Caravaggio contra Carracci in de Santa Maria del Popolo

Ook vandaag blijven we nog even in de Santa Maria del Popolo. Ditmaal kijken we naar datgene waar de meeste Romebezoekers hoe dan ook wel even tijd voor maken omdat het als ‘verplicht’ in hun reisgids staat, maar dan, onbegrijpelijk, de kerk meestal gewoon terug verlaten. De piepkleine kapel links van het hoogaltaar is het juweel van de kerk. Ze bevat twee prachtige werken van Caravaggio (1573-1610) die beiden werden vervaardigd in de periode 1600-1601. Een rustig bezoek aan deze kapel is echter vaak onmogelijk wegens de flitsende, drummende bezoekers die allemaal tegelijk een glimp van de fraaie doeken willen opvangen.

De vermaarde kunsthistoricus Roberto Longhi noemde deze schilderijen ‘perhaps the most revolutionary in the whole history of sacred art’. Maar er is meer te zien dan alleen maar werk van Caravaggio. In 1600 vroeg Tiberio Cerasi, de pauselijke schatbewaarder, aan de twee op dat ogenblik meest gewilde schilders van Rome om zijn grafkapel te versieren.

De Bolognese topschilder Annibale Carracci (1560-1609) moest het altaarstuk met de ‘Hemelvaart van Maria’ maken, terwijl Caravaggio de opdracht kreeg een ‘Kruisiging van Petrus’ en een ‘Bekering van Paulus’ te schilderen. In het contract wordt Caravaggio ‘egregius in Urbe pictor’ genoemd, een voortreffelijk schilder in Rome.

Dank zij Cerasi bevinden zich nu in deze enge ruimte, schilderijen die de twee tegenpolen laten zien van de toenmalige schilderkunst, Carracci met zijn teruggrijpen naar de verheven renaissancestijl en Caravaggio met zijn vervaarlijke naturalisme. Het verschil spat eraf. De drie schilderijen zijn praktisch tijdens hetzelfde jaar gemaakt, Caravaggio is dan 27 en Carraci 40, beide kunstenaars sterven tien jaar later.

In het midden, tussen de werken van Caravaggio, hangt de ‘Onbevlekte Ontvangenis tussen Heiligen’ (1601) door Carracci waarvoor vandaag niemand oog heeft. Sterker nog, het wordt meestal in de reisgidsen zelfs niet vermeld. Een in fel roze en blauw geklede Maria stijgt omgeven door engeltjes uit haar graftombe ten hemel. De apostelen rond haar graf wijken uiteen en maken in hun smetteloze pasteltinten pathetische gebaren van verbijstering. Alles klopt op dit schilderij, de piramidale structuur van de Madonna en de twee apostelen op de voorgrond, de geïdealiseerde gezichten en de fraaie kleuren. Het werk is bijzonder keurig en volgens de regels van de goede smaak uitgevoerd.

Hoe anders zijn de twee voorstellingen die Caravaggio op panelen van cipressenhout vervaardigde. In ‘De bekering van Paulus’ (rechts) leidt het felle slaglicht, zijnde het goddelijke licht dat Saulus bescheen op zijn weg naar Damascus, de blik van de bezoeker eerst naar de achterkant en de rug van het paard. Pas daarna vinden we de op een gewaagd verkorte wijze uitgebeelde jonge militair die op de grond is gevallen. Het paard wankelt nog en zal hem misschien onder zijn hoeven vertrappen. Een dienaar, de gezwollen aderen op zijn benen verraden de inspanning, probeert het dier in bedwang te houden. De ruimte wordt enkel gevuld door de knecht, het paard en de apostel. Achter het vlak van het beeld dat door de lichtstraal fel verlicht wordt, is er niets dan zwart, een leeg en bodemloos donker.

Het paard is geen Arabische hengst maar een gewoon werkpaard dat zo van de straat in het atelier is gesleurd. De oude knecht houdt het bij het bit, terwijl onduidelijk is waar zijn benen ophouden en die van het paard beginnen. Aan de ‘voet’ van het paard en van het schilderij ligt, extreem verkort, Saulus die net Paulus geworden is. Het is een jongeman met het uniform van een Romeinse soldaat, de ogen gesloten en de armen omhoog gespreid. Het is doodstil op het schilderij. Alle achtergrond en alle andere figuren, Jezus incluis, zijn verdwenen.

Dit is de tweede versie die Caravaggio schilderde, want ook hier liep het weer mis met de eerste voorgestelde ‘Bekering van Paulus’. Meteen na de onthulling werd het schilderij afgewezen. Caravaggio’s eerste poging was een rommelige compositie met een vrijwel naakte Paulus die zijn handen voor zijn gezicht slaat en bijna vertrapt wordt onder zijn steigerende paard. Geheel tegen zijn gewoonte in voegde Caravaggio een uit de hemel neersuizende Jezus toe die zijn arm uitstrekt naar de gevallen Paulus. Kortom, een chaos. De eerste versie behoort nu tot de Romeinse Odescalchi-collectie die niet publiek toegankelijk is.

‘De kruisiging van Petrus’ (links) toont duidelijk de voorkeur van Caravaggio voor diagonale composities. Petrus wordt als belangrijkste figuur door de lichtvoering in het middelpunt geplaatst. Drie mannen met sterke spieren sjorren aan het kruis. Een van hen keert zijn achterwerk naar de toeschouwer, van de twee andere beulsknechten worden de gezichten verborgen wat hun ondergeschikte rol benadrukt (let op de vuile voeten). Petrus en de drie beulen vormen een krachtige X van vlees en vaalgrijze stoffen.

