De avonturen van Amor en Psyche

Het thema van de avonturen van Psyche werd ontleend aan ‘De gouden ezel’ ook ‘Metamorfosen’ genoemd, een werk van Apuleius (123-180). Het vertelt met veel fantasie de belevenissen van een jongeman die in een ezel wordt veranderd en uiteindelijk door de genade van Isis zijn eigen gedaante terugkrijgt. Eén van de episoden is het sprookje van Amor en Psyche. Het verhaal wordt tot leven gebracht in de Villa Farnesina in Rome, waarover je recent wat meer te weten kwam. Liefhebbers van mythologie kunnen hier hun hartje ophalen.

Psyche was een bijzonder mooi meisje, wier schoonheid de afgunst opwekte van de godin Venus. Deze beval haar zoon Amor er voor te zorgen dat het meisje verliefd zou worden op een oerlelijke man, maar helaas… Amor werd zelf verliefd op Psyche. Hij had haar echter verboden hem in zijn ware gedaante te aanschouwen, daarom bracht hij enkel de nachten met haar door. Psyche hield dat natuurlijk niet vol. Door vrouwelijke nieuwsgierigheid geprikkeld ontstak zij op een nacht de olielamp en zag Amor liggen, in een diepe slaap.

Verrukt over zijn schoonheid hield zij de lamp scheef en een gloeiende oliedruppel viel op de schouder van Amor die verschrikt en woedend wegvluchtte. Psyche vond hem niet meer terug en in haar vertwijfeling wendde zij zich tot Venus. De godin wilde haar wel helpen op voorwaarde dat zij zich zou onderwerpen aan zware beproevingen. Psyche stemde toe, vond uiteindelijk haar geliefde terug en werd met hem in een eeuwigdurend huwelijk verenigd. De symboliek is duidelijk: de ziel, psyche, die de beproevingen van het leven doorstaat, bereikt de onsterfelijkheid.

Het plafondfresco het toont hoe Psyche aan de bewoners van de Olympus wordt voorgesteld. Dit fresco betreft de voorlaatste scène van het verhaal, net voor het huwelijk, waarbij Amor zijn geliefde Psyche bij Jupiter introduceert. In Rafaëls interpretatie zijn daarbij alle belangrijke goden aanwezig. Als we het fresco van links naar rechts bekijken zie je eerst de staande naakte jonge man, dat is Mercurius of Hermes. Rechts van hem met de groene mantel staat Janus die geen Grieks equivalent heeft. Ernaast met de muts zien we het hoofd van Vulcanus (Hepphaestus), met naast hem de naar rechts kijkende Hercules (Heracles).

Daarnaast zit Bacchus (Dionysus of Dionysos) en de jongeling die hem aankijkt is Apollo. Verder naar rechts staat met de helm Mars (Ares) met naast hem de halfnaakte Venus (Aphrodite). De man met de tweetand is Pluto (Hades) met voor hem, de gevleugelde Cupido (Eros). De man ernaast is uiteraard Neptunus (Poseidon) die naast de zittende Jupiter (Zeus) staat. Rechts van de koning der goden zien we vooraan de zittende Juno (Hera) met achter haar Ceres (Demeter) en uiterst rechts de in groene wapenuitrusting getooide Minerva (Athena).

De denkende Jupiter (Zeus) heeft als attribuut aan zijn knieën de adelaar (verwijzend naar het verhaal van de roof van Ganymedes). Juno in het blauw, rechts van hem was de koningin der goden, haar attribuut is een pauw die we aan haar voeten zien. Ze wist dat Jupiter haar ontrouw was en daarom schakelde ze de veelogige gigant Argus in om hem te bewaken. Jupiter gaf daarop Mercurius de opdracht Argus te doden, waarna Juno zijn ogen nam en die op de staarten van haar pauwen bevestigde. In de christelijke context stond de pauw voor het eeuwige leven en daarmee voor de hemel, men dacht dat een dode pauw niet verging.

Rechts achter Juno staat Minerva, ze was de godin van de oorlog en de wijsheid, ze draagt vaak, zoals hier, een wapenrusting. Op haar schild staat meestal een afbeelding van Medusa, omdat ze dit schild uitleende aan Perseus voor zijn gevecht tegen de gorgo, een ijzingwekkend iemand. Een ander attribuut is de uil, symbool voor wijsheid. Tussen Jupiter en Juno zien we het hoofd van Ceres, ze wordt meestal afgebeeld met graan in de haren; ze was de godin van de landbouw.

