De meridiaan van Francesco Bianchini

De voorbije dagen brachten we een aantal artikels over de thermen van Diocletianus, ooit het grootste badcomplex van Rome. Dat nog altijd een aanzienlijk deel van dit immense bouwwerk bewaard is gebleven, is mede te danken aan het feit dat een gedeelte van het gebouw werd omgebouwd tot de kerk Santa Maria degli Angeli dei Martiri. We besluiten deze minireeks door iets te vertellen over de fameuze La Meridiana, die dwars doorheen het complex loopt.

Op de vloer van het rechter transept ligt een 46 m lange koperen band, de zogenaamde ‘Linea Clementina’ die de meridiaan van Rome aangeeft. Ze wordt op het lokale astronomische middaguur precies door de zon getroffen, de stralen vallen door een kleine opening in de rechter bovenhoek van het gewelf, 20,34 m boven de vloer, daartoe werd de tympaan doorsneden.

Bijvoorbeeld, op 15 januari 2010 culmineerde de zon in Rome om 12 u. 19’ 23”, in 2012 om 12 u. 19’ 12”. Denk eraan dat de zon niet het zomeruur volgt. Gezien de breedte van Rome 41°54’30” bedraagt, is de hoogste stand van de zon bij de zonnewende 90-41,7+23,5 (aardinclinatie) zowat 72°, op de vloer zal dit aanleiding geven tot de kortste slagschaduw.

Dat klinkt nogal indrukwekkend en ingewikkeld, maar het effect is echter niet heel spectaculair, er is geen helder punt te zien maar een vage ovaal waarvan de grootte afhankelijk is van de datum Bij het wintersolstitium of de zonnewende op 21 december is dat 1,106 m bij 0,462 m, bij de equinoxen 0,342 m bij 0,254m en bij het zomersolstitium slechts 0,207 m bij 0,196 m.

Langs de op de vloer aangegeven meridiaan wordt de rechte klimming van de zon gegeven ten opzichte van het lentepunt Aries (de Ram), de snijding van de evenaar met de ecliptica, zo zien we ter hoogte van de equinoxen uiteraard 0° en bij het winterpunt 270°. De meridiaantijd en de tangens worden voor de lopende maand aangegeven aan het begin van de koperen meridiaanband.

Het idee voor deze meridiaan kwam van paus Innocentius XII, maar werd pas in 1702 onder paus Clemens XI uitgevoerd door de archeoloog-astronoom Francesco Bianchini. De bedoeling was met deze ‘Linea Clementina’ de juiste datum van de lente-equinox te bepalen en zo de juiste datum voor Pasen.

Van 1702 tot 1846 werden de Romeinse uurwerken erop gelijkgezet, vandaag wordt het burgerlijk middaguur nog steeds symbolisch aangegeven door een kanonschot dat wordt afgevuurd vanaf de Janiculusheuvel. Merkwaardig is dat er hier twee oculi waren, de tweede was noordelijk gericht voor de ‘meridina della stella polare’.

De bedoeling was met een kleine kijker vanop de grond, via de nu afgesloten opening in het plafond de beweging van de poolster te volgen. De beweging van de poolster om de echte hemelpool wegens de precessie en de nutatie van de aardas, wordt op de vloer aan het begin van de meridiaan getoond (kant buitenmuur) door de talrijke ellipsen met in het midden de projectie van de hemelpool.

Zo zien we duidelijk beginnend in 1500 en dit tot 2075 de evolutie van de afwijking van de poolster ten opzichte van de draaias van de aarde en dus het ware noorden. In 2000 was de hoogte 89°15’51” en zal het verschil met het noorden een minimum bereiken in 2100 met 89°32’22”.

Ter vergelijking vermelden we dat de hoogte van de poolster in 1400 slechts 86°01’34” was. Let ook op de hyperbolen links en rechts van de meridiaan die de dagbeweging van de zon tonen, eigen aan een bepaalde dag.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s