Een bezoek aan de Santa Stefano Rotondo

Een bezoek aan deze interessante Romeinse kerk was in het verleden vaak problematisch omdat je haast altijd voor een gesloten deur stond, maar tegenwoordig, na een lange restauratieperiode, kan je deze bijzondere plek weer gewoon bezoeken. Je vindt ze aan de Via di Santo Stefano Rotondo 7. De kerk werd gewijd aan de martelaar Stefanus die ooit op de Coeliusheuvel woonde. Stefanus, die Jezus wellicht persoonlijk ontmoet heeft en behoorde tot de 120 discipelen van het eerste Pinksterfeest, was de eerste christelijke martelaar of zoals de Italianen zeggen ‘protomartire’. Hij bracht een keerpunt in de christelijke Kerk door die als eerste open te willen stellen voor niet-joden. Hij werd tijdens zijn proces gestenigd (Handelingen 7:59). Eén van de getuigen bij de steniging was Saulus, de latere apostel Paulus. Ironisch genoeg werd deze Saulus door God geroepen het geloof onder de niet-joden te verkondigen en daardoor het werk van Stefanus af te maken. De relieken van Stefanus bevinden zich in de crypte van de San Lorenzo fuori le Mure. Zijn feest valt op 26 december.

De ronde kerk werd op de Coelius gebouwd door paus Sixtus III (432-440) de heilige paus Simplicius (468-483), bovenop de ruines van een rond Romeins gebouw, het macellum magnum (het grote slachthuis) waarin zich ook een Mithrastempel bevond. Die laatste werd in de jaren zeventig van vorige eeuw opnieuw blootgelegd, maar daarover straks meer. Wellicht heeft de kerk van het Heilig Graf in Jeruzalem model gestaan voor de Santo Stefano, de afmetingen stemmen immers sterk overeen.

Oorspronkelijk bestond de kerk uit drie cirkelvormige, concentrische beuken, van elkaar gescheiden door twee rijen vrijstaande antieke zuilen. Vier armen, die een Grieks kruis vormden, verdeelden de kerk in vier gelijke delen. Op de uiteinden van de vier armen bevonden zich zijkapellen. Tijdens de zesde eeuw verfraaiden de pausen Johannes I (523-526) en Felix IV (526-530) de kerk, zo werd ze zelfs een van de mooiste van Rome met de genoemde drie concentrische schepen en Ionische zuilen, marmeren versieringen en mozaiëken.

Paus Theodorus (642-649) bracht de overblijfselen van de martelaren Primus en Felicianus vanuit de catacomben aan de via Nomentana naar hier. Na de verwoesting en plundering door de noormannen in 1084 werden door Innocentius II (1130-1143) de tussenruimten van de tweede zuilenring bestaande uit 34 zuilen dichtgemetseld. Daardoor kwam de verste beuk buiten de kerk te liggen.

Van de oostelijke kruisarm maakte men een toegangshal, de huidige vestibule. Bij deze verkleining gingen de marmeren incrustaties en de mozaïeken uit de zesde eeuw helaas verloren. Innocentius II liet ook de drie grandioze arcaden aanbrengen dwars door de gehele ruimte, om het bouwvallige dak te stutten.

Tijdens de vijftiende eeuw begon Nicolaas V (1447-1455), onder leiding van zijn vriend Leone Battista Alberti (1404-1472), met een zeer ingrijpende restauratie van de kerk, waarbij het fraaie dubbele portaal werd toegevoegd. Het buitenste, buiten de kerk liggende schip werd afgebroken zodat de doorsnede van de kerk verkleind werd van 65 naar 40 m. Van de vier armen van het Griekse kruis, verdwenen er drie zodat de huidige vestibule de enige overblijvende arm is.

Je stapt het complex binnen langs een middeleeuwse poort, let daarbij op het huisje links. De ingang van de kerk wordt gevormd door een zeer mooie vijftiende-eeuwse porticus met vijf arcaden, op hoge antieke zuilen van grijs graniet met Corinthische kapitelen, gevolgd door de voormelde twaalfde-eeuwse vestibule.

Het indrukwekkende cirkelvormige schip bestaat uit een dubbele ring antieke granieten en marmeren zuilen, 34 uitwendige die nu vervat zijn in de buitenmuur en 22 inwendige zuilen. Twee gigantische Corintische zuilen in het midden en twee pijlers steunen de drie bogen steunen bedekt met helder wit intonaco. Tot 1453 vormden deze 34 zuilen de scheiding met een buitenste nu verdwenen beuk. De 22 Ionische zuilen met gladde schacht en vrij grof uitgevoerde kapitelen vormen de binnencirkel.

Ze dragen boven de horizontale architraaf de lichtbeuk in de vorm van een tamboer met 22 kleine vensters. Deze bovenbouw droeg oorspronkelijk een eenvoudig dak. De hoogte van de Ionische zuilen varieert tussen 5,65 m en 6 m omdat ze afkomstig zijn uit verschillende oudere gebouwen, de hoogte van de sokkels werd aangepast aan het hoogteverschil.

Het renaissance altaar van Bernardo Rossellino (1409-1464) werd in 1990 opnieuw opgericht in het midden van de kerk. Het plafond werd mooi gerestaureerd, ook in de beuken. De vloer werd vernieuwd. Vroeger moesten bezoekers hun schoenen uitdoen om het parket niet te beschadigen.

Links tegen een pilaar, bij het binnenkomen tegen de buitenmuur, staat de bisschopszetel die nog werd gebruikt door Gregorius de Grote (590-604). Het gaat om een marmeren zetel uit de keizertijd. De eerste kapel links van de ingang is de door paus Theodorus I (642-649) gebouwde kapel voor de relieken van Primus en Felicianus.

