De meest aangrijpende mozaïeken van Rome

De voorbije dagen hadden we het over de Tempel van Romulus, waar je tot 20 september de sculpturen van de Bron van Jut(h)urna kan bekijken in een uitzonderlijke tentoonstelling. De Tempel van Romulus is echter al vele eeuwen geïntegreerd in de Basilica Santi Cosma e Damiano, een kerk die we gisteren uitgebreid hebben bekeken. In dit derde en laatste deel over deze site nemen we een kijkje in dit opmerkelijke gebouw, dat toegang biedt langs de Via dei Fori Imperiali. Bij het betreden van kloostercomplex volg je links na de monumentale barokke ingang een muur die de originele buitenmuur vormt van de zogenaamde bibliotheek van het Forum van de Vrede (zie nieuwsbrief van gisteren). De eerste dubbele deur links leidt tot de sacristie (de paters spreken Engels) met indrukwekkende muren uit de tijd van keizer Vespasianus. Let ook op het massieve meubilair. Als je rechtdoor gaat bereik je de rustige kloostertuin, met zeer professioneel gerestaureerde zeventiende-eeuwse fresco’s.

In deze kloostertuin bevindt zich vooraan rechts de toegang tot een reusachtige achttiende-eeuwse Napolitaanse kerststal zoals er in het Nationaal Museum van San Martino in Napels verschillende te zien zijn. Hij is 4 m hoog, 6 m breed en 3,5 m diep. Destijds werd de kerststal op het voetpad langs de Via dei Fori Imperiali gepromoot als ‘the most famous Christmas crib in the world’. Let op de zeer fijn gesneden beeldjes die dus dateren uit de achttiende eeuw.

De allereerste kerststal of presepio, werd op initiatief van Sint Franciscus van Assisi in 1223 met toestemming van paus Honorius III uitgebeeld in het bergplaatsje Greccio, nabij Assisi. Voordien werden er weliswaar reeds geboortespelen opgevoerd, maar in 1207 had Innocentius III die verboden omdat ze blijk begonnen te geven van moreel verval. De gewoonte om Christus’ geboorte (Lucas 2:10-14) uit te beelden verspreidde zich vanuit Greccio over heel de wereld, al is het gebruik in onze streken pas sinds het begin van de twintigste eeuw wijd verbreid. Tot vandaag worden in de meeste Romeinse kerken rond Kerstmis, vaak prachtige kerststallen opgericht.

Vanuit de kloostertuin betreed je achteraan links de basiliek. De Santi Cosma e Damiano behield de oorspronkelijke, antieke Romeinse muren in polychroom vierde-eeuwse opus sectile tot de transformaties in 1632. Opus sectile is een inlegwerktechniek die erg populair was in het oude Rome, waarbij stukken van verschillenden materialen werden uitgesneden en ingelegd in wanden en vloeren om een afbeelding of patroon te vormen.

De meest gebruikte materialen waren marmer, parelmoer en glas. Uit deze materialen werden dunne plaatjes gesneden, gepolijst, en vervolgens verder uitgesneden naar gelang het gewenste ontwerp. In tegenstelling tot (sommige andere) mozaïektechnieken, waarbij de plaatsing op stukken van uniforme grootte een ontwerp vormen, zijn opus sectile-stukken veel groter en kunnen ze grote delen van het ontwerp vormen.

Na 1632 werd het interieur ‘verbarokt’ en herschikt tot zijn huidige vorm. Dit gebeurde in opdracht van paus Urbanus VIII Barberini (1623-1644) nadat de relikwieën van de heiligen Cosma en Damiano teruggevonden werden. Voor de nieuwe zijkapellen werd het schip versmald, waardoor de zesde-eeuwse mozaïeken in de apsis zwaar beschadigd werden.

De vloer van de oorspronkelijke kerk werd zodanig verhoogd dat er twee verdiepingen ontstonden, een bovenkerk (de huidige basilica) en daaronder de onderkerk of crypte waar de resten van beide heiligen een plaats kregen. Deze duistere onderkerk is niet te bezoeken, wel is vanuit de Tempel van Romulus deze ruimte zichtbaar door een glazen wand. Op het oorspronkelijke antieke niveau zie je het primitieve altaar en de prachtige vloer. Daar staan ook de tombes van de beide martelaren.

