Betalen voor de Bocca della Verità

Een bezoek aan de fameuze Bocca della Verità (Mond van de Waarheid), een immens populaire attractie in Rome, kost voortaan 2 euro. Het marmeren putdeksel uit de oudheid met de afbeelding van een menselijk gezicht fungeert al eeuwen als leugendetector. Volgens een middeleeuwse legende zal van ieder die zijn hand in de mond steekt en een leugen vertelt, de hand wordt afgebeten. Toeristen met vermoedelijk licht masochistische verwachtingen, komen graag uitproberen of dat klopt en schuiven soms met honderden tegelijk aan om even op de foto te kunnen met hun hand in de mond van het beeld. Vooral Japanse toeristen en Amerikanen zijn dol op de Bocca. Vanaf nu moeten ze dus allemaal 2 euro betalen; voor dat bedrag mogen ze één foto nemen.

Voorlopig lijkt niemand zich te storen aan de toegangsprijs van 2 euro. De toeristen blijven massaal toestromen. De opbrengst moet de renovatie bekosten van de Santa Maria in Cosmedin, de basiliek waar in de porticus de Bocca della Verità staat. Tot dusver kon je een vrijwillige bijdrage doneren aan de kerk, maar er waren natuurlijk zeer weinig bezoekers die daarop ingingen. Er zijn nu speciale toezichthouders aangesteld die de ticketverkoop en de toegang van de toeristen regelen. Ze kijken er ook op toe dat er niet te veel wordt getreuzeld en dat de fotograaf slechts één foto maakt.

De Bocca della Verità staat sinds 1632 op de huidge plaats. Het enorme deksel weegt ongeveer 1.300 kg. De figuur stelt de zeegod Oceanus voor, met twee sierhoorns die de stuwende kracht van de golven symboliseren. Het is vermoedelijk een gewoon putdeksel van een rioolbuis die behoorde tot de nabije Cloaca Maxima. Sommigen beweren dat dit het deksel zou zijn van de put waarin het bloed werd opgevangen van runderen die aan Hercules werden geofferd.

Volgens nog andere bronnen diende het als afsluiting van een heilige put of zinkput waarin de aan Mercurius gewijde waterstromen samenkwamen. Documenten uit de middeleeuwen vermelden inderdaad dat zich in de nabijheid van de Santa Maria in Cosmedin een bron of een bad van Mercurius bevond. Ovidius (43 v. Chr. – 18 na Chr.) vertelt dat kooplieden van het Forum Boarium regelmatig naar het heilige water van Mercurius liepen om zich te reinigen van hun meineden met de woorden ‘ablue praeteriti periuria temporis’, spoel de meineden uit het verleden af.

De naam van het deksel komt van een Romeins middeleeuws verhaal, waarbij de ‘bocca’ de hand zou afbijten van ieder die een leugen op zijn geweten heeft. In een oud-Nederlandse tekst uit 1411 staat ‘mond ende tand scharp ghehaect hadde die steen’. Ook wordt gezegd dat de naam verwijst naar het feit dat de mond nooit gesproken heeft. Talrijke beroemdheden en evenveel beruchte figuren – Hitchcock, Hitler, Mussolini,… om er maar enkele te vermelden – staken hun hand in het verleden al eens in de mond van het beeld.

Tijdens de middeleeuwen werd het deksel gebruikt als een soort godsoordeel waarmee men, vooral van ontrouw verdachte vrouwen, controleerde of ze de waarheid spraken. In een verborgen nis achter het beeld bevond zich echter een beul of een wetsdienaar die een scherp zwaard of een hakbijl hanteerde waarmee hij het lot een beetje hielp. Sinds de Bocca della Verità door een sluwe dame werd misleid, sluit de mond zich bij eventuele leugens niet meer. De toeristen mogen dus gerust zijn.

Die misleiding ging zo. Een vrouw hield er een jonge minnaar op na, iets wat na verloop van tijd haar echtgenoot ter ore kwam. Ze bleef evenwel met klem ontkennen. De man sleepte zijn overspelige vrouw mee naar de Bocca della Verità en eiste dat ze hier haar huwelijkstrouw zou bevestigen. Op dat ogenblik trad een jonge man, haar minnaar, uit het publiek naar voren, hij omarmde de vrouw en kuste haar vurig.

De jaloerse echtgenoot wilde de vreemde man te lijf gaan, maar die verklaarde dat hij de mooie jonge vrouw louter had omhelsd uit medelijden en om haar moed in te spreken. Toen de vrouw haar hand in de muil van de Bocca stak, verklaarde ze zonder verpinken dat ze zich nooit door een man had laten aanraken, behalve door haar eigen echtgenoot en uiteraard de jongeling die haar zopas had omhelsd. Aangezien ze niet loog, sloot de mond zich niet maar de Bocca kon zijn verlies niet verkroppen en stopte ermee.

