Een grafmonument, verstopt in een achtertuin

Het onderstaande stukje heeft een vrij lange inleiding, maar die is absoluut nodig om te begrijpen wat later volgt. De tekst werd ons bezorgd door Frederik Barends. Het is een mooi verhaal, waarvan wij ons enkel, net als de auteur, inderdaad alleen maar kunnen afvragen: wat zal de uitkomst van deze kwestie zijn?

Veel liefhebbers van historische romans zullen het ongetwijfeld hebben gelezen. Het boek van Hella S. Haasse, met de titel: ‘Schaduwbeeld of Het geheim van Appeltern’. Door de schrijfster werd deze kroniek van een leven gebaseerd op dat van Joan Derk van der Capellen tot den Pol (1741-1784). Deze baron, die in verschillende eigentijdse publicaties o.a. door Fr. Adr. van der Kemp in 1785 jonkheer wordt genoemd, woonde een aantal jaren in Zwolle.

Hij was een vurig patriot en wist zich door aankoop van een havezate een plaats in de Overijsselse ridderschap te verwerven en aansluitend een in de Staten van die provincie. Eenmaal lid daarvan was, naast tal van andere onderwerpen, een van de dingen waar hij voor opkwam de afschaffing van de drostendiensten. Dat was een nog uit de late middeleeuwen stammend recht, dat de boeren enkele keren per jaar verplichtte tot het verrichten van herendiensten. Daar was tot dan toe in de vergaderingen van de Staten altijd weinig aandacht aan geschonken, omdat de leden daarvan voor de helft uit vertegenwoordigers van de landadel bestonden, terwijl de overige plaatsen werden ingenomen door representanten van de steden. De adel kwam in naam wel op voor de belangen van de boeren, maar als grootgrondbezitters hadden ze uiteraard meer oog voor hun eigen besognes.

Op 6 juni 1784 overleed Joan Derk in zijn woning aan de Bloemendalstraat 12 in Zwolle. Zijn stoffelijk overschot werd overgebracht naar een familiegraf op de heide bij Gorssel, waar kort daarna ook zijn echtgenote werd begraven. Maar het Amsterdams comité van vooraanstaande patriotten en veel van zijn vrienden en bewonderaars in Zwolle, vonden dat hij eigenlijk recht had op een monumentaal praalgraf. En de Zwollenaren vonden natuurlijk dat het bij hen in de Grote Kerk moest komen te staan. Er werden landelijk gelden ingezameld, wat uiteindelijk resulteerde in een voor die dagen niet onaanzienlijke bedrag.

Vervolgens werd aan de Italiaanse beeldhouwer Giuseppe Ceracchi (1751-1801) gevraagd een drietal ontwerpen te maken. Een voor 30.000, een voor 45.000 en een voor 90.000 gulden. Men kan zich afvragen waarom er voor een Italiaanse kunstenaar gekozen werd, maar Ceracchi was destijds niet geheel onbekend in de Nederlanden, want hij had herhaalde malen enige tijd in Amsterdam doorgebracht. Uiteindelijk werd er gekozen voor het ontwerp van 45.000 gulden. Waarbij wel rekening werd gehouden met de wens van patriotten elders in het land, die met de plaatsing in Zwolle niet zo gelukkig waren.

Wat deze kunstenaar bij het gekozen ontwerp overigens voor ogen stond is te zien op de tekening ervan die bewaard is gebleven. In een van boven met een halfronde boog afgesloten nis, zouden op een verhoging drie beelden komen te staan, voorstellende Joan Derk in de toga van een Romeinse senator, geflankeerd door de wat kleinere figuren van vrouwe Justitia en die van Minerva, als symbool van de vrijheid. Aan de voeten van Joan Derk zou dan de Hollandse leeuw komen te liggen, met in zijn voorpoten een pijlenbundel. Voor deze beeldengroep zou dan de voor Joan Derk bestemde sarcofaag komen te staan.

Ook de tekening van het afgekeurde ontwerp bestaat nog. Daarop is te zien dat de kunstenaar op de voorgrond nog een aantal beelden aan het monument wilde toevoegen.
Van het goedgekeurde ontwerp stelde men een notarieel contract op. Hoe de opdracht financieel werd afgewikkeld is niet helemaal duidelijk. Het is dan ook zeer de vraag of meteen het gehele bedrag aan de kunstenaar werd uitbetaald. Eigenlijk is het meer voor de hand liggend dat hij slechts een gedeeltelijke betaling ontving en dat de rest bij de oplevering zou worden uitbetaald. Maar nogmaals, hierover ligt niets vast.

