Kolommen van vredestempel op Forum Pacis gereconstrueerd

Je kon in een vorige bijdrage al lezen dat er een en ander te gebeuren staat op het Forum Romanum. We kunnen dan ook al vertellen dat deze schitterende archeologische site de komende maanden verschillende keren in het nieuws zal staan. Er worden nieuwe deelsites ontsloten, er gebeuren nog steeds nieuwe ontdekkingen en er wordt zoveel mogelijk aan gedaan om het archeologische erfgoed op te knappen en te vrijwaren van vervuiling en verval. Rome slechts één keer per jaar bezoeken zal niet meer volstaan indien je alle ontwikkelingen op de voet wil volgen. Zopas werden de nieuwe kolommen op het Forum Pacis ingehuldigd. Het Forum Pacis wordt algemeen beschouwd als het meest interessante van het hele Forum Romanum maar het is vreemd genoeg waarschijnlijk ook het minst bekende. Het zal in de toekomst volledig worden ontsloten voor het publiek.

Op het Forum van de Vrede zijn al sinds 2012 opgravingen aan de gang. Een ander team houdt zich ondertussen bezig met de reconstructie van enkele cruciale zaken op dit forum. Na ongeveer acht maanden werk zijn nu zeven kolommen van de vredestempel opnieuw opgetrokken. Ze zijn samengesteld uit teruggevonden gedeeltes.

De steigers werden eind vorig jaar verwijderd en het resultaat kan nu al bewonderd worden. Er ontstond de voorbije maanden enige controverse over de gebruikte technieken en de materialen die nodig waren om dit karwei tot een goed einde te brengen, maar het ontwerp en de aanpak werden altijd verdedigd door de toezichthoudende overheid.

De archeologen die nog steeds graven op het Forum Pacis kijken ditmaal vooral naar wat zich onder de gekleurde stukken marmer bevindt die zich hier in speciale geometrische patronen over de vloer uitstrekken. Er zijn ondermeer sporen van middeleeuwse nederzettingen ontdekt.

In de toekomst hoopt men op het niveau van de oudheid nieuwe stukken van de marmeren stadskaart Forma Urbis Romae te vinden of misschien wel (en dat is de stille wensdroom van iedereen die hier aan het werk is) de geheime bergplaats van de reeds eeuwen verdwenen Joodse tempelschatten.

De laatste opgravingscampagne op het Forum Pacis gebeurde in de periode 1996-2006 en toen werd nauwelijks een vijfde van de site onderzocht. Een aanzienlijk gedeelte ligt bovendien begraven onder de Via dei Fori Imperiali en is voorlopig ontoegankelijk. Wat dat betreft zullen we moeten wachten tot de straat wordt heraangelegd of totdat het Forum opnieuw zal worden getransformeerd tot één groot geheel.

Het Forum Pacis, ook bekend als het Forum van Vespasianus, was eigenlijk de tempel van de Vrede, tussen 71 en 75 gebouwd door deze keizer na zijn overwinning op de joden en de verovering van Jeruzalem. Het Forum Pacis, in die tijd een meesterwerk van moderne bouwkunst, werd in 75 ingehuldigd.

De actuele opgravingscampagne wordt uitgevoerd door de Università degli Studi Roma Tre onder leiding van prof. Riccardo Santangeli Valenzani, in samenwerking met de Soprintendenza speciale ai Beni archeologici di Roma. Tot nog toe werden vooral voorwerpen en sporen ontdekt uit de achtste tot de dertiende eeuw.

Het onderzoek concentreert zich op twee verschillende gebieden. In de eerste zone werden de resten van een werkplaats of fabriekje uit de achtste eeuw ontdekt, met activiteiten van vermoedelijk metallurgische aard. Het tweede gebied bevatte overblijfselen van bewoning uit de veertiende eeuw. Ook werden een stuk en kleinere fragmenten van één van de reusachtige zuilen van de tempel uit de keizertijd ontdekt. Deze zuilen waren 15 m hoog en vervaardigd uit roze graniet uit Aswan, een stad in het zuiden van Egypte op de oostelijke oever van de Nijl. In de nabijheid van Aswan bevond zich een steengroeve voor graniet. Bij een eerdere opgravingscampagne werden ook al fragmenten van dergelijke tempelzuilen ontdekt.

