De idus van maart

Morgen  is het 15 maart en de meeste lezers weten ongetwijfeld dat dit de dag is waarop Julius Caesar werd vermoord. Een gebeurtenis die in Rome tot vandaag nog steeds wordt herdacht. Tijd om de komende dagen even stil te staan bij deze opmerkelijke figuur en bij wat hij ons heeft nagelaten. De idus (plurale tantum, dividere of verdelen, dus: ‘die (de maand) in twee delen verdeelt’, in het Nederlands ook wel omschreven als iden, was op de Romeinse kalender de dag van de volle maan, zijnde de 15de in maart, mei, juli en oktober, of de 13de voor de overige maanden. Het was voor de Romeinen tevens de vervaldag van de maandelijkse rente. Beroemd werd de idus van maart 44 v. Chr., de dag waarop Julius Caesar vermoord werd tijdens een senaatsvergadering in het theater van Pompeius.

Door zijn sociale maatregelen had Julius Caesar wel de gunst van het volk gewonnen, maar ondervond hij heel wat tegenstand van de kant van de adel die de republikeinse vrijheden bedreigd zag. Uiteindelijk werd een complot gevormd, waarvan de belangrijkste samenzweerders de senatoren Marcus Junius Brutus (85-42) en Cassius waren. Op de rostra, die Caesar zelf nog had laten bouwen laat Shakespeare (1564-1616) de consul Marcus Antonius na de moord een redevoering houden waarin hij dankzij zijn gewiekste welsprekendheid het verontwaardigde volk op zijn hand weet te krijgen. Het zal zich keren tegen Brutus, de moordenaar van Caesar:

Vrienden. Romeinen. Burgers. Hoor mij aan.
Begraven kom ik Caesar, niet hem prijzen.
Het kwaad dat mensen doen leeft na hen voort,
Het goed wordt vaak met hun gebeente begraven;
Zo zij het ook met Caesar.
De edele Brutus heeft u gezegd dat hij heerszuchtig was.
En was dat zo, dan was ’t een zware schuld.
En zwaar ook heeft Caesar ervoor moeten boeten.

Dit schreef Shakespeare, maar wat gebeurde er echt op dit spreekgestoelte op 15 maart 44 v. Ch.? Nadat het lijk van Caesar, begeleid door dansers en zangers, van het theater van Pompeius naar het Forum Romanum was gedragen, sprak Marcus Antonius inderdaad vanaf deze rostra de verzamelde menigte toe. Er zijn twee historische versies van wat hij gezegd heeft. De ene versie die de voorkeur heeft genoten van veel kenners, is dat hij slechts een paar woorden heeft gesproken na een proclamatie door een heraut. De andere versie is veel indringerder en sluit aan bij wat we bij Cicero tussen de regels kunnen lezen (vergelijk daarbij Suetonius, Cicero en Appianus), zo zou de ware speech van Marcus Antonius dicht bij deze zoals voorgesteld door Shakespeare staan.

Nadat Antonius had gesproken over Caesar’s daden, begon hij de opkomende emoties van de menigte te bewerken, dit is de ‘pathetische lof’ die door Cicero gehekeld wordt. Antonius declameerde daarbij een klaagzang, begon te wenen en hield Caesar’s met bloed besmeurde toga aan de punt van een lans omhoog. In de menigte hoorde men klaagliederen opstijgen waarin ‘de stem van Caesar zelf hoorbaar was’. Dit leidde tot een ware uitbarsting bij de bevolking. Het was oorspronkelijk de bedoeling Caesar’s lijk naar het Marsveld te brengen, maar het volk bracht het naar het Capitool. Daar werd het echter door de priesters geweigerd, waarna het lichaam op het Forum Romanum door een spontane actie van het volk gecremeerd werd. Dat gebeurde net vóór de moderne helling langs het Forum Romanum.

Na de moord op Caesar vormden Octavianus (de latere Augustus), Marcus Antonius en Lepidus in october 43 v. Chr. het tweede triumviraat of driemanschap. Dat is een regeringsvorm waarbij drie personen (drie mannen) het staatsgezag in handen hebben. Het was het begin van een reeks politieke afrekeningen waarvan Cicero (106-43) één van de meest bekende slachtoffers was. Onder het bewind van het tweede triumviraat had hij in maar liefst veertien redevoeringen Marcus Antonius een publieke vijand genoemd, wiens illegale praktijken en imperialistische plannen hij in zijn filippica’s aan de kaak had gesteld.

Octavianus plaatste Cicero op de lijst der ‘proscriptes’, de 300 senatoren en 2.000 ridders die fysisch moesten verdwijnen. In december 43 werd Cicero op zowat 30 km van Rome staande gehouden, hij stak zijn ‘onverzorgde’ hoofd uit zijn draagstoel en werd door een centurion de keel overgesneden. Zijn hoofd en zijn handen werden naar Marcus Antonius in Rome gebracht.

Daar werden ze in de schoot gelegd van Fulvia, de vrouw van opeenvolgend Clodius en Marcus Antonius, beiden Cicero’s grootste vijanden. Fulvia zou de tong uit de dode mond van Cicero hebben getrokken en er een fibula, een haarspeld, doorgestoken hebben (Plutarchus). Daarna werden Cicero’s hoofd en handen als trofeeën op de punten van de snebben aan de rostra vastgeprikt, het spreekgestoelte van waar Cicero zo vaak en zo gedenkwaardig had gesproken. Van hem is de quote ‘belastingen zijn de spieren van de staat’.

In 338 v. Chr. hadden de Romeinen een aanval ingezet tegen Antium, het huidige Anzio, dat berucht was om zijn piraterij. De gewonnen zeeslag was voor Rome zo belangrijk dat men de buitgemaakte scheepssnebben, in het Latijn ‘rostra’, in twee rijen tegen de spreektribune op het Comitium opstelde. Snebben of ramstevens waren de met brons beslagen uitlopers ter hoogte van de waterlijn van het voorsteven van een gevechtsschip, ze dienden als ram tijdens een zeeslag.

Toen Julius Caesar zijn nieuwe Curia bouwde ter vervanging van de afgebrande Curia Hostilia en de ruimte voor het gebouw herinrichtte, bouwde hij in 44 v. Chr., net voor zijn dood, ook een nieuw spreekgestoelte ter vervanging van dat op het Comitium. Bij de bouw van de nieuwe Rostra bediende hij zich deels van het materiaal van de oude Rostra Vetera.

Daarbij werden de snebben van Antium aangebracht tegen de zijde gericht naar de vrije centrale ruimte van het Forum. Vandaag zien we nog steeds de openingen voor de pinnen waarmee de snebben destijds in twee rijen bevestigd waren. Wanneer de volkswoede dat eiste, werden op de bronzen pieken hoofden geprikt. De herinnering aan één hoofd bleef bewaard: jawel, dat van de voormelde onfortuinlijke Cicero.

Eén reactie to “De idus van maart”

  1. iden is new moon… not full moon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.