Op het merkwaardige, zevende eeuwse apsismozaïek van deze kapel, waarvan de stijl doet denken aan die in de Sint-Jan van Lateranen, zijn de twee heiligen afgebeeld, gekleed als oosterse hoogwaardigheidsbekleders. Zij staan aan weerszijden van een met juwelen bezet kruis bekroond met een medaillon, het toont het hoofd en schouders van Christus. De Griekse invloed is duidelijk. In feite is het een poging om de Kruisiging voor te stellen. De tweede kapel links bevat een mooie tombe uit de zestiende eeuw.

Tegen de in 1453 opgerichte buitenmuur van de kerk, tussen de nog zichtbare zuilen, bevinden zich veel verschrikkelijke, deels verbleekte martelscènes. Ze werden aangebracht in opdracht van Gregorius XIII (1572-1585) en tonen alle mogelijke varianten van wreedheden die christenen hebben moeten ondergaan, een ware orgie van bloeddorstigheid.

De schilderingen kwamen er op het hoogtepunt van de contra-reformatie om ze aan toekomstige missionarissen te tonen. Ze zijn het werk van Antonio Tempesta (1555-1630) en Niccolò Circignani beter gekend als Niccolò Pomarancio (1517-1596), niet te verwarren met zijn leerling Cristoforo Pomarancio (1552-1626).

Zelfs de bekende historicus Edward Gibbon (1737-1794) stelde dat dergelijke buitenzinnige martelingen niet met de realiteit overeenstemden. Met al die figuren in gekunstelde houdingen, vol vertekening en onhandige ‘maniera’ is het een soort Sixtijnse kapel voor sentimentele sadisten (dixit Robert Hughes).

Het was voor Pomarancio een Herculesarbeid, 24 grote panelen, inclusief inscripties met uitleg en de namen van de keizers die opdracht hadden gegeven tot de martelingen. Het begint bij de ingang met de kruisiging van Christus en de steniging van Stefanus. Van daaruit gaan we door tot het doorboren, verbranden, geselen, villen, afranselen, ophangen, verdrinken en zelfs in hete olie koken van christelijke lichamen.

Er is Sint-Thecla die door een stel stieren uit elkaar wordt getrokken, elders zie je Sint-Ignatius (niet de stichter van de jezuïeten) die in het Colosseum voor de leeuwen wordt gegooid. Sint-Gervasius en Sint-Protasius worden tegen een boom vastgespijkerd als een parodie op de gekruisigde Christus. De ene martelaar wordt geplet onder een stenen plaat, de andere in mootjes gehakt door een stel bijlenzwaaiers. De scène (schuinlinks van het hoofdaltaar, zes scènes na het muuraltaartje) waarbij van een maagd de borst afgerukt wordt, vond zelfs de markies de Sade die in 1775 de kerk bezocht te gortig.

Een andere scène (achter het hoofdaltaar, links van de inham, en ook rechts van het hoofdaltaar naast het muuraltaartje) toont hoe van christenen soep wordt gekookt. De Romeinen toonden deze griezelige fresco’s weleens aan hun stoute kinderen om ze tot betere gedachten te brengen. San Filippo Neri kwam er met groepen naartoe om de mensen te laten nadenken over hun vergankelijkheid en het eeuwige leven. Paus Sixtus V (1585-1590) was zo ontroerd door de scènes dat de tranen hem over de wangen stroomden, hij was nochtans een man van staal en strengheid.

Ook de schrijver Stendhal was zeer geschokt. Hij noteerde: “Dit is van een huiveringwekkende realiteit, zoiets als de guillotine aan het werk zien. De fresco’s zijn helemaal niet zo mooi, om de verschrikkelijke folteringen die zij zo grof uitbeelden, dragelijk te maken. Ons medelijden boezemt ons het idee in van een pijn die in werkelijkheid helemaal niet gevoeld werd, het grootste deel van de martelaren bevond zich min of meer in een toestand van extase”.

Charles Dickens schreef ‘such a panorama of horror and butchery no man could imagine in his sleep, though he were to eat a whole pig, raw, for supper’. De tijd en de invloed van het licht hebben de fresco’s voor een aanzienlijk deel van hun oorspronkelijke levendigheid beroofd. Destijds moeten ze nog meer choquerend geweest zijn. Vroeger bestonden er verschillende Romeinse kerken met dergelijke afbeeldingen, vandaag bestaan ze nog in bv. de San Vitale en in Santi Nereo e Achilleo.

Tijdens opgravingen uitgevoerd in 1973 werd onder de vloer van de kerk een goed bewaarde Mithras-tempel uit de tweede eeuw na Christus ontdekt. Het heiligdom behoorde waarschijnlijk tot de iets zuidelijker gelegen Castra Peregrina, een kazerne voor buitenlandse hulptroepen. Deze kazerne fungeerde ook als postcentrum en van waaruit de gecodeerde bevelen van de keizers vertrokken naar de verschillende legeronderdelen verspreid over het hele rijk.

De Mithrastempel bestaat uit een rechthoekige ruimte met twee banken aan de zijkanten. In het begin van de derde eeuw werd het gebouw zelfs nog uitgebreid. De muren zijn versierd met prachtige fresco’s van ondermeer de personificatie van de maan en andere hemellichamen. Via roosters in de vloer van de Santo Stefano kan je een blik werpen op de opgravingen. Zeer uitzonderlijk, tijdens bv. speciale archeologische dagen, kan het mithraeum worden bezocht.

www.santo-stefano-rotondo.it

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s