Men hoopt in de toekomst nog meer resten van de tempel te ontdekken en zoveel mogelijk van de originele tempelvloer bloot te leggen. Een gedeelte daarvan is vandaag al zichtbaar maar men zou tenminste nog 4 tot 5 m dieper moeten graven. Het gaat om één van de meest waardevolle vloeren die nog overblijven uit de oudheid. Ze vallen op door hun grote cirkelvormige patronen, uitgevoerd in wit en roze marmer en omlijst door ringen van porfier.

Er zijn concrete plannen om de zone van en rond het Forum Pacis te openen voor het publiek. Dat zou gebeuren via een nieuwe route die dit gedeelte verbindt met de rest van het Forum Romanum. Het is de bedoeling vanaf de Via Sacra een nieuw wandelpad te creëren dat de bezoeker dwars door en langs het Forum Pacis brengt. Het budget om dit te realiseren ligt al klaar. Om het Forum Pacis te onderzoeken werd eerder al een subsidie van 300.000 euro toegekend.

In tegenstelling tot andere fora waar recht werd gesproken, fungeerde het Forum Pacis vooral als centrum voor onderwijs en cultuur. Plinius omschreef het gebouw als één van de mooiste ter wereld. Het was een openbaar museum, met ondermeer een fraaie collectie sculpturen uit de Domus Aurea en Griekse kunstvoorwerpen die nog waren verzameld door keizer Nero.

Het plein had een oppervlakte van 135 x 110 m en was aan drie zijden omringd met arcades. Het plein maakte daardoor als het ware deel uit van de tempel. Aan de langste zijden van het plein bevonden zich tuinen met wandelpaden, verfraaid met bloemperken en fonteinen en waartussen zes waterkanalen stroomden. De oevers waren versierd met Gallische rozen. De herkomst van die laatste bloemen heeft men kunnen vaststellen uit teruggevonden zaden.

Een grote droom van de archeologen is echter de mogelijke ontdekking van nieuwe fragmenten van de Forma Urbis Romae, ook wel Forma Urbis Severiana genoemd, een gigantische marmeren stadskaart van Rome zoals de stad er uitzag in het begin van de derde eeuw. Na een grote brand in 192, waarbij de Vredestempel met de grond werd gelijk gemaakt, liet keizer Septimius Severus de beroemde tempel van keizer Vespasianus herbouwen. Na de herbouw werd tussen 203 en 211 een enorme marmeren kaart van Rome vervaardigd en aan de muur van een aula van de tempel bevestigd.

De afmeting van deze kaart was 18 bij 13 m. Op 150 marmeren platen was een plattegrond van het Rome van die tijd afgebeeld, op een schaal van 1:240. Deze was zo gedetailleerd dat de omtrekken van individuele gebouwen, straten en aquaducten er duidelijk op aangegeven konden worden. Op de kaart staan geen politieke grenzen, zoals grondeigendom, of geografische kenmerken als heuvels en riviertjes weergegeven. De Tiber staat wel op de kaart, maar alleen als opengelaten ruimte tussen de gebouwen op de oevers. De heilige grens van Rome, het Pomerium, staat evenmin op de kaart aangegeven.

De Forma Urbis Romae is de belangrijkste topografische stadskaart van Rome die gedeeltelijk bewaard is gebleven. Aan de hand van deze kaart konden grote delen van het antieke Rome gereconstrueerd worden en vele kaarten van het oude Rome zijn erop gebaseerd. Op een bepaald moment is de kaart van de muur gevallen en bedolven onder een laag puin. Dit is de redding van een deel van de kaart geweest, hoewel grote stukken marmer in de loop der eeuwen verloren gingen. Deze werden gebruikt als bouwmateriaal of eenvoudigweg verbrand tot kalk.

In 1562 werden de eerste fragmenten teruggevonden in wat toen de tuin van de kerk Santi Cosma e Damiano was. Dit leidde tot grote belangstelling voor de kaart, maar die vervaagde al weer snel. De fragmenten kwamen in handen van de familie Farnese, die delen ervan liet gebruiken voor de aanleg van een tuin. Vanaf 1740 werden de overgebleven delen overgebracht naar de Capitolijnse Musea waar ze opnieuw bestudeerd werden. In 1899 werd de tuin van de familie Farnese afgebroken en kwamen vele verloren gewaande delen weer tevoorschijn.