Alleen Petrus is volledig zichtbaar, het sterke lichaam van de oude man reflecteert het licht, zijn ogen smartelijk gericht op de ijzeren spijker die door zijn hand wordt gedreven. Eén knecht trekt het kruis met een touw omhoog, terwijl de andere zijn handen om Petrus’ benen heeft geslagen en zo probeert het kruis de lucht in te krijgen. De oude man richt zich half op in een poging zich te verzetten tegen de stroom bloed die naar zijn hoofd jaagt. Zijn blik is half afwezig, half vertrokken van pijn. Het is geen geïdealiseerde apostel, maar een oude, kalende man die door een drietal zwoegende beulen aan zijn dood wordt geholpen.

De precisie waarmee de spijkers in handen en voeten zijn weergegeven en andere realistische details, maken de beschouwer bijna tot getuige van een echte gebeurtenis. Een dermate onverbloemd realisme was Caravaggio’s tijdgenoten volkomen vreemd en werd door velen scherp bekritiseerd omdat het indruiste tegen het ‘decorum’, dat wat gepast was. Tegen die achtergrond dient het vernietigende oordeel van Nicolas Poussin (1594-1665) begrepen te worden, hij zei dat Caravaggio slechts op de wereld was gekomen om de schilderkunst te gronde te richten. In plaats van extatische, bovenaardse figuren en gebeurtenissen toonde Caravaggio heiligen met doodgewone gezichten, levend in onze wereld.

In deze kapel zien we, zoals verteld, de confrontatie tussen Carraci en Caravaggio. Beide kunstenaars waren uit Noord-Italië naar Rome gekomen, hun werkmethodes waren volkomen tegengesteld. De ene was Annibale Carracci (1560-1609) uit Bologna, de andere Michelangelo da Caravaggio (1573-1610) afkomstig uit een plaatsje bij Milaan. Beide kunstenaars schenen genoeg te hebben van het maniërisme, maar de wijze waarop zij het gekunstelde daarvan hebben weten te overwinnen, was individueel sterk verschillend.

Carracci behoorde tot een schildersfamilie die zowel de Venetiaanse kunst als die van Correggio kende. Toen Carracci te Rome aankwam, raakte hij onder de bekoring van Rafaëls werken. Zijn doel was iets van hun eenvoud en schoonheid terug te winnen in plaats van opzettelijk ertegen in te gaan zoals de maniëristen hadden gedaan. Latere critici hebben hem de bedoeling in de schoenen geschoven een eclectische stijl na te streven. Het is onwaarschijnlijk dat hij ooit een dergelijk programma zou hebben opgesteld, dat is later gebeurd in de academies of kunstscholen die zijn werk tot voorbeeld kozen. Carracci zelf was een te groot kunstenaar voor zo’n dwaas idee (Peter en Linda Murray).

Welke gevoelens we vandaag ook mogen koesteren omtrent Carracci’s methodes, Caravaggio zal er zeker geen al te hoge dunk van hebben gehad. Toch was er een goede verhouding tussen beide schilders, wat voor Caravaggio niet vanzelfsprekend was, want hij had een wild en onstuimig temperament. Bang zijn voor het lelijke bleek voor Caravaggio een verachtelijke zwakheid. Wat hij zocht was de waarheid zoals hij die zag. Hij hield niet van klassieke modellen, noch had hij het minste ontzag voor ‘ideale schoonheid’. Hij wenste elke conventie op te ruimen en de kunst volkomen te vernieuwen. Men dacht echter dat het hem vooral te doen was het publiek aanstoot te geven en dat hij voor geen enkel soort schoonheid of traditie respect had.

Maar in Caravaggio’s naturalisme stak misschien meer vroomheid dan in Carracci’s geforceerde schoonheid. Caravaggio moet de bijbel telkens weer hebben gelezen en de woorden hebben overwogen. Hij is een van de grote kunstenaars zoals Giotto en Dürer voor hem, die de heilige gebeurtenissen met eigen ogen wilden zien alsof zij in het huis van een buurman gebeurden.

Het licht schept hier geen bevallige lijnen en verleent geen zachte rondingen aan het lichaam. Het is hard, bijna schel in tegenstelling met de diepe schaduwen. Weinigen van zijn tijdgenoten konden dit waarderen, maar op latere kunstenaars was het van beslissende invloed. Carracci en Caravaggio raakten in de negentiende eeuw uit de mode, maar de stuwing die zij beiden aan de schilderkunst hebben gegeven, is nauwelijks te bevatten.

Even terug naar onze rondgang in de Santa Maria del Popolo, richting hoofdingang. Net naast de houten behuizing van de linker zijingang, bij het begin van het linkerschip, zien we het grafmonument voor G.B. Ghisleni die met drie Poolse koningen bevriend is geweest. Gestorven in 1672 had hij in een vooruitziende bui reeds in 1670 zijn graf hier ingericht.

Bovenaan zien we het portret van Ghisleni met het opschrift ‘neque hic vivus’ (noch hier levend). Onderaan een afzichtelijk en vrij realistisch geel skelet met de tekst ‘neque illic mortuus’ (noch daar dood). Daartussen bevinden zich twee medaillons van een vlinderpop en een vlinder, symbolen van de wederopstanding. Het is een zeldzaam voorbeeld van het gebruik van dit symbool en wel op de plaats waar Maarten Luther, die eveneens het leven na de dood heeft vergeleken met een vlinder die uit zijn pop kruipt, naar de kerk kwam.

Terloops nog dit: in de Santa Maria del Popolo werden ook Lucrezia en Caesare Borgia begraven maar hun gedenkstenen zijn in de loop der eeuwen verdwenen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s