De stille getuige van de geboorte van het Romeinse keizerrijk

Op het einde van de beeldengalerij in Museo Centrale Montemartini (zie onze berichten van gisteren en eergisteren) zien we recht tegenover het beeld van Agrippina Minor de geassembleerde resten van een uiterst belangrijk beeld, dat op zich reeds een voldoende reden is om dit museum te bezoeken. Dit is de zogenaamde ‘Vittoria dei Simmaci’ uitgevoerd in bigio antico, of het beroemde beeld van Victoria, de godin van de Overwinning, dat gedurende eeuwen op een podium achterin de Curia stond op het Forum Romanum. Het beeld wordt vandaag genoemd naar de familie van Symmachus die destijds deze Victoria uit de Curia meenamen en in hun huis op de Coelius verborgen. Wat is er zo speciaal aan dit beeld?

Alle Romeinse keizers hebben voor dit beeld offers gebracht, elke zitting van de Senaat werd voorafgegaan door een eerbetoon aan dit beeld. Moest dit beeld kunnen spreken zou onze kennis van de Romeinse geschiedenis een ongekend grote sprong voorwaarts maken. Het beeld werd uiteindelijk in dramatische omstandigheden weggenomen door de Symmachus-familie en in veiligheid gebracht. Pas vele eeuwen later (in 1885) werd het inmiddels grotendeels vernielde beeld teruggevonden en zo goed mogelijk opnieuw samengesteld.

Het is duidelijk dat dit beeld oorspronkelijk tegen een muur stond. In de Curia op het Forum Romanum bevond de hoger gelegen plaats voor de voorzitter zich tegen de achterwand. Daar bevond zich eveneens op een podium, waarvan het voetstuk nog steeds zichtbaar is, het voormelde beeld van Victoria, de Romeinse personificatie van de overwinning die als godin werd vereerd, vooral door de zegevierende veldheren. Victoria stond bij de krijgslustige Romeinen meer algemeen in aanzien dan haar evenbeeld Nikè bij de Grieken.

Het beeld van Victoria werd in 275 v. Chr. door de Romeinen buitgemaakt op koning Pyrrhus (319-272), die van 307 tot 272 v. Chr. regeerde over het noordwestelijk gelegen Epirus, een gebied aan de Albanese grens en de Ionische Zee, dat deel uitmaakte van het oude Griekenland. Phyrrus was leider van de Molossiërs, het sterkste volk in het oude Epirus, en de eerste hellenistische vorst met wie Rome in conflict kwam. Aan zijn naam werd de uitdrukking Pyrrhus -overwinning’ ontleend (de overwinnaar leed meer verliezen dan de verslagenen).

Na een regeerperiode van 307 tot 303 werd hij verdreven en zocht hij zijn toevlucht in Egypte bij Ptolemaeus I. Deze bevorderde zijn herstel, waarna hij in Epirus een monarchie in hellenistische stijl stichtte, daarmee volledig brekend met de tradities van het oude Molossische koningschap. Door zijn streven naar de heerschappij over Macedonië kwam hij in conflict met Demetrius Poliorketes en Antigonus II.

In 280 riep Tarente, door Rome in het nauw gebracht, hem te hulp. Pyrrhus gaf aan de oproep gehoor, al werd hij vooral gedreven door zijn ambitie een groot hellenistisch rijk in het westelijke Middellandse-Zeebekken te stichten. Met een expeditieleger en twintig strijdolifanten stak hij over en versloeg de Romeinen bij Heraclea (280) en Ausculum (279), weliswaar ten koste van een zeer groot verlies aan manschappen. Bovendien weigerde Rome zich te onderwerpen. Al gauw werden die deze veldslagen ‘Pyrrhus-overwinningen’ genoemd.

Pyrrhus kwam vervolgens Syracuse te hulp tegen de Carthagers, doch door zijn arrogantie maakte hij zich op Sicilië onmogelijk. Teruggekeerd in Italië, streed hij onbeslist tegen de Romeinen bij Beneventum (275) en gaf het toen op. Tijdens hernieuwde conflicten om de heerschappij op het Balkanschiereiland werd Phyrrus gedood bij een straatgevecht in Argos. Een borstbeeld van Pyrrhus bevindt zich in het Museo Nazionale Archeologico in Napels.

