De Basilica Santi Cosma e Damiano

Eergisteren hadden we het over de Tempel van Romulus, waar je tot 20 september de sculpturen van de Bron van Jut(h)urna kan bekijken in een uitzonderlijke tentoonstelling. De Tempel van Romulus is echter al vele eeuwen geïntegreerd in een bijzondere kerk en die bekijken we vandaag. Een kerkgebouw waar dagelijks vele duizenden mensen langslopen maar die relatief door weinigen wordt bezocht. Het kan, zeker in Rome. Als je langs de Via dei Fori Imperiali vanaf Piazza Venezia in de richting van het Colosseum wandelt, is op zeker ogenblik aan je rechterzijde de deuropening zichtbaar van de Santi Cosma e Damiano. Alle bezoekers, die daar voorbijstappen hebben op dat ogenblik alleen maar oog voor het Colosseum. Toch is dit opmerkelijke kerkgebouw een bezoek meer dan waard. De huidige ingang is er pas veel later gekomen. Het is altijd de bedoeling geweest deze kerk te betreden via het Forum Romanum, waarbij de Tempel van Romulus eeuwenlang werd gebruikt als voorportaal van de eigenlijke kerk.

In een omgeving waarvan men tijdens de zesde eeuw nog beweerde dat ze bewoond werd door duivelse geesten, is dit de allereerste kerk die in 526 werd ingericht op wat in die tijd uiterst heidens gebied was. Men maakte gebruik van twee mekaar rakende antieke gebouwen, enerzijds de bibliotheca Pacis die behoorde tot het door keizer Vespasianus (69-79) gebouwde Forum van de Vrede en anderzijds de Tempel van Romulus (Tempio di Romolo) op het Forum Romanum gewijd aan het vergoddelijkte zoontje van Maxentius (306-312).

Vijftig jaar na de Santi Cosma e Damiano zou een honderdtal meter verder op het Forum Romanum een ander antiek gebouw omgevormd worden tot de Santa Maria Antica. Paus Gregorius de Grote (590-604) blijkt getwijfeld te hebben om oude openbare gebouwen te recupereren ten bate van de Kerk. Na zijn dood evolueerde de toestand echter snel en maakte men dankbaar gebruik van de oerdegelijke stenen gebouwen die de Romeinen hadden nagelaten.

Paus Honorius I (625-638) installeerde in de Curia op het Forum Romanum de San Adriano en het ernaast gelegen Secretarium Senatus werd getransformeerd tot een oratorium gewijd aan Santa Martina, nu de Santi Luca e Martina. Daarna volgden nog een heleboel andere gebouwen.

De bibliotheek van de Vrede en het tempeltje van Romulus werden aan paus Felix IV (526-530) geschonken door de christelijke koning van de Ostrogoten Theodorik de Grote (456-526) en zijn dochter Armalasuntha. In de grote zaal van de bibliotheca Pacis, plaatste de paus een tussenmuur met apsis zodat er twee ruimten ontstonden, een voor de sacristie en een voor de kerkdienst. In de apsis liet Felix IV prachtige mozaïeken aanbrengen.

De toewijding van deze zesde-eeuwse basiliek, volgens de literatuur de laatste kerk van de Oudheid, aan twee oosterse heiligen gebeurde in een periode van grote verdeeldheid binnen de Romeinse clerus tussen pro-Goten en pro-Byzantijnen. Gekozen onder druk van de Goot Theodorik wilde de nieuwe paus Felix IV in het gevlei komen van de andere partij door zijn nieuwe basiliek toe te wijden aan twee beroemde oosterse martelaren.

De tweelingbroers Cosma en Damiano uit Aegea in Cilicië (zuidkust van Turkije) hadden als arts talrijke heidenen tot het christendom bekeerd, maar in 303 werden ze onder de meest fervente christenvervolger Diocletianus (284-305) tot driemaal toe om hun geloof gemarteld. Uiteindelijk werden ze onthoofd.

Hun cultus ontstond in een heiligdom aan de Eufraat tijdens het begin van de vijfde eeuw en bereikte Rome via Constantinopel in het begin van de zesde eeuw. Dit geldt ook voor de cultus van andere nu bij ons vergeten oosterse heiligen. Het feest van beide martelaren, de patroonheiligen van dokters en apothekers valt op 26 september.

De volledige naam van de basiliek luidt ‘Santi Cosma e Damiano in Silice’. Silice is wellicht een vervorming van Cilicië van waar beide heiligen afkomstig waren. Maar de naam kan ook verwijzen naar een voorval dat zowel vermeld wordt in eigentijdse Romeinse teksten als in de ‘Handelingen der Apostelen’ 8: 9.