In ieder geval begon de in Rome wonende Giuseppe Ceracchi in 1785 aldaar met de uitvoering. De vier beelden in wit carraramarmer kwamen mogelijk in 1789 of iets later gereed, maar toen ontstond er een moeilijkheid. Naar aanleiding van het incident te Goejanverwellesluis, was door de interventie van de Pruisische troepen onder de veldmaarschalk Karel Willem Ferdinand van Brunswijk-Wolfenbüttel, in 1787 de macht van de stadhouder Willem V en daarmee van de Oranjeklanten, hersteld. Er viel daarna dus niet aan te denken dat er een grafmonument zou worden opgericht voor een patriot.

Erger nog, het voorlopige graf van Joan Derk en zijn echtgenote in Gorssel, was ondertussen in de nacht van 6 op 7 augustus 1788 door orangisten met buskruit opgeblazen. Overigens waren de stoffelijke resten van Joan Derk en zijn echtgenote Hildegonda daarbij niet de lucht ingegaan, want de familie had die daarvoor reeds stilletjes verwijderd. Het staat echter niet vast waar zij werden herbegraven. De dorpskerk van Gorssel is wel genoemd, maar de mogelijkheid bestaat ook dat ze naar het kasteel Rechteren zijn overgebracht. Dat was niet alleen veiliger, maar daar woonde Rudolf Christiaan van Rechteren, die met Joan Derks enige dochter Betje was getrouwd.

Het gevolg van dat alles was wel dat de grafbeelden niet naar de bestemde plaats konden worden vervoerd, terwijl mogelijk ook de kwestie rond de (resterende?) betaling problemen kan hebben gegeven, althans het was wat de patriotten betreft, in die dagen inmiddels een chaotische toestand. De beelden bleven daardoor voorlopig in het Romeinse atelier van Ceracchi staan. Dat was gevestigd in een huis aan het einde van de Via del Corso.

Een aardige bijkomstigheid is overigens dat Johann Wolfgang von Goethe de beeldhouwer er waarschijnlijk nog aan heeft zien hakken. Goethe woonde tussen 1786 en 1788 namelijk op een van de bovenverdiepingen van dat huis. Zodoende raakte hij bevriend met Ceracchi en gaf hem zelfs de opdracht voor een buste van Johann Joachim Winckelmann.

Giusseppe Ceracchi, beëindigde zijn leven nogal sneu onder de guillotine te Parijs. De aanleiding van zijn gewelddadige einde was zijn deelname aan een niet gelukte aanslag op Napoleon Bonaparte, op 24 december 1800. De details daarvan zal ik hier verder laten rusten, maar een feit is wel dat de vier grafbeelden vele jaren in Rome bleven staan. Na enige tijd was blijkbaar geen van de erven van de beeldhouwer meer precies op de hoogte van de afspraken rond de opdracht.

Het gevolg was dan ook dat, toen zij geconfronteerd werden met een huurschuld aan de familie Borghese, ze die met gesloten beurzen regelden. Zo werden de vier beelden eigendom van deze familie, die ze vervolgens enkele honderden meters van elkaar liet plaatsen in hun park op de Pincioheuvel te Rome. Alleen het beeld van Joan Derk ontsnapte aan de anonimiteit. Hij kreeg een bordje met het opschrift: ‘Giovanni Derec de la Cappelo’.

Zo hebben de graffiguren daar vele jaren gestaan. Er kwam geen wijziging in toen in 1901 de bezittingen van de familie Borghese vervielen aan de Italiaanse staat en ook niet toen het Borghesepark twee jaar later overging naar de stad Rome. Daarna werd het een soort traditie bij Romeinse families om op zondagmiddag hun kinderen te fotograferen, zittend op de rug van de liggende leeuw. Maar ook de meer vandalistisch ingestelde bezoekers van het park leefden zich uit op de beelden. Toen Godfried Bomans het beeld van Joan Derk in 1953 zag, zaten, zoals uit oude foto’s blijkt, alle vingers van zijn gestrekte arm er nog aan, maar nu zijn ze verdwenen.

De stad Rome heeft op een gegeven moment ingegrepen. De beelden zijn verplaatst naar het Museo Pietro Canonica, dat ook gevestigd is in het park Villa Borghese. Daar zijn ze in 2010 schoongemaakt en sedertdien staan ze daar in de hermetisch afgesloten achtertuin van het museum. Daar heeft de normale bezoeker geen toegang toe, maar voor de Romereiziger die duidelijk maakt dat hij of zij de achtergronden van de beeldengroep kent, maakt men wel een uitzondering.

