De Santa Sabinabasiliek op de Aventijn

De Santa Sabinabasiliek op de Aventijnse heuvel in Rome is wellicht één van de architecturaal mooiste kerken van de stad. De buitenzijde is van een uiterste eenvoud en binnen wordt de strenge pracht van een klassieke vijfde-eeuwse basilica in al haar grootsheid onthuld. Het interieur treft de bezoeker door haar lichtheid en luchtigheid. Er is wellicht geen tweede kerk in Rome waarin volmaakte proporties samengaan met zulk zacht en natuurlijk licht.

Sabina, de patroonheilige van de kerk, was getrouwd met een rijke Romeinse staatsburger. Toen de Griekse christelijke slavin Seraphia, die Sabina geloofsonderricht had gegeven, de marteldood stierf, zorgde haar leerlinge voor een waardige begrafenis. Dat viel niet in goede aarde bij de machtshebbers en Sabina zou daarvoor tijdens de regering van Hadrianus (117-138) ter dood worden veroordeeld. Als Romeins burger werd zij met een zwaard gedood.

Deze Umbrische martelares staat echter niet in verband met deze basiliek, want de Romeinse Sabina waarnaar de naam van de kerk verwijst was geen heilige of martelares, maar de vierde-eeuwse eigenares van een hier gelegen woonhuis dat zij tot een ‘ecclesia domestica’ of titulus had ingericht.

Tijdens de zesde eeuw zien we ook hier de gebruikelijke stilzwijgende, onbewuste overgang van titulus Sabinae, verwijzend naar de Romeinse dame naar titulus sanctae Sabinae verwijzend naar de Umbrische martelares.

Volgens de overlevering zou deze titulus in 336 gesticht zijn door de heilige paus Marcus. Historisch staat vast dat ze werd ingericht op de fundamenten van twee kleine tempels en een herenhuis dat werd gebouwd en verbouwd in de derde en de vierde eeuw. De werken voor een eerste kerkgebouw begonnen tijdens het pontificaat van Celestinus I (422-432), dus in dezelfde periode als de bouw van de Santa Maria Maggiore basiliek.

Een inscriptie boven de hoofdingang aan de binnenzijde van de Santa Sabina, noemt als bouwheer bisschop Petrus van Illyrië (Albanië) die priester was van de titulus Sabinae. De man gebruikte al zijn rijkdom voor de bouw en decoratie van de basilica, maar hij heeft de voltooiing onder paus Sixtus III (432-440) niet mogen meemaken. Sixtus III bouwde naast de basilica een nu verdwenen baptisterium, het derde in Rome na de Sint-Jan van Lateranen en de Sint-Pieter.

Naast de kerk kwam er ook een residentie voor de pausen die dagelijks op het Lateraan verbleven. Het was daar dat paus Silverius (536-537) zich verschanste nadat hij door de Byzantijnse veldheer Belisarius valselijk van hoogverraad beschuldigd werd.

De paus werd door Byzantium afgezet en stierf in 538 in ballingschap op het eiland Ponza, waar hij ook begraven werd. Een herinnering aan deze feiten vind je aan de buitenmuur van de Santa Maria in Trivio aan Piazza dei Crociferi in Rome, die door Belisarius gebouwd werd als boetedoening voor het onrecht dat hij de paus had aangedaan.

Op 29 augustus 590, nu de feestdag van de heilige Sabina, hield Gregorius de Grote (590-604) tijdens de toen heersende pestepidemie, hier de ‘litania settiforma’, een boetepreek waarin hij een driedaagse processie aankondigde waarbij de bevolking naar leeftijd en burgerlijke of geestelijke stand in zeven groepen verdeeld werd.

Er werd vanuit zeven verschillende kerken opgetrokken in de richting van de Santa Maria Maggiore. De afbeelding van de ‘Madonna met Kind’ die de paus tijdens deze processie ronddroeg bevindt zich nu nog steeds boven het hoogaltaar van de Paolina-kapel in de Santa Maria Maggiore.

Dezelfde paus maakte achteraf van de Santa Sabina een zogenaamde statiekerk waarvan het feest viel op Aswoensdag. ‘Statiekerk’ is de benaming voor bepaalde kerken (eerst in Rome, later ook elders) die herinneringen van heiligen en martelaren bezitten en waar op bepaalde tijdstippen de clerus en de gelovigen samenkwamen om de eucharistie te vieren. Het is een traditie dat de paus jaarlijks op Awoensdag in deze kerk de mis opdraagt en de kruisjes uitreikt.

Tijdens de tiende eeuw werd de Santa Sabina opgenomen in de fortificaties van Alberik, waarvan de resten zich bevinden in het hier vlakbij gelegen Parco Savello, beter bekend als het Parco degli Aranci of de Sinaasappeltuin (zie nieuwsbrief van 4 november 2014). Het park kreeg zijn naam omwille van de bomen die hier in 1932 werden geplant ter herinnering aan de eerste sinaasappelboom die hier door de heilige Dominicus in het begin van de dertiende eeuw in de Romeinse grond zou gestoken zijn.

Paus Honorius III (1216-1227), die een Savello was, verbleef permanent in de burcht naast de Santa Sabina, nadat de Rocca Savello in handen van zijn familie was gekomen. Het was dus normaal dat de heilige Dominicus hier in de Santa Sabina aan paus Honorius III de regel van de ‘Orde van de Predikheren’ voorlegde. De paus was in een goede bui en gaf Dominicus en zijn volgelingen, de dominicanen, de Santa Sabina en het aangrenzende klooster als geschenk. Vandaag verblijft de orde er nog steeds.

Ook Honorius IV (1285-1287) was een Savello en verbleef eveneens in de Rocca. Je kent deze paus wellicht van de monumentale sarcofaag in het rechter dwarsschip van de Santa Maria in Aracoeli. Na zijn dood kwamen de kardinalen in de Santa Sabina in conclaaf bijeen maar slaagden er niet in een opvolger te kiezen.

Het conclaaf sleepte aan van april 1287 tot 15 februari 1288. Toen tijdens de heersende malaria-epidemie alle kardinalen uit Rome naar het platteland vluchtten, behalve Girolamo Masci, werd deze laatste Nicolaas IV (1288-1292). Hij was de eerste franciscanerpaus die werd ‘gekozen’ naast het hoofdkwartier van de dominicanen.

Tijdens de zestiende eeuw liet de ondernemende Sixtus V (1585-1590) door Domenico Fontana het interieur van de Santa Sabina herinrichten zoals dat tijdens de contrareformatie gebruikelijk was, maar dank zij de recente restauratie heeft de kerk vandaag haar middeleeuws aanzien teruggevonden.

Vanaf het einde van de elfde eeuw tot minstens de dertiende eeuw werden zowat alle Romeinse kerken voorzien van een campanile. De meeste werden gebouwd boven de eerste of boven de laatste travee van één van de zijbeuken. Dit was ook het geval bij de Santa Sabina. Het bovenste deel van de campanile werd tijdens de zeventiende eeuw afgebroken.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s