Het Athenaeum van Hadrianus

De restauratie van het Athenaeum van Hadrianus dat in 2008 per toeval werd ontdekt onder Piazza Venezia is nog steeds aan de gang maar nadert de afwerking. De ingreep heeft al 1 miljoen euro gekost. Toeristen en inwoners hebben de voorbije jaren alle fases van de werkzaamheden grotendeels kunnen volgen, vaak via doorzichtige panelen of hekwerken die rond de restauratiewerf werden geplaatst. De volgende stap is de opening voor het publiek van het Athenaeum. Hoe de plek er in de toekomst zal uitzien is nog niet duidelijk. Er werden wel reeds simulaties gemaakt (zie beelden hieronder) om te tonen wat mogelijk is.

Zo kan de ontdekking wellicht volledig geïntegreerd worden in of langs de toekomstige metrohalte ofwel wordt het meteen een nieuw archeologisch museum, zoals er ook ter hoogte van het Colosseum eentje gepland is. Sommigen pleiten ervoor de nieuwe metrohaltes allemaal in te richten als ‘museumportalen’ (iets wat op de in aanbouw zijnde lijn C niet moeilijk zou zijn) en waar men aan het publiek de oorspronkelijke muren, ruïnes en fundamenten kan tonen, samen met de vondsten die er werden gedaan.

Wat het Athenaeum betreft is het de bedoeling om op termijn de hele periode vanaf Hadrianus tot aan de middeleeuwen te reconstrueren. Rondleidingen moeten bezoekers hier later meer duidelijkheid verschaffen over de evolutie van Rome sinds de oudheid. De ontdekking van het monument is alleszins de zoveelste lelijke streep door de rekening van de werkzaamheden voor de aanleg van metrolijn C, die nu al vele jaren vertraging heeft opgelopen.

De toekomstige metrolijn C moet, komende vanaf Sint-Jan van Lateranen, ondermeer een halte krijgen aan het Colosseum en aan Piazza Venezia. Uit archiefonderzoek was al veel langer gebleken dat zich onder Piazza Venezia een heel netwerk aan oude Romeinse straten bevindt die absoluut moesten worden vermeden door de graafmachines. Men hoopte dat dit lukte door de uitgang van de metro vlak bij het Vittoriano te plaatsen, omdat bij de constructie van dit monument voor koning Victor Emanuel II alles onder de grond toch al werd vernietigd.

Dat was een verkeerde inschatting. Reeds tijdens een eerste proefboring voor de latere metrowerken, in april 2008, ter hoogte van de kerk Santa Maria di Loreto, werd al duidelijk dat hier iets spectaculairs verborgen zat. Het eerste wat op amper 5 m diepte tevoorschijn kwam was een monumentale trap, die in het oorspronkelijke gebouw waarschijnlijk fungeerde als zitbank. Men dacht meteen aan de ingang van een openbaar gebouw uit de keizertijd.

Al gauw werden drie grote rechthoekige kamers blootgelegd. Archeologen vermoedden toen al dat die waarschijnlijk deel uitmaakten van een groter complex, dat Hadrianus aan het Forum van Trajanus had toegevoegd, al wisten ze toen nog niet wat ze gevonden hadden. In de centrale hal, zowat 1.500 m² groot, waar zich vermoedelijk de sprekers bevonden en die zeer goed bewaard is gebleven, bevinden zich geelkleurige strips en marmeren versieringen op de originele granieten vloer, dezelfde die Hadrianus liet gebruiken voor de bouw van zijn hier vlakbij gelegen bibliotheken. De vloeren bevonden zich allemaal op hetzelfde niveau. Aan beide zijden van de centrale hal bevinden zich telkens zes lange marmeren trappen omgeven door massieve balustrades.

Het bleek een fantastische ontdekking te zijn. In oktober 2009 werd immers duidelijk dat het ging om het befaamde Athenaeum van Hadrianus, waarvan de locatie tot dan onbekend was. Eén van de doorslaggevende factoren voor de identificatie van het gebouw was de voormelde unieke vloer van het Athenaeum, die inderdaad volkomen identiek is aan die van de bibliotheken die Hadrianus ongeveer 50 m verderop aan weerszijden van de Zuil van Trajanus liet bouwen. De keizerlijke zegels die Hadrianus op de bakstenen liet aanbrengen verschaften nog meer duidelijkheid.

