Verborgen document in tijdscapsule onder Mussolini’s obelisk op Foro Italico

Onder de obelisk op Piazza Lauro De Bosis aan het Foro Italico in Rome ligt in een tijdscapsule een perkament met een toekomstboodschap van de Italiaanse fascisten verborgen. Onderzoekers van de KU Leuven en de Rijksuniversiteit Groningen wisten de Latijnse tekst van deze Codex Fori Mussolini op te sporen, maakten een vertaling en schreven een boek over dit volledig vergeten document, waarmee Mussolini toekomstige generaties wilde duidelijk maken hoe hij zich had ontpopt als redder van het vaderland. Het pakte voor Mussolini enigszins anders uit dan hij had verwacht.

Maar eerst wat meer over de fameuze obelisk. Het idee om die te plaatsen kwam van Renato Ricci, een overtuigde nazi-sympathisant en een vertrouweling van Mussolini, die het in diens regering tot minister zou brengen. Ricci had nauwe banden met het bedrijfsleven in Carrara, waar hij door Mussolini in 1924 was aangesteld als regeringscommissaris voor het Havenbedrijf van Carrara. In 1927 kreeg Ricci van Mussolini te horen dat hij de baas zou worden van het Consortium dat de industrie en de handel in marmer controleerde, een functie die hij vanaf 1928 effectief opnam.

Het was dus wellicht niet zonder enig eigenbelang dat Renato Ricci in 1927 voorstelde om zoals de keizers in het oude Rome een obelisk op het (toen nog zo geheten) Foro Mussolini (het huidige Foro Italico) te plaatsen en die te vervaardigen uit één enkel blok Carraramarmer. Het was lang zoeken naar een geschikte steenblok, maar in de Carbonera-groeve werd uiteindelijk een geschikte blok steen van 19 m op 2 m gevonden met een gewicht van ongeveer 300 ton. Op 26 januari 1926 begon het transport van de enorme steen naar Rome. Voor het sleepwerk werden 36 paren ossen ingezet en het duurde vijf maanden om vanuit de groeve de kust te bereiken.

In juni werd het blok op een enorm ponton geplaatst dat speciaal voor dat doel in La Spezia was ontworpen, en werd het transport voortgezet over het water met bestemming Fiumicino. Vanaf daar ging het via de Tiber richting Rome, waar het op 6 mei 1932 arriveerde. De uitvoering van de werken aan de monoliet en plaatsing ervan werden toevertrouwd aan architect Costantino Costantini, die reeds het overdekte zwembad op het Foro Italico, de Ponte Vittorio Emanuele II en het nationale hoofdkwartier van de fascistische jongerenorganisatie GIL (Gioventù Italiana del Littorio) had gebouwd.

Het werd een race tegen de tijd, maar de obelisk werd door Benito Mussolini plechtig onthuld op 29 oktober 1932, niet toevallig de tiende verjaardag van Mussolini’s mars op Rome. De obelisk is vervaardigd uit het grootste blok marmer dat ooit uit een groeve werd gehaald. Het kostte in die tijd meer dan 2,34 miljoen lire. Nog eens een half miljoen lire werd uitgetrokken voor de torenspits uit zuiver goud, waarvoor 32 kg nodig was. Het goud is er vandaag niet meer, het verdween in de hectische dagen na de val van het fascisme in Italië op 25 juli 1943.

De obelisk was het pronkstuk van het sportcomplex en trekt nog steeds de aandacht van toeristen en passanten. Wat weinigen echter weten, is dat de fascisten onder dit bouwwerk een bijzonder document verborgen: een perkament met een boodschap bestemd voor een publiek in de verre toekomst. De Codex Fori Mussolini is een in het Latijn geschreven tekst die de lof zingt van Mussolini en lyrisch beschrijft hoe de dictator Italië ‘redde van een nakende ondergang, het fascisme stichtte en het land weer succesvol maakte’. De auteur van de tekst, een classicus die de Codex in opdracht van de fascisten schreef, publiceerde de tekst in een paar tijdschriften, waardoor we de inhoud van het document kennen.

