Het eikenhout van Torquato Tasso

De voorbije dagen maakte je al kennis met de beroemde renaissance-dichter Torquato Tasso, die in het Sant’Onofrio-klooster op de Janiculus-heuvel stierf en in de kerk ernaast werd begraven. In dit derde en laatste deel over deze site en de onmiddellijke omgeving, komen we nog één keer terug op deze illustere figuur. Niet zover hier vandaan bevindt zich immers de zogenaamde Quercia of Eik van Tasso. Tasso wordt beschouwd als de belangrijkste Italiaanse dichter van het eind van de renaissance. Zijn epos over de Eerste Kruistocht, Gerusalemme liberata (1575) is zijn bekendste werk en staat bekend als het epos van de Contrareformatie. De man zat vaak tegen deze eikenboom geleund te filosoferen over zijn leven. Dat staat ook te lezen op de herdenkingsplaat op het kleine monumentje achter het eikenhout.

Eikenhout, inderdaad, want helaas schiet er van de ooit ongetwijfeld statige boom vandaag niet veel meer over. De boom wist een blikseminslag in 1843 niet te overleven. Wat overbleef van de eik bleef vele jaren staan, tot de stam en takken alsmaar kleiner werden en grotendeels verdwenen. Meegenomen of gewoon weggerot, wie zal het zeggen.

Wat resteerde van de oorspronkelijke boom wordt vandaag in een metalen draagbalk nog enigszins samengehouden. Het schaarse hout dat nog overblijft wordt echter ieder jaar kleiner. Het zal niet meer zolang duren of de laatste resten van Tasso’s Eik zijn voorgoed verdwenen. Het wordt wellicht tijd om ook dit laatste restant aan het Museo Tassiano toe te voegen.

Je vindt wat rest van de boom als je vanaf Piazza Garibaldi de Gianicolo afwandelt in de richting van de Vaticaanstad. Al gauw kom je langs de Rampa della Quercia. Dat is een lange, slingerende trap, waarmee niet alleen de klim tot bovenaan de Gianicolo een aanzienlijk stukje wordt ingekort, maar waar je onderweg dus ook de overblijfselen van Tasso’s boom aantreft.

Torquato Tasso, geboren op 11 maart 1544 in Sorrento, was een zoon van hofambtenaar en dichter Bernardo Tasso (1493–1569). Bernardo Tasso had in de vorst Sanseverino een mecenas gevonden en kon aan diens hof verblijven. Daar kreeg hij de klassieke opvoeding van een hoveling en vertoonde hij al vroeg tekenen van poëtisch talent.

Maar plots was het gedaan met dat mooie leven. Sanseverino werd met zijn hele hofhouding uit het koninkrijk Napels verbannen. De jonge Torquato begint vervolgens met zijn vader aan een zwervend bestaan, dat hem langs een onafzienbare reeks Italiaanse vorstenhoven en universiteitssteden zal voeren. Zijn moeder blijft in Napels achter en zal daar vier jaar later overlijden zonder haar man en zoon nog te hebben teruggezien: voor Torquato een levenslang trauma.

Met een haast bezeten leergierigheid maakt hij zich de cultuur van zijn tijd eigen en schrijft intussen in een verbazingwekkend tempo sonnetten en andere lyrische gedichten, die in de eerste plaats opvallen door hun bedwelmende muzikaliteit (haast alle grote Italiaanse en Frans-Vlaamse madrigalisten hebben gretig in zijn lyrische oeuvre gegraaid). Al op zijn achttiende publiceert Tasso zijn eerste epos, Rinaldo.

Maar hij laat zich ook kennen als een moeilijke jongen. Zo wordt hij in Bologna van de universiteit gegooid vanwege een schotschrift waarmee hij docenten én medestudenten schoffeert. Alles lijkt goed te komen wanneer hij in 1565 in dienst wordt genomen door kardinaal Luigi d’Este en in 1572 bij diens broer, hertog Alfonso II in Ferrara, in die tijd één van de belangrijkste culturele centra in Italië, en waar hij zich zo goed als uitsluitend met literatuur mag bezighouden.

Torquato Tasso schrijft er het herdersspel Aminta (dat een paar eeuwen lang in alle Europese theaters is opgevoerd) en voltooit er in 1575 ook zijn epos Gerusalemme liberata. De pastorale Aminta (1573), die door haar frisse lyriek en sensualiteit een model zou worden voor latere Europese herdersspelen werd veelvuldig opgevoerd in Ferrara. Een succesverhaal, zo lijkt het wel.