Het verhaal wordt prachtig verteld door Bertus Aafjes in ‘Capriccio Italiano’. In de met drie Oscars bekroonde film Roman Holiday van William Wyler uit 1953 steekt Gregory Peck zijn hand in de muil, en verbergt ze daarna in zijn mouw wat de debuterende Audrey Hepburn hevig deed schrikken. De scène stond immers niet in het script en Peck improviseerde. De scène was echter zo geslaagd dat ze behouden bleef in de film.

In 2001 verscheen bij Gottmer Uitgevers Groep uit Haarlem ‘De Mond der Waarheid’, een Nederlandstalig boek dat volledig gewijd is aan de Bocca della Verità. Auteur prof. dr. Wim van Anrooij laat in dit boek zien hoe de verhaaltraditie rond de Bocca zich in de Nederlanden heeft ontwikkeld, van de middeleeuwse dichter Dirc Potter tot Bertus Aafjes en de jeugdboekenschrijver Rinert Kromhout. Hij doet dat door de Nederlandse literatuur en beeldende kunst in internationaal verband te plaatsen. Wim van Anrooij (1957) is hoogleraar aan de Universiteit Leiden. Het boek is een bewerkte en uitgebreide versie van een lezing die hij in 2010 hield voor de Teylers Stichting in Haarlem.

Uit dit boek komt het volgende fragment:

Dirc Potter stond omstreeks 1400 als ambtenaar in dienst van de Hollandse graven Albrecht van Beieren (1358-1404) en diens zoon Willem VI (1404-1417). Hij woonde in Den Haag, was werkzaam aan het grafelijk hof en zal auteurs als Willem van Hildegaersberch, Dirc van Delft en heraut Beyeren persoonlijk hebben gekend. In de periode 1411-1412 bracht hij in opdracht van Willem VI een bezoek aan Rome. In Der minnen loep, een uitgebreide liefdesbundel waaraan hij begon tijdens zijn verblijf in Rome, zegt hij de Bocca della Verità te hebben gezien:

Te Romen in die stat heb ic ghesien
Enen groten ronden steen
Ende was na enen hoefde ghemaect.
Mond ende tand scharp ghehaect
Hadde die steen, suldi weten,
Ende is die steen des tuuchs gheheten.
Als yemant in saken wort bedraghen
So en dorst mens nergent vorder vraghen;
Mer voer den steen wort hi gheleyt,
Die men die sake aenseit,
Ende stack sijn hant inden mont.
Daer zwoer hi voer die zake ter stont.
Swoer hi dan enen quaden eet,
Die steen die hant te mael off beet
Ghelijc sij aff ghesneden waer.

(In de stad Rome heb ik een grote, ronde steen gezien die in de vorm van een hoofd was gemaakt. De steen had een mond en kromme, scherpe tanden, moet u weten, en wordt de steen der getuigenis genoemd. Als iemand in een bepaalde kwestie wordt bedrogen, praatte men er liever niet over door; maar men voert de verdachte voor de steen, ten overstaan waarvan men de zaak gerechtelijk aankondigt. De verdachte stak zijn hand in de mond. Hij zwoer de kwestie meteen voor de steen. Als hij dan een valse eed aflegde, beet de steen de hand geheel af, alsof ze was afgesneden.)

Potter is niet preciezer in zijn lokalisering dan dat hij de Bocca della Verità heeft gezien ‘te Romen in die stat’. Uit een Duitse getuigenis uit 1448 is bekend dat de antieke steen ook toen al in de buurt van de Santa Maria in Cosmedin stond. Deze situering wordt bevestigd door de Florentijnse handelaar Giovanni Rucellai en de augustijner monnik John Capgrave uit King’s Lynn, die Rome bezochten in het Jubeljaar 1450.

Geen mens die het opvalt, maar in de porticus waar de Bocca staat bevindt zich ook de sarcofaag van kardinaal Alfanus, kamerheer van paus Callixtus II (1119-1124). Hij was het die de kerk in 1123 heropbouwde na de vernielingen door de Noormannen en op vraag van de paus het interieur wijzigde.

Het is een beetje jammer dat de meeste bezoekers de moeite niet doen om ook even in de Santa Maria in Cosmedin zelf te gaan kijken. Hoewel ze aan belang heeft ingeboet omdat de jongste jaren een aantal interessante zaken gesloten of niet meer zichtbaar zijn, is een bezoek zeker aangeraden. In de Santa Maria in Cosmedin wordt gecelebreerd volgens de Grieks katholieke melkitische ritus. Melkieten waren de christenen onder Arabische heerschappij die de Byzantijnse liturgie in het Arabisch vierden, nu zijn het vooral Syrische christenen. In een volgende bijdrage brengen we een bezoek aan deze basiliek.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s