Rechts bij het binnenkomen, vinden we in het midden van de muur een glazen deur langswaar je de Tempel van Romulus ziet. De binnenmuur van de ronde tempel werd door paus Felix IV (526-530) bepleisterd en via een doorgang met de ‘bibliotheek’ van Vespasianus verbonden. Zo fungeerde het gebouw vanaf de zesde eeuw, gedurende tien eeuwen als voorhal of vestibule van de Santi Cosma e Damiano. De ingang van de basiliek bevond zich dus aan de kant van het Forum Romanum.

Omdat de vloer van het rechthoekige deel van de kerk in 1632 verschillende meters verhoogd werd en de vloer van het ronde deel ongewijzigd bleef, kon het tempeltje van Romolo niet meer als toegang tot de basiliek gebruikt worden. Daarom werd een nieuwe ingang in de zijmuur voorzien, de huidige zijingang tot de basilica vanaf de kloostertuin.

Ondertussen werd de tempel gedurende eeuwen (tot 1939) gebruikt als catechesecentrum. Later werd er de spectaculaire voormelde Napolitaanse kerststal geplaatst. Pas in 1979 werd eindelijk besloten om het ronde tempelgebouw in zijn originele toestand te herstellen, zodat de kerststal moest verhuizen.

Even terug naar de basiliek. Het mooie plafond bevat een fresco uit 1632, het toont de apotheose van de heiligen Cosma en Damiano. Het is een werk van Marco Montagna (actief van 1618-1638) die ook de fresco’s in de zijbeuken schilderde. Het wapen met de drie bijen verwijst naar kardinaal Francesco Barberini, de latere paus Urbanus VIII (1623-1644). Kijk vooral naar de indrukwekkende mozaïeken in het schelpvormig gewelf van de apsis, de concha (Latijn voor mosselschelp). Ze tonen de verwachte terugkeer van Christus op aarde.

Deze bijzondere mozaîeken dateren uit de periode 525-550 en behoren tot de oudste, mooiste en meest aangrijpende mozaïeken van Rome. Dit is een absoluut hoogtepunt van vroeg-christelijke kunst. De mozaïeken staan nog duidelijk onder Romeinse invloed door het realisme van de details en de vrije ruimte.

Op de iriserende wolkjes van de dageraad, voor een donkerblauwe maar buitengewoon stralende hemel doortrokken met krachtige rode wolken, verschijnt een gebaarde Byzantijnse Christus. Hij is keizerlijk gehuld in een weelderig goudkleurig gewaad waarvan zelfs de plooien ongelooflijk gedetailleerd zijn.

Christus is afgebeeld met een boekrol en de opgeheven rechterarm van een klassieke orator. De T op het kleed is de Griekse letter ‘tau’ die de vorm van een kruis heeft, ze wordt door de profeet Ezechiël en in de Openbaring van Johannes vernoemd als ‘het teken dat op het voorhoofd getekend staat van mensen die gered zullen worden’. De tau was ook de laatste letter van het Hebreeuwse alfabet, en ‘tha’ betekent in het Hebreeuws ‘kom’ (vient) wat het laatste woord is van het nieuwe testament.

In 1215 plaatste paus Innocentius III de kerkelijke vernieuwing onder dit teken met de woorden ‘de tau heeft de vorm van het kruis voordat Pilatus het opschrift I.N.R.I erop heeft laten aanbrengen, de tau is het teken van de mensen die in hun leven de uitstraling van het kruis laten zien’. Deze letter wordt ook vandaag nog als symbool gebruikt door de franciscaanse beweging. Franciscus leerde die letter wellicht kennen bij de Antoniusbroeders, melaatsenverplegers, die een grote tau, het taukruis of antoniuskruis genaamd, op hun kleed droegen als teken van hun toewijding aan God en aan de mensen.