De meer dan duizend fragmenten zijn grotendeels op de plek waar de kaart van de muur viel gevonden, maar ook op andere plaatsen in de buurt. Er wordt geschat dat zo’n 10 tot 15 procent van de kaart is teruggevonden. Dat lijkt weinig maar zelfs hierop zijn vele belangrijke gebouwen te herkennen zoals het Colosseum en het Theater van Pompeius. De muur van de aula waar de kaart ooit aan was bevestigd bestaat nog steeds en maakt nu deel uit van de achtermuur van de kerk Santi Cosma e Damiano, die gebouwd is in 530. In de muur zijn duidelijk de vele gaten te zien waarin de metalen pinnen zaten die de kaart op zijn plaats hielden.

De voorbije eeuwen hebben vele historici gewerkt aan het in elkaar puzzelen van de 1.186 teruggevonden fragmenten. In de Renaissance was het reeds gelukt om 250 delen bij elkaar te passen, vooral door de belangrijke monumenten op de kaart bij elkaar te zoeken. In de eeuwen daarna werd nog veel meer onderzoek verricht. Tussen 2003 en 2004 heeft de universiteit van Stanford in de Verenigde Staten alle bekende fragmenten digitaal ingescand. Door middel van geavanceerde computerprogramma’s wordt nu geprobeerd de kaart te reconstrueren. De scans van de losse fragmenten zijn beschikbaar op internet en cd-rom zodat iedere geïnteresseerde de Forma Urbis Romae kan bestuderen. De database is beschikbaar op http://formaurbis.stanford.edu/.

De allergrootste ontdekking op het Forum Pacis zou een of andere verborgen ruimte, ondergrondse tempel of opslagplaats zijn, waar de meest waardevolle stukken van de Romeinse buit afkomstig uit Jeruzalem zouden kunnen opgeslagen zijn. De voorwerpen waarvan men zeker weet dat ze behoorden tot de oorspronkelijke oorlogsbuit die Vespasianus na het neerslaan van de Joodse opstand had meegebracht uit Jeruzalem werden immers nooit teruggevonden. Hoewel men zeker weet dat ze in Rome arriveerden en in de Vredestempel werden opgeslagen, zijn ze daarna in de geschiedschrijving nooit meer vermeld.

Tot de schatten behoort ook de legendarische menora, een grote zevenarmige kandelaar gemaakt van massief goud, die afkomstig was uit de Tweede Tempel in Jeruzalem. In het jaar 66 werd die tempel verwoest door de Romeinen onder Titus. Een aantal heilige voorwerpen en schatten konden echter uit de tempel worden gered en werden door Vespasianus en Titus meegenomen naar Rome, waar ze in een grootse triomftocht aan het Romeinse publiek werden getoond. Op het reliëf in de Boog van Titus staat dit tafereel afgebeeld. Op datzelfde tafereel is ook de menora zichtbaar, de enige afbeelding uit de oudheid die van dit heilige voorwerp bekend is.

De Joodse tempelschatten werden daarna in de Vredestempel van Vespasianus tentoongesteld. Verscheidene bronnen uit de tweede eeuw citeren mensen die de heilige voorwerpen daar hebben bezichtigd. In 192 brandde de Vredestempel zoals eerder vermeld tot de grond toe af, maar of de menora en de andere schatten hierbij verloren gingen is niet geweten.

Over het lot van de menora zijn daarna veel legendes ontstaan. Sommige verhalen stellen dat de kandelaar Rome nooit verlaten heeft maar in de late oudheid door de paus in beslag genomen werd. Tot op heden zou de menora worden bewaard in de geheime kelders van het Vaticaan. Voor de joden is dit een alleszins een geloofwaardige piste, want regelmatig dient Israël een officieel verzoek in bij het Vaticaan met de vraag om de menora en eventuele andere tempelschatten terug te bezorgen.

De kans is echter groot dat het voorwerp al eeuwen geleden is geroofd en omgesmolten of verloren is gegaan na de brand. Maar – wie weet – zoals de archeologen hopen, kan de schat nog steeds verborgen liggen in een of andere beschermde en verborgen ruimte op het Forum Pacis. Dat zou zonder twijfel de ontdekking van de eeuw zijn. De archeoloog die zo’n vondst op zijn of haar naam schrijft zal zich van meer dan eeuwige roem verzekerd weten.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s