“Het originele perkament bevindt zich waarschijnlijk in een zogenaamde tijdscapsule, een metalen kist samen met enkele gouden muntstukken die Mussolini afbeelden als een moderne Hercules’’, zeggen onderzoekers Han Lamers en Bettina Reitz-Joosse. Zij kwamen op het spoor van zeldzame versies van de tekst en waren er meteen door gefascineerd.

“We kwamen tot de vaststelling dat de Codex nooit grondig bestudeerd was en dat er niet eens een vertaling van bestond en dat terwijl de tekst een heel goed beeld geeft van de manier waarop de fascisten herinnerd wilden worden. Omdat het zo’n veelzeggend document is, wilden we de inhoud toegankelijk maken voor het publiek en de culturele betekenis ervan blootleggen”, zegt Han Lamers van de Onderzoeksgroep Kunstwetenschappen van de KU Leuven.

“Na de val van het fascisme werd het Foro Mussolini herdoopt tot het Foro Italico en belandde de Codex in de vergetelheid. Ik stootte eerder toevallig op de Codex. Terwijl ik onderzoek deed naar de oprichting van obelisken in het antieke en fascistische Rome, vond ik een verwijzing naar de tekst in een artikel. Ik wist een uitgave te bemachtigen en riep de hulp in van Han Lamers, die op dat moment samen met mij aan de universiteit van Leiden werkte”, aldus Bettina Reitz-Joosse, docent Latijnse Taal- en Letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen.

“In Italië bestaat nog steeds controverse rond het voormalige Foro Mussolini. De vraag wat met de monumenten in het complex moet gebeuren, geeft af en toe zelfs aanleiding tot verhitte discussies. Vooral de obelisk, met een Latijns opschrift dat verwijst naar Mussolini (MVSSOLINI DVX), doet de gemoederen weleens oplaaien omdat de letters nooit werden verwijderd en de monoliet een rechtstreekse verwijzing naar het fascistische tijdperk is. Maar over de sleuteltekst van het complex heeft niemand het”, zegt Han Lamers.

De originele codex vanonder de obelisk halen was helaas niet mogelijk, zeggen de onderzoekers. In plaats daarvan trokken ze naar Rome en doken er in de bibliotheken en archieven. De tekst werd ooit gepubliceerd in een tijdschrift voor onderwijzers en verscheen ook in een nieuwsbrief van de GIL, de fascistische jongerenorganisatie. Voor de uitgave van hun Codex gingen de onderzoekers uit van de laatste versie die de auteur gepubliceerd heeft. Die werd vertaald naar het Engels en voorzien van kritische noten en achtergrondinformatie.

Han Lamers en Bettina Reitz-Joosse gingen ook na wie de auteur van de tekst precies was. “De man heette Aurelio Giuseppe Amatucci. Hij was werkzaam als schoolinspecteur en wist uiteindelijk op te klimmen tot hoogleraar aan de universiteit, een functie die hij ook na de val van het fascisme bleef beoefenen. Of hij het helemaal eens was met alle ideeën van de fascisten, weten we niet. Wel staat vast dat hij een fel voorstander was van het gebruik van het Latijn en dat hij maar al te graag bij Mussolini in de gunst wilde komen”, zeggen de onderzoekers.

De onderzoekers vermoeden dat Mussolini de tekst weliswaar heeft goedgekeurd, maar dat die in feite geschreven is door de voormelde Renato Ricci, die bovendien ook de leider was van de Opera Nazionale Balilla (ONB) de Italiaanse fascistische jeugdorganisatie die was ontstaan in 1926 maar in 1937 werd opgenomen in het voormelde Gioventù Italiana del Littorio (GIL), een jeugdafdeling van de Nationale Fascistische Partij.