Maar even terug naar het beeld van Victoria. Het was Octavianus, de latere keizer Augustus, die na zijn overwinning in 31 v. Chr. op Antonius en Cleopatra het beeld in 29 v. Chr. op deze plaats in het senaatsgebouw liet zetten. Daarbij legde hij de hem door de Senaat verleende onbeperkte bevoegdheden neer en schonk de Senaat hem de eretitel ‘Augustus’ en de titel van ‘princeps’. Daarmee was de officiële geboorte van het keizerrijk een feit. Dit beeld van Victoria is dus een stille getuige geweest van deze zeer belangrijke gebeurtenis.

Gedurende meer dan vier eeuwen eerden de keizers het beeld van Victorica, voor hen de personificatie van de overwinning. Voor dit beeld legden senatoren hun eed van trouw af en bij elke zitting boden zij haar in een eeuwenoud ritueel wijn aan en werd er wierook gebrand.

Rond het beeld van Victoria ontbrandde in 357 na Chr. in de Curia een heftige strijd tussen christenen en heidenen. Voor de oude Romeinen symboliseerde dit beeld de idealen van de oude godsdienst die voor de talloze overwinningen op het slagveld had gezorgd. Voor de christenen was het louter een afgodsbeeld. Al naargelang de godsdienstige overtuiging van de keizer was het beeld al enkele malen verwijderd, maar het kwam steeds terug.

Het dispuut van 357 stelde Ambrosius (334-397), de bisschop van Milaan en één van de vier westelijke kerkvaders, tegenover de heroïsche rector-politicus Symmachus (die in 405 zou sterven), de laatste vertegenwoordiger van het stuiptrekkende heidendom. Het verhaal van deze tweestrijd, waarvan de pleidooien bewaard bleven, zou verplichte lectuur moeten zijn.

Voor de behoudsgezinde senatoren moet dit alles een schrijnend drama geweest zijn. Ambrosius won het debat, en het beeld verdween uit de Curia. Andermaal was dit voorlopig, want het beeld kwam nog even terug tot in 380 het Edict van Thessaloníki bepaalde dat alle volkeren ‘het geloof moesten belijden dat Petrus in Rome verkondigde’.

In 383 na Chr. besliste keizer Gratianus (367-383) om Victoria definitief te laten verwijderen, ondanks het hernieuwde protest van de stadsprefect Symmachus. Het was Gratianus die als laatste keizer de (overigens heidense) titel van pontifex maximus droeg, bij decreet schonk hij de titel aan paus Damascus (366-384) en zo aan al diens opvolgers.

In het oude Rome was de pontifex maximus een lid van het hoogste priestercollege (collegium pontificum), waarbij het oppertoezicht op en de zorg voor de staatscultus berustte. Volgens de overlevering werden de pontifices ingesteld door Numa Pompilius als raadgevers van de koning. Er waren er eerst drie, later zes, negen, vijftien en sinds Julius Caesar zestien.

Zij bewaarden in hun archief (libri pontificales) de overgeleverde procesformules en alle bepalingen omtrent de cultus en gaven daarvan een praktisch bindende interpretatie (decretum, responsum). Door deze adviezen aan de magistraten beheersten zij lange tijd het sacrale en ook het civiele recht. Tevens stelden zij (wat zeker hun oorspronkelijke functie was) de kalender vast (de fasti) en verrichtten zij alle officiële, sacrale handelingen, voor zover daarvoor geen speciale offerpriesters (flamines) bestonden.

Sinds de Lex Ogulnia (300 v. Chr.) moest het grootste deel van de pontifices uit de plebejers worden gekozen. Het hoofd van het college, de pontifex maximus, had toezicht op de pontifices. Hij koos ook de Vestaalse maagden, over wie hij de patriapotestas uitoefende, en ook de andere priesters die tot het collegium pontificum werden gerekend: de rex sacrorum en de flamines.

Hij werd in de volksvergadering gekozen en had de Regia (het paleis van de vroegere koningen) als ambtswoning. Het monopolie van de pontifices op het gebied van de rechtswetenschap werd pas begin derde eeuw v. Chr. doorbroken, toen de rechtsvoorschriften uit hun archief openbaar werden gemaakt. De keizers vervulden tot aan Gratianus steeds het ambt van pontifex maximus.

In het christelijke spraakgebruik werd pontifex reeds vroeg gebruikt als equivalent van episcopus (bisschop). De eretitel pontifex maximus (ook: summus pontifex) werd sinds Leo de Grote gegeven aan de bisschoppen van Rome, en ook wel aan andere bisschoppen. Sinds de renaissance is deze titel echter voorbehouden aan de paus.

www.centralemontemartini.org

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s