Na zijn ontmaskering als tovenaar door de apostel Petrus was een zekere Simon Magus naar Rome getrokken. Op een dag nodigde hij keizer Nero en de Romeinse bevolking uit om naar het Forum te komen waar hij zinspelend op de Hemelvaart van Christus een luchtreis zou maken. Inderdaad zweefde de man door de lucht.

De aanwezige Petrus zonk neer op zijn knieën en bad tot God opdat Hij de duivelse machten zou bevelen Simon in de lucht los te laten. En zo gebeurde, Simon stortte neer en overleefde die val niet. Omdat silex plaveisel betekende, zou het ‘in Silice’ een verwijzing kunnen zijn naar het incident dat hier plaatsvond.

De dood van Simon Magus had overigens gevolgen voor Petrus, want het werd één der aantijgingen bij zijn latere ter dood veroordeling. Voor de volledigheid nog dit: Petrus werd in de beginjaren van zijn prediking benaderd door deze bizarre Simon die hem goud had geboden in ruil voor het vermogen wonderen te verrichten. ‘Ik zie dat u vol venijn zit en verstrikt bent in het kwaad’ (Handelingen 8:18-23) was het afwijzende antwoord van de apostel, en sindsdien stond de zonde van handel in geestelijke zaken en ambten bekend als ‘simonie’.

We keren even terug naar onze kerk. Architectonisch is dit gebouw uitzonderlijk. Het bestaat zoals gezegd uit het samenvoegen van het antieke ronde tempeltje van Romulus uit 307 na Chr. en een rechthoekige zaal die behoorde tot het Forum Pacis waar o.a. archieven in verband met het Romeinse burgerrecht bewaard werden. Keizer Vespasianus had het Forum Pacis laten bouwen als herinnering aan zijn overwinning op de joden. Buitgemaakte voorwerpen uit de tempel van Jeruzalem, zoals de legendarische zevenarmige kandelaar en de zilveren trompetten, werden in de tempel van dit Forum tentoongesteld.

Na de brand van 198 werd het Forum Pacis heropgebouwd door Septimius Severus (193-211). Deze liet tegen de gevel van de ruimte die door archeologen zonder aantoonbare reden ‘bibliotheek’ werd genoemd en waarin zich vandaag de basiliek bevindt, het forma urbis plaatsen. Dit bestond uit 151 marmeren tegels opgesteld in elf rijen, samen 18 m bij 13 m, waarop op schaal 1:240 het stadsplan van Rome was gegraveerd, een uit de tijd van Augustus (27 v. Chr.-14 na Chr.) en een uit de tijd van de Flaviërs (68-96).

De gaten voor ondersteuning van de marmeren tegels zijn nog steeds zichtbaar. Om ze te zien kijk je vanaf het voetpad langs de Via dei Fori Imperiali, naar de met marmer omlijste toegang tot de Santi Cosmo e Damiano. Het gebouw links ervan heeft kleine vensters die tijdens de middeleeuwen werden aangebracht in de oude Romeinse muur. In de gevel zie je nog duidelijk de kleine openingen die dienden om de 151 platen te bevestigen. Oorspronkelijk zou de ‘bibliotheek’ gebruikt zijn voor de Praefectura Urbis wat een verklaring zou vormen voor de aanwezigheid van de plattegronden die men gebruikte voor kadastrale doeleinden.

Vorige eeuw werden 1.186 fragmenten teruggevonden, ze behelzen zowat 10 tot 15% van het oorspronkelijke Forma Urbis, ze bevinden zich nu in het Museo dei Conservatori op het Capitool. Hiervan zijn ook foto’s te zien in het ‘Visitors Center’, aan de overzijde van de Via dei Fori Imperiali, tegenover de ruïnes van de basiliek van Maxentius waartegen de moderne landkaart-versies van Mussolini hangen. Tot in de kleinste details werd elk bouwwerk binnen de stadsmuren weergegeven, van monumenten en straten tot winkels, tavernes, steegjes en trappenhuizen.

Enkele tientallen meters voor de toegang tot het complex, bevinden zich rechts de beperkte resultaten van recente opgravingen. In de diepte ziet men restanten van de tuinaanleg van het Forum van de Vrede en delen van de antieke marmeren vloer. Het grote centrale plein van dit Forum was in tegenstelling tot de andere fora niet met marmer belegd maar bestond grotendeels uit aangelegde tuinen.

Santa Cosma e Damiano
Via dei Fori Imperiali 1
Open van 9-13 u. en van 15 tot 18.50 u.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s