Maar Tasso blijkt niet gesneden uit het hout waarvan men hovelingen maakt. Al vrij snel slaagt hij erin om zowat de hele hofhouding tegen zich in het harnas te jagen. Niet alleen omdat hij zich als dichter hemelhoog verheven voelt boven dat volkje en zich bij de minste opmerking op zijn tenen getrapt waant, maar ook omdat hij vrouwelijke en (vooral) mannelijke hovelingen met zijn seksuele avances lastig valt.

Bovendien begint Torquato al tijdens het werken aan de Gerusalemme symptomen te vertonen van achtervolgingswaanzin, een geestelijke ziekte die hij nota bene zelf voedt door bijvoorbeeld zijn tekst nog vóór de publicatie uit eigen beweging aan de inquisitie voor te leggen (en zich, nadat hij van alle zelfbeschuldigingen is vrijgepleit, te beklagen dat hij niet au sérieux is genomen). Vanwege de inmiddels ruim erkende kwaliteit van zijn werk houdt hertog Alfonso II hem lang de hand boven het hoofd, maar nadat hij tijdens een ruzie een knecht met een mes te lijf is gegaan, moet Tasso halsoverkop vluchten.

De dichter gaat opnieuw zwerven, daagt onverwachts weer op en verdwijnt vervolgens alweer maandenlang zonder tegen iemand iets te zeggen. Zijn laatste terugkeer naar Ferrara is bijzonder ongelukkig: hij valt pardoes binnen op de bruiloft van zijn broodheer en zet meteen de boel op stelten omdat hij naar eigen zeggen niet met het nodige eerbetoon wordt ontvangen. Tasso’s overgevoelige natuur met paranoïde accenten veroorzaakte steeds meer incidenten aan het hof, zodat zelfs ook voor hertog Alfonso tenslotte de maat vol was: hij laat zijn hofdichter opsluiten in een gespecialiseerd gasthuis voor geesteszieken, waar hij zeven jaar wordt vastgehouden.

Wanneer Tasso in 1586, ondermeer na bemiddeling door de paus, op vrije voeten wordt gesteld, krijgt hij een nieuwe kans aan het hof van de Gonzaga’s in Mantua. Maar ook daar vindt hij geen rust: hij gaat weer op de vlucht, zwerft heel Italië door en belandt uiteindelijk in het Sant’Onofrio-klooster in Rome, waar hij in 1595 sterft, amper 51 jaar oud. In een brief vat hij zijn leven samen als “zeven jaar opsluiting, negen jaar ziekte, tweeëndertig jaar ballingschap”.

Tasso heeft jarenlang gewerkt aan een groot epos over de kruistocht van Godfried van Bouillon, waarbij hij teruggreep op zijn jeugdwerk Rinaldo (1562). Dit was eigenlijk Gerusalemme liberata (voltooid in 1575), zijn beroemdste werk, dat, eerder dan als heldendicht, belangrijk is door de talloze, bijzonder levendige episodes gewijd aan de liefde.

In dit gedicht probeerde Tasso de klassieke heroïsche epiek te verenigen met de strenge religieuze en historische richtlijnen van die tijd en introduceerde hij zijn vernieuwende techniek waarbij hij op overtuigende wijze fantastische en romantische elementen liet samenkomen. De slechte ontvangst van het gedicht en de tijdsomstandigheden dwongen Tasso echter tot het aanbrengen van aanzienlijke veranderingen, wat resulteerde in een duidelijk mindere versie, de Gerusalemme conquistata (1593). Tasso’s helden, net zoals hun bedenker, zijn tobbers die voortdurend door gewetensproblemen worden geplaagd.

De lyrische inslag van Tasso’s werk, ook tot uiting komend in zeer fraaie liefdespoëzie in petrarkistische stijl, maakt hem alleszins tot de laatste grote vertegenwoordiger van de renaissance-literatuur van zijn land. Zijn ongewone, sensitieve persoonlijkheid inspireerde Goethe tot zijn tragedie Torquato Tasso en Byron tot zijn The lament of Tasso, die beide echter veel verdichtsel aan het totaalbeeld toevoegen.

Als je een Italiaanse literatuurkenner vraagt wat de absolute klassiekers uit zijn taalgebied zijn, zul je met grote waarschijnlijkheid het volgende lijstje krijgen: Dantes Divina Commedia, Petrarca’s Canzoniere, Boccaccio’s Decamerone, Ariosto’s Orlando Furioso, Machiavelli’s Il Principe, Manzoni’s I promessi sposi, Leopardi’s Canti en, jawel, Tasso’s Gerusalemme liberata. Het is niet altijd duidelijk wat het nageslacht aan Tasso het meest fascineerde: zijn romaneske levensloop (die Goethe tot een toneelstuk en Liszt tot een symfonisch gedicht inspireerde) of zijn oeuvre. In feite zijn de twee niet van elkaar los te denken.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s