Links van Jupiter staat Neptunus de god van de zee. Voor hem staat de naakte Amor, alias Cupido, de zoon van Venus. Hij zorgt ervoor dat mensen verliefd worden door gouden pijlen op hen af te schieten, hoewel hij met zijn loden pijlen ook haat kan opwekken. Hij is meestal te herkennen aan een pijlenkoker (hier niet afgebeeld), aan vleugels en soms een blinddoek (de liefde is immers blind…). Hij wordt in de regel als baby afgebeeld, maar is hier ouder, in overeenstemming met het verhaal van dit schilderij.

Links van Neptunus staat Pluto met de tweetand, de god van de onderwereld. Aan zijn voeten is zijn driekoppige hond Cerberus te zien, die de ingang naar de onderwereld bewaakt. Links van hem staat Venus, ze is de godin van de liefde en de schoonheid. Ze wordt half bedekt of volledig naakt afgebeeld, en heeft meestal Cupido naast zich als haar attribuut. Tot haar symbolen behoren verder duiven die haar strijdwagen trekken (hoewel die soms ook door zwanen wordt getrokken), en parels, een verwijzing naar haar geboorte uit de zee.

Naast haar met de helm staat Mars, de god van de oorlog, hij wordt meestal in wapenuitrusting afgebeeld. Links van hem de wijzende Apollo, hij ontwikkelde zich tot de god van de zon door de associatie met het licht, hoewel hij aanvankelijk de god van de rede was. Als aanvoerder van de muzen heeft hij meestal een harp of lier in de hand. Links zit Bacchus de god van de wijn en de donkere kant van de mens, in veel opzichten de tegenvoeter van Apollo. Hij wordt vaak afgebeeld met druivenbladeren in zijn haar.

Links van hem de denkende Hercules, de zoon van Jupiter en de stervelinge Alcmena, en in die zin de vijand van Juno. Ze probeerde hem al in de wieg te doden door twee slangen op hem af te sturen, die door Hercules, nog een baby, prompt gewurgd werden. Hij was slechts een halfgod, maar werd dankzij zijn daden onsterfelijk; tot zijn attributen behoren een knuppel en het vel van de onverslaanbare leeuw van Nemea.

Links achter hem met de bruine tulband of muts, Vulcanus de god van het vuur, die door zijn vader Jupiter van de berg Olympus geworpen werd waardoor hij voor altijd kreupel bleef. Hij wordt daarom vaak als gebochelde afgebeeld of met krukken en heeft als attributen een aambeeld en een hamer. Links van hem met de groene mantel zien we Janus, hij was de god van de overgangen: hij markeert het einde en het begin, en heeft een gezicht dat beide kanten ziet. Hij gaf zijn naam aan de maand januari, een tijd om zowel achteruit als vooruit te kijken.

Ten slotte de naakte Mercurius, de boodschapper, hij draagt een gevleugelde hoed en sandalen om zijn boodschappen sneller te kunnen bezorgen. Hij heeft de ‘caduceus’, de staf van Mercurius, bij zich die hij ooit gebruikte om twee slangen mee te doden, die er nog altijd omheen gewikkeld zitten. Hier begeleidt hij Psyche naar het hof der goden. Jupiter zal daar het dispuut tussen Venus en haar zoon oplossen en het koppel in gelegenheid stellen te trouwen.

De loggia geeft rechts toegang tot de ‘Sala del Fregio’, genaamd naar de rond de zaal lopende fries. Het is een werk van Peruzzi en stelt aan de noordkant en deels aan de oostkant de werken van Hercules voor. De rest toont mythologische scènes. Het onvoorstelbare vakmanschap van Peruzzi dat we hier zien is misschien nog het gevolg van zijn vroegere vorming als goudsmid.

We keren terug naar de loggia die we dwarsen en komen zo in de zaal welke we daarnet doorlopen hebben om de loggia te bereiken. Ook deze galerij stond vroeger in open verbinding met de tuin, maar de bogen werden dichtgemetseld en van vensters voorzien. Het oorspronkelijke plan was dat op de wanden van deze ruimte mythologische taferelen in verband met de zee zouden worden afgebeeld. Nu is het een niet heel bijzonder harmonieus conglomeraat geworden van uiteenlopende stijlen, onderwerpen en kwaliteit.

Dit is de ‘Sala di Galatea’ uit 1511 waar Rafaël (1483-1520) rechts ‘De triomf van Galatea’ voorstelde, gewijd aan de dochter van Nereus, de Griekse god van de zee. Men denkt dat het fresco geschilderd werd, tijdens een onderbreking tussen de uitvoering van de Stanza della Segnatura en de Stanza d’Eliodoro in het Vaticaan. Volgens Kenneth Clark in ‘Civilisation’ is deze muurschildering ‘the greatest evocation of paganism of the renaissance’.