De hoofdpersonages, in weelderige rode en paarse gewaden gehuld, steken als levende figuren af tegen het donkerblauwe mozaïek van de hemel. Christus is de enige figuur met een nimbus, het gebruik om heiligen een nimbus te geven ontstond slechts later.

De voeten van Christus staan in de golven van de Jordaan, zo geeft Hij de indruk een trap van purperen wolken af te dalen, wijzend naar de op de levensboom gezeten feniks (links), symbool van de wedergeboorte. Roze en karmijnrood overheersen, ze vervloeien tot zilvergrijs naarmate je hoger kijkt.

De Christusfiguur wortelt duidelijk in de Hellenistische traditie van de late keizertijd, maar de ogen die bovenaards schitteren onderscheiden hem duidelijk van een Griekse filosoof. Links van Christus staan Paulus en Cosma, uiterst links de in de zeventiende eeuw sterk gerestaureerde afbeelding van paus Felix IV (526-530) met het kerkmodel. Dit was voor het eerst dat een kerkstichter zich in Rome zo liet voorstellen. Duidelijk is dat voortaan de pausen de kerken stichten en niet meer de keizers zoals voorheen.

Rechts zien we Petrus en Damiano met medicijntas aan de gordel, uiterst rechts de heilige krijgsman Theodorus in een rijkelijke mantel als een Byzantijnse hoogwaardigheidsbekleder, al is het ook mogelijk dat hier de schenker van het gebouw, koning Theodorik de Grote, afgebeeld. Hierover bestaat enige discussie.

De heilige broers hebben de ‘martelarenkroon’ in de hand. De apostelen Petrus en Paulus gaan klassiek Romeins gekleed met sandalen aan de voeten, ze worden door hun nadrukkelijke plasticiteit en hun monumentale volume voorgesteld als geschilderde beelden. De ledematen van de artsen zijn op het mozaïek duidelijk onder de zware toga getekend en de monumentale lichamen bewegen vrij in een duidelijk omschreven ruimte, zelfs indien deze beperkt is. De schematische knieaanduiding bij Christus, de breking van de linker randlijn van het kleed, verraadt reeds een Byzantijnse invloed.

Byzantijns zijn in het algemeen de eliminatie van de symmetrie van lichaam en plooien, het vergroten van het volume, het buigen van het hoofd, de starre blikken, het verfijnen van de gelaatstrekken en het gebruik van goud voor de tekening. Het sterke modelleren van de figuren geeft hen een duidelijk plastische kwaliteit, alhoewel de vaardigheid in het gebruik van het chiaroscuro en de subtiele schakering der kleuren die zo evident is in de vijfde-eeuwse mozaïeken van de Santa Maria Maggiore, hier verdwenen zijn.

De palmen (links en rechts) en de bloemen rechts van de paus, schitteren van het goud. Onder de heiligen zien we, gedeeltelijk verscholen achter het barokaltaar uit 1637, een stoet van twaalf mooie lammeren, ze gaan vanuit Jeruzalem en Bethlehem naar het Lam Gods dat op de berg in het paradijs staat.

Kennelijk weerspiegelt dit nog steeds de feitelijke samenstelling van de Romeinse Kerk met twee soorten gelovigen, Petrus is de apostel der joden, Paulus de apostel der heidenen. Jeruzalem staat als symbool voor de joden, Bethlehem, waar Jezus geboren werd, staat voor de heidenen die door Jezus ook toegang kregen tot de God die de joden kenden.

Christus verenigt beide groepen in Zijn vrede, die van Petrus en die van Paulus, door ze Zijn wet te geven. Na de Oudheid verdwijnt dit beeld waaraan de Romeinse kunsthistorici de naam ‘Traditio Legis’ gaven, de overdracht van de wet. De bijen die in de linker onderhoek zweven, geven aan dat Urbanus VIII Barberini dit gedeelte van het mozaïek in 1632 heeft laten ‘restaureren’, wat ook geldt voor het gehavende gedeelte rechts onderaan.