Dat Amatucci niet vies was van wat geslijm aan het adres van ‘Il Duce’ blijkt ook uit de tekst van de Codex. Daarin beschrijft de auteur wat een titanenwerk het was om de obelisk op te richten en staat hij uitgebreid stil bij Mussolini zelf, die hij afschildert als een soort Messias met een bovenmenselijk verstand en moed die grenst aan die van de goden. Een voorsmaakje:

“Als door een goddelijk gebod of een hemelse wil gezonden, verscheen op dat moment een MAN. Begiftigd met een unieke scherpte van geest en een onwrikbare levenskracht en klaar om wat dan ook dapper te ondernemen of ondergaan. Met zijn goddelijke geest beraamde hij een plan: niet enkel zou hij de gevallen en omvergeworpen glorie in ere herstellen, hij zou de Italianen ook dát Italië teruggeven dat de Romeinen uit de oudheid als een licht over de hele wereld hadden laten schijnen. En hij zorgde ervoor dat zijn handelingen zijn plannen evenaarden. Deze man was BENITO MUSSOLINI.”

Lamers en Reitz-Joosse werkten drie jaar lang aan The Codex Fori Mussolini: A Latin Text of Italian Fascism, waarin ze hun bevindingen uit de doeken doen. In de tekst werd tevens de geschiedenis, de bouw en het uitzicht van de obelisk gedetailleerd beschreven, wellicht omdat men er van uitging dat de obelisk verplaatst zou zijn of afgebroken wanneer de tekst gevonden werd. Zoals de titel van het boek al doet uitschijnen, besteden ze ook aandacht aan het gebruik van het Latijn door de fascisten.

Dat was niet zo vreemd. Het Latijn kende immers een enorme opleving in het Italië van de jaren dertig. Sommige fascisten wilden er opnieuw een wereldtaal van maken, als verwijzing naar het grootse Romeinse verleden.

Tijdens het onderzoek naar de Codex vonden de wetenschappers overigens nog meer Latijnse teksten uit de fascistische periode, zoals odes aan Mussolini en lofzangen op zijn nieuwe orde. In de toekomst willen ze ook die teksten beschikbaar maken en vertalen, en een database uitbouwen die andere onderzoekers kunnen raadplegen.

Lamers en Reitz-Joosse hopen dat hun boek de tekst van de Codex voor een groter publiek toegankelijk en begrijpelijk maakt. “Het perkament met de Codex bevindt zich nog steeds onder de obelisk. Misschien wordt het originele document er ooit nog vanonder gehaald, maar in de tussentijd helpt ons onderzoek te begrijpen welke rol het Latijn voor de Italiaanse fascisten speelde en hoe ze graag in de geschiedenisboeken wilden verschijnen”, besluiten de onderzoekers.

Het Foro Italico is één van de vele wijken in Rome (stadsdeel Municipio XX) die onder Mussolini een grondige gedaanteverandering hebben ondergaan. Vanaf 1928 werd hier begonnen aan de bouw van een sportcomplex in een poging om de Olympische Spelen van 1944 naar Rome te halen. Aanvankelijk werd het Foro Mussolini genoemd, maar na 1944 werd dit gewijzigd in de huidige naam. Uiteindelijk zijn in 1960 de Olympische Spelen dan toch doorgegaan in Rome, op dezelfde plaats, maar met uitbreiding naar de linkeroever van de Tiber.

Het tenniscentrum op het Foro Italico herbergt de jaarlijkse WTA-toernooi en het ATP-toernooi van Rome. Het in 2010 gerealiseerde center court biedt 12.500 zitplaatsen. Ook het Stadio Olimpico bevindt zich hier, evenals het Stadio dei Marmi (1932, door Enrico Del Debbio). Op de Viale en de Piazzale del Foro Italico zijn mozaïken te zien uit de fascistische tijd. Heel de omgeving en het interieur van de gebouwen is doordrongen van de fascistische architectuur. Vlakbij bevindt zich ook Palazzo della Farnesina, waar het Ministerie van Buitenlandse Zaken gevestigd is. De Ponte Duca d’Aosta verbindt het Foro Italico met de linkeroever van de Tiber.

‘The Codex Fori Mussolini: A Latin Text of Italian Fascism’ is verschenen bij Bloomsbury in Londen. (ook verkrijgbaar als e-book).

Over de obelisk van het Foro Italico verscheen in 2009 ook een boek, uitgegeven door Palombo Editore. Het is nog steeds verkrijgbaar en je kan het online bestellen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s