Rafaël koos voor zijn onderwerp een vers uit een gedicht van de Florentijn Angelo Poliziano, die ook reeds Botticelli tot diens ‘Geboorte van Venus’ had geïnspireerd. Deze verzen beschrijven hoe de plompe cycloop Polyphemus een minnelied zingt voor de schone zeenimf Galatea en hoe Galatea terwijl ze over de golven wordt gereden, lacht met de onbeholpen zang van de cycloop, terwijl het vrolijke gezelschap van zeegoden en nereïden (ook dochters van Nereus) of waternimfen om haar heen dartelt.

Rafaël schijnt zelf niet ontevreden te zijn geweest over zijn werk, hij beweerde dat hij Galatea uit zijn hoofd had geschilderd omdat er jammer genoeg geen vrouw te vinden was die voldoende charmes had om model te staan. Een lijnenspel van diagonalen bepaalt de compositie die in het midden wordt beheerst door de zeenimf met haar rode mantel. Alle lijnen zijn gericht op haar gelaat dat zich precies in het midden bevindt.

Omringd door bewegende en zich in het water met veel spiervertoon oprichtende lichamen en pijlen schietende cupidootjes snelt zij in een door dolfijnen getrokken schelpenwagen door de zee. Haar blik is echter alleen gericht op de Amor van de platonische liefde geheel bovenaan links die zijn pijlen in zijn koker houdt. Haar deugd wordt geprezen omdat ze de voorkeur heeft gegeven aan de geestelijke liefde door niet in te gaan op de avances van de Polyphemus met zijn grote neus en zijn door eikenloof beschaduwde, borstelige slapen.

Gombrich schrijft dat hoe lang men ook naar deze bevallige en mooie schildering kijkt, men altijd weer nieuwe schoonheden in de rijke en ingewikkelde compositie zal ontdekken. Iedere figuur correspondeert met een andere, elke beweging beantwoordt een tegenbeweging. Let op de kleine cupido’s met hun bogen en pijlen die op het hart van de nimf mikken.

Niet alleen zijn die van de rechter en de linker zijde in hun bewegingen elkaars echo, maar het zwemmende jongetje naast Galatea’s wagen correspondeert met de vliegende cupido in het midden bovenaan. Zo ook voor de groep zeegoden die om de nimf wentelen, twee aan beide kanten blazen op hun kinkhorens en de paren links vooraan en rechts achteraan minnekozen.

Maar het mooiste van alles is dat deze verschillende bewegingen door Galatea’s figuur worden opgevangen en weerkaatst. Haar schelp drijft van links naar rechts, haar sluier wappert naar achter, maar als zij de vreemde liefdeszang hoort, wendt ze zich glimlachend om en alle lijnen, van de pijlen der cupido’s tot aan de teugels die Galatea vasthoudt, lopen samen uit op haar gelaat. Toch is er geen onrust of onevenwichtigheid, de beheersing van de schikking der figuren en de volmaakte vaardigheid van compositie wordt door iedereen bewonderd. Het is een tot het uiterste gedreven harmonieuze compositie van figuren in vrije beweging.

De groteske gestalte van de reus Polyphemus die met zijn panfluit een serenade brengt aan Galatea, was al een jaar eerder door de Venetiaanse schilder Sebastiano del Piombo (1485-1547) op de muur links geschilderd. De monsterlijke Polyphemus kreeg van Chigi achteraf een blauw kledingstuk bijgeschilderd ten behoeve van een preutse dame. Het fresco werd later slecht gerestaureerd en zelfs gewijzigd.

Hoewel Rafaël zijn werk voor iedereen afschermde slaagde Michelangelo (1475-1564) er volgens de overlevering toch in met een smoes de villa binnen te dringen en het werk van zijn rivaal te bekijken. Michelangelo liet echter zijn ‘visitekaartje’ achter in één van de lunetten, namelijk het in grisaille geschilderde hoofd van een jonge man dat we bovenaan rechts aan de parkkant zien. Men beweerde dat Michelangelo zo wilde aantonen dat de figuren van Rafaël te klein waren.

Toen Rafaël terugkeerde, herkende hij er meteen de hand van Michelangelo in. Hij verwijderde de tekening niet, zodat die nu nog te zien is. Aldus het verhaal dat echter niet waar is. In werkelijkheid zou deze tekening gemaakt zijn door architect Peruzzi terwijl anderen er de hand in zien van Sebastiano del Piombo. Helemaal duidelijk is het niet.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s