Aanvankelijk meenden archeologen dat het Athenaeum geschikt was voor zowat 200 personen maar dat cijfer is inmiddels bijgesteld tot 300. Eén raadsel blijft. Uit historische bronnen weten we dat het publiek in dergelijke auditoria plaats kon nemen in een arenavormig theater, zoals dat in Rome gebruikelijk was. De tribunes in deze kamer zijn echter rechthoekig van vorm. Waarom die precies op deze voor de Romeinen afwijkende manier werden gebouwd is niet duidelijk.

In ieder geval bleken de ruïnes onder Piazza Venezia dus niet alleen waardevol, archeologen omschreven de vondst zelfs als één van de belangrijkste ontdekkingen die de voorbije 80 jaar in het historische centrum van Rome gebeurden. Voor de aannemer die momenteel metrolijn C probeert aan te leggen was het de zoveelste nachtmerrie.

Keizer Hadrianus stichtte het Athenaeum naar Grieks voorbeeld toen hij aan het einde van zijn carrière en na zijn vele reizen weer in Rome arriveerde. Hij liet het waarschijnlijk bouwen in de periode 1 33-135, maar wellicht niet door zijn favoriete architect Apollodorus van Damascus, die toen waarschijnlijk al in ongenade gevallen was. Hadrianus wilde met zijn initiatief opnieuw de traditie van openbare spreekbeurten, conferenties en poëziewedstrijden lanceren.

De keizer wilde er wetenschappers, filosofen, dichters, politici met elkaar laten debatteren en sprekers hun visie laten geven op bepaalde actuele onderwerpen, net zoals dat eerder gebeurde in het oude Griekenland. Reeds gedurende zijn opleiding als jongeman in Rome, had Hadrianus een grote bewondering voor de Griekse cultuur. Hij sprak liever Grieks dan Latijn en was goed vertrouwd met de Griekse filosofie.

Archeologen ontdekten in het Athenaeum ook de voet van een standbeeld van de pretoriaanse prefect Fabius Pasifilus. Dat was een man met een hoge rang die vlak bij de keizer stond en zelfs beschikte over een gereserveerde plaats in het Colosseum.

Uit lovende mededelingen over het Athenaeum in de brieven van Sidonius Apollinaris is op te maken dat het zelfs in de tweede helft van de vijfde eeuw nog een grote reputatie had maar in de daaropvolgende jaren zou het gebruik ervan eindigen.

In 847 werd het monumentale gebouw grotendeels verwoest door een zware aardbeving. Het zou nooit meer worden heropgebouwd. Toch kreeg het voormalige Athenaeum in de middeleeuwen nog een tweede leven: er werd een smidse gevestigd.

Inmiddels zijn meer dan vijftig verbrandingssporen gevonden en een hoeveelheid metaalslakken. Er werden ook een aantal mooi gegoten bronzen staafjes ontdekt met een lengte van precies 5 en 10 cm. Er bevonden zich ook ovens voor de productie van kleine bronzen voorwerpen. Archeologen vermoeden dat de ruimte ook een tijdlang heeft dienst gedaan als productie-eenheid voor de Romeinse munt.

Nog veel later heeft het voormalige Athenaeum deel uitgemaakt van de kelders onder het ziekenhuis dat op deze plaats werd gebouwd. Dat gebouw werd ruim honderd jaar geleden volledig afgebroken om plaats te maken voor de bouw van het Vittoriano en de aanleg van de huidige Piazza Venezia. Niemand had echter kunnen vermoeden dat de kelders van het ziekenhuis eigenlijk bestonden uit de resten van de befaamde leerschool van keizer Hadrianus.

Het Athenaeum werd als een ludum ingenuarum artium (‘school voor de edele kunsten’) betiteld door Aurelius Victor (De Caesaribus 14, 3). Het instituut werd genoemd naar de stad Athene, omdat de scholen in dit culturele centrum het voorbeeld vormden, maar ook omdat de Griekse cultuur een belangrijke bron van inspiratie vormde.

De school was een instituut voor hoger onderwijs, waaraan een vaste staf van hoogleraren in verschillende vakken verbonden waren. Anderzijds was het Athenaeum ook een plek waar dichters en redenaars voordrachten hielden. De naam Athenaeum is later dikwijls gebruikt voor onderwijsinstituten, zowel voor het hoger onderwijs als in het middelbare onderwijs in de twintigste eeuw.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s