arts behoort. Voor één exemplaar van het boek betaalde je in die tijd 4 gulden en 4 ½ batzen, toen het maandloon van een hoogleraar anatomie.

Eén van de belangrijkste observaties die door Vesalius werden beklemtoond, was de afwezigheid van verbindingskanalen door het tussenschot tussen linker- en rechterharthelft. Daardoor werd in belangrijke mate de voorstelling van de bloedvoorziening van het lichaam, zoals die ingevolge de leer van Galenus gedurende verscheidene eeuwen dogmatisch was aanvaard, anatomisch onhoudbaar en werd aldus mede de basis gelegd voor de reële beschrijving van de bloedsomloop in 1628 door William Harvey.

In 1544 keerde Vesalius terug naar Italië om zijn zaken aan de Universiteit van Padova af te handelen, maar reisde ook elders in het land en gaf lessen in Bologna en Pisa. In deze laatste stad heeft hij, in aanwezigheid van Cosimo I de’ Medici, het anatomische theater van de Via della Sapienza ingehuldigd.

Wegens de nog steeds felle reacties, nam Vesalius ontslag als hoogleraar en werd hofarts van Karel V (1554) en later van Filips II. Op terugreis van Jeruzalem, waarheen hij in opdracht van Filips II een belangrijke som geld had gebracht, overleed hij op 2 oktober 1564 onder geheimzinnige omstandigheden op het eiland Zakynthos in Griekenland.

Claudius Galenus (Klaudios Galènos in het Grieks) werd geboren in Pergamum op 22 september 129 en overleed omstreeks 199, vermoedelijk in Rome. De Grieks-Romeins medicus, wijsgeer en astroloog, arriveerde rond 157 in Rome, waar hij lijfarts werd van keizer Marcus Aurelius. Hij bouwde voort op de theorieën van Hippocrates en voegde door nauwkeurige observatie nieuwe informatie toe aan de bestaande kennis van de anatomie, fysiologie en geneeskunde en legde o.a. de basis voor de bereiding van geneesmiddelen uit zowel bestanddelen van planten en dieren als mineralen die hij samenvatte in één systeem, dat vele eeuwen de medische wetenschap heeft beheerst.

Dit systeem ging uit van drie stelsels: het aderlijke (dat als beginpunt de lever had), het slagaderlijke (hart) en het zenuwstelsel (hersenen). Hij werkte de leer van het Corpus Hippocraticum van de vier lichaamssappen verder uit: bloed, slijm, gele en zwarte gal. Op de menging daarvan zou het temperament berusten (resp. sanguinisch, flegmatisch, cholerisch en melancholisch). Men beschouwde Galenus als onfeilbaar en er werd dan ook vaak over hem gesproken als divinus (de goddelijke) Galenus. Tot Andreas Vesalius daar dus een einde aan maakte.

Groothertog Peter Leopold van Lotharingen stichtte in 1775 in Firenze het museum voor natuurlijke geschiedenis. Talrijke kunstenaars creëren hier gekleurde wasmodellen. Het maken van een wassen anatomisch model verschilt niet veel van de creatie van een kunstwerk. Clemente Michelangelo Susini (1754-1814) is de absolute meester in dit genre. Op de tentoonstelling is een wassen model van zijn hand te zien.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s