De zevende-eeuwse mozaïeken van de triomfboog tonen apocalyptische voorstellingen met de 24 oudsten. Deze mozaïeken zijn dus een eeuw jonger dan deze in de concha. In het midden zien we voor een kruis, het tussen zeven kandelaars op een met gemmen versierde troon liggend Goddelijke Lam. Vóór de troon ligt het gesloten boek met de zeven zegels. Zowel het lam als de troon zijn kopieën die in 1936 de originelen vervingen. De engel links en de adelaar rechts, symbolen van de evangelisten Lucas en Johannes zijn bij de zeventiende-eeuwse verbouwing behouden gebleven.

Vanaf het pontificaat van Damasus (366-384) probeert de Kerk van Rome haar oosterse wortels af te zwakken en zelfs te verbergen, de officiële taal was immers nog vooral Grieks en haar leiders waren Grieks. Dat moest veranderen, voortaan tracht de Kerk zich voor te doen als van origine en inspiratie Romeins. Vanaf Damasus komen Petrus en Paulus, de prinsen der apostelen, Romulus en Remus vervangen als nieuwe stichters van het christelijke Rome.

Dit leidt tot een klassieke renaissance in Rome waarvan de Santi Cosma e Damiano het allereerste voorbeeld is. Voor die tijd had de Kerk zich nooit geïnteresseerd voor het klassieke gedachtengoed, maar door deze nieuwe klassieke interesse wordt de gouden achtergrond van het apsis-mozaïek, zoals in de oude San Giovanni in Laterano, voortaan vervangen door personages.

Zo wordt het apsis-gewelf van de Santi Cosma e Damiano het allereerste, in alle geval de oudst bewaarde, met personages. Uit de levendige afbeelding van Christus en de heldere kleuren blijkt dat de christelijke mozaïekkunst veel Romeinse kenmerken vertoonde voordat enkele eeuwen later de invloed van de strenge Byzantijnse kunst zich ten volle deed gelden.

Op het hoogaltaar staat tussen vier zwarte zuiltjes een interessante geschilderde afbeelding van ‘Maria met Kind’ uit de dertiende eeuw die zich vroeger in het Circus Maximus bevond, ze droeg toen de naam ‘Madonna del Saluto’, de Madonna van de groet, omdat iedereen die er langs kwam de groet ‘Ave Maria’ uitsprak. Nadat ze naar deze kerk was overgebracht werd ze, omdat Cosma en Damiano artsen waren, voortaan ‘Madonna della Salute’ of Madonna van de gezondheid genoemd. De dertiende-eeuwse kandelaar rechts, bestemd voor de paaskaars, is cosmatenwerk.

In de eerste kleine zijkapel tegenover de zijingang hangt een beklemmend fresco uit de achtste eeuw dat afkomstig is uit Constantinopel, met een gekruisigde Christus in Byzantijns gewaad en met een Byzantijnse kroon op het hoofd. De voorstelling werd afgeleid van de ‘Volto Santo’, het heilige gelaat. Wellicht is het beeld tijdens de zeventiende of achttiende eeuw gedeeltelijk herschilderd. In het gewelf bevinden zich eerder matige fresco’s geschilderd door Battista Speranza (1600-1640), zijn enige werk in Rome.

In de tweede zijkapel zie je gehavende schilderijen van Giovanni Baglione (1566-1643), hij was vooral schrijver en stelde als schilder niet zoveel voor. Baglione is vooral belangrijk voor de biografieën die hij schreef, onder andere over de gebroeders Bril en Rubens. Hij hekelde vooral Caravaggio, maar zijn beste werken zijn juist Caravaggistisch. Dit zouden zijn laatste werken zijn.

De derde kapel heeft een altaarstuk met San Antonius van Padua door Spadarino (werkzaam tussen 1615-1645). Deze kleine meester behoorde tot de school van Caravaggio, dit is zijn enige werk in Rome. Je ziet ook fresco’s van Francesco Allegrini (1587-1663), die ook de fresco’s schilderde in de eerste twee kapellen van de linkerbeuk.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s