Ga, als je ze wil zien, dus naar het Piazza Barberini en neem daar aan het begin van de Via Vittorio Veneto bus 61 richting Villa Borghese. Zodra je in het park aan je rechterhand het grote Goethemonument door Gustav Eberlein gepasseerd bent – dat is door zijn grootte niet te missen – stap je bij de eerstvolgende halte uit. Wandel vervolgens 100 meter terug naar de kruising met de Via Pietro Canonica. Sla deze in en na tien minuten zie je aan je linkerhand het een beetje vestingachtige Museo Canonica. Ook dat is niet te missen, want er staan twee grote bronzen beelden voor van een ‘soldato Alpina’ en zijn muildier.

In het museum, dat overigens gratis toegankelijk is, kan je nagenoeg het gehele oeuvre zien van Pietro Canonica (1869-1959), een beeldhouwer die in Nederland volstrekt onbekend is, maar die razend knap figuratief werk gemaakt heeft. Hij had dan ook koningen, ministers, generaals en de Romeinse notabelen als zijn opdrachtgevers. Leg na bezichtiging van de collectie aan de balie uit dat je speciaal gekomen bent om de beelden van het monument voor Joan Derk van der Capellen te zien en een aardige assistente neemt je vrijwel zeker mee naar het aan het museum grenzende, nog geheel in de oorspronkelijke staat verkerende woonhuis van Pietro Canonica.

Ook wij werden eind november jl. eerst naar de eerste verdieping daarvan geleid en vanuit een venster hadden wij toen een prachtig uitzicht op de beeldengroep in de achtertuin. Daarna mochten we de beelden in de tuin van dichtbij fotograferen, maar daarbij hield de museumassistente ons nauwkeurig in de gaten. De beelden staan overigens gewoon in de openlucht en verder niet geheel in de voor het grafmonument bedoelde opstelling. Men heeft ze meer uit elkaar geplaatst en er liggen allerlei andere fragmenten tussen, o.a. van Romeinse grafstenen.

De beelden zijn schoongemaakt, maar niet meer geheel gaaf en degene die ze namens de stad Rome beheert, is eigenlijk van plan om ze weer terug te plaatsen in het park. Om ze te beschermen zal er dan een stevig hekwerk omheen gezet worden. Dat men op die manier de originele beelden weer een plek in de openbare ruimte wil geven, geeft aan dat men er veel waarde aan hecht en ze als Italiaans cultureel erfgoed beschouwt. Opmerkelijk is ook dat men geen kopieën wil laten maken, iets dat tegenwoordig in Rome wel vaker gebruikelijk is. Het zal mij dan ook zeer verbazen als men uiteindelijk toestaat om deze beelden naar Nederland te laten verhuizen.

Natuurlijk begrijp ik dat men, nadat deze patriot in Nederland gedurende ruim twee eeuwen een wat vergeten bestaan geleid heeft, dit goed wil maken door de beelden alsnog naar huis te halen. Maar voor een redelijk bedrag zou men in Carrara ook kopieën kunnen laten maken. Dat heeft het voordeel dat ze hier dan volkomen gaaf zouden kunnen worden opgesteld. Het zal mij dan ook benieuwen wat de uitkomst van deze kwestie zal zijn.

Advertenties

3 Reacties to “Een grafmonument, verstopt in een achtertuin”

  1. Jan Vanderheiden Says:

    Onderaan een artikel op Wikipedia over Joan Derk van der Capellen lees ik het volgende: ‘Mede door een actie van de Orde van den Prince, afdeling Zwolle, werd het beeld na ruim 200 jaar in begin 2013 naar Zwolle vervoerd en eindelijk in de Grote Kerk geplaatst’. Zou er dan inderdaad alvast één beeld ontsnapt zijn uit die museumtuin in Rome? Het artikel vind je hier: https://nl.wikipedia.org/wiki/Joan_Derk_van_der_Capellen_tot_den_Pol

    • Giannidipanni Says:

      Wie gaat er even langs in Zwolle om een foto te maken? Ik wil het nu zeker weten.

    • Dick te Voortwis Says:

      Dit klopt niet! De Stentor 15-07-2016: “De Grote Kerk houdt het op 2017 maar de gemeente houdt nog een flinke slag om de arm. Na de zomervakantie moet duidelijk worden of 6 juni 2017 – de sterfdatum van Van der Capellen – haalbaar is”. Er wordt nog steeds onderhandeld over de voorwaarden waaronder de groep kan worden uitgeleend.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s