De Basilica dei Santi XII Apostoli

De indrukwekkende Basilica Santi XII Apostoli was aanvankelijk gewijd aan de apostelen Philippus en Jacobus, tegenwoordig aan alle twaalf apostelen. De basiliek heeft een enorme geschiedenis die ver terug in de tijd gaat en is mede daardoor vandaag een soms wat vreemde mengeling van renaissance, barok en zelfs neoklassiek. De voornaamste architecten waren Carlo Fontana, Carlo Rainaldi, Baccio Pontelli en Francesco Fontana. Het was paus Julius I (337-352) die hier een naar hem genoemde basilica Iulia bouwde, gewijd aan de apostelen Philippus en Jacobus van wie de relieken hier vereerd werden. De verwijzing naar de twaalf apostelen zou er pas komen in de zestiende eeuw. Het gebouw bevindt zich aan Piazza dei Santi Apostoli 51.

Ten opzichte van vandaag had de eerste kerk een omgekeerde oriëntering, men betrad ze langs de nu achter de kerk liggende Via della Pilotta. Ter vervanging van de vierde-eeuwse basilica bouwde bouwden paus Pelagius I (556-561) en zijn opvolger Johannes III (561-574) een Byzantijnse pronkkerk, een imitatie van het beroemde Apostoleion in Constantinopel. Deze tweede kerk was bedoeld als een monument ter herinnering aan het einde van de bezetting sinds 546 door de Goten en de definitieve overwinning op het arianisme.

Het arianisme is een stroming binnen het christendom die ontstond in het begin van de vierde eeuw en die werd genoemd naar haar stichter-priester Arius (256-336) uit Alexandrië, Egypte. De aanhangers ervan aanvaardden niet dat Jezus de Zoon van God genoemd kon worden. Zij accepteerden het dogma van de drie-eenheid niet. Jezus en de Heilige Geest werden wel gezien als scheppingen van God, die echter ondergeschikt zijn. Aanhangers van het arianisme konden zich niet voorstellen dat God mens zou kunnen worden.

In de vierde eeuw was het conflict tussen arianen en gelovigen in de drie-eenheid (ook wel trinitariërs genoemd, afgeleid van het Griekse tri = drie) het grootste strijdpunt in de Kerk. Om dit conflict op te lossen werd het Concilie van Nicea (325) bijeen geroepen. Ondanks de verwerping op concilies bleef het arianisme nog gedurende de hele vierde eeuw invloedrijk. Tijdens bepaalde periodes was het zelfs de overheersende theologie in het Romeinse Rijk.

Maar terug naar onze kerk. Het grondplan was uiteraard Byzantijns met een drielobbig koor (triconco), een zeldzaamheid in Rome, die je bv. ook in de Santa Maria in Cosmedin aantreft. In een brief aan Karel de Grote roemde paus Adrianus I (772-795) de bonte pracht van de mozaïeken, evenals de ruime zuilenhallen die de basiliek omgaven.

Van deze ongetwijfeld prachtige basiliek is echter niets meer overgebleven. Het gebouw werd in 1348 door een aardbeving totaal verwoest. Het puin bleef gedurende een eeuw liggen tot de eerste renaissancepaus Martinus V Colonna (1417-1431) tot een nieuwbouw besloot. Martinus V had daar goede redenen voor, want zijn enorme palazzo Colonna lag en ligt hier nog steeds vlakbij.

Onder Sixtus IV (1471-1484) kreeg deze ‘derde’ kerk in het koor een prachtig fresco, uitgevoerd door Melozzo da Forli (1438-1494). Dat verdween echter in 1702 toen de kerk door Carlo Rainaldi grotendeels herbouwd werd en een nieuwe apsis en een nieuw plafond kreeg. Het fresco was toen reeds zwaar beschadigd door schimmel en vocht. Een aantal geredde stukken bevinden zich nu in palazzo Quirinale en in de Vaticaanse musea waar je ze nog steeds kan bewonderen.

De merkwaardige gevel van de Basilica Santi XII Apostoli die meer lijkt op deze van een paleis dan van een kerk, heeft een statige, dubbele renaissanceloggia met negen bogen. Deze portiek werd gebouwd op kosten van kardinaal della Rovere, de latere paus Julius II, die in het paleis links van de basiliek verbleef.

Carlo Rainaldi gaf de bovenverdieping in 1665 barokvensters, in 1675 voegde hij ook de balustrade met de beelden toe. Erachter en erboven zie je de neoklassieke gevel die in 1827 geplaatst werd door Giuseppe Valadier, de architect van onder meer Piazza del Popolo.

Op de voetstukken van de apostelen staan de letters: F L D L G S 0 T S E E C VB, de laatste twee aan elkaar omdat er veertien letters zijn en maar dertien beelden. Het gaat niet (zoals men zou kunnen vermoeden) om hun initialen, maar om de eerste letters van de woorden van een Latijnse lofzin op kardinaal Lorenzo di Lauria, de bibliothecaris van het Vaticaan, die de opdracht voor de balustrade gaf.

Die zin luidt: ‘Frater Laurentius De Lauria Generalis Secretarius Ordinis Theologus Sapientiae Examinator Episcoporum Custos Vaticanae Bibliothecae’ of ‘Broeder Laurentius de Lauria, algemeen secretaris en theoloog van de orde, professor van de bisschoppelijke universiteit, beheerder van de Vaticaanse bibliotheek’.

In de portiek die met een hekken is afgesloten bevindt zich tegen de linker korte zijde de grafsteen met bas-reliëf die de bekende Italiaanse beeldhouwer Antonio Canova (1757-1822) in 1807 voor zijn overleden vriend en leermeester Giovanni Volpato (1735 -1803) oprichtte. Het was aan Volpato, die uiteindelijk in de Santa Pudenziana begraven werd, te danken dat de jonge Canova in 1783 zijn allereerste grote opdracht kreeg. Dat was het praalgraf voor Clemens XIV (1769-1774) waarover we het in een volgende nieuwsbrief zullen hebben. Dus vond Canova het passend zijn vriend hier op deze manier te huldigen. De zittende vrouw stelt de treurende vriendschap voor.

Tegen de rechter korte zijmuur van de portiek zien we de Romeinse adelaar gevat in een krans van eikenbladeren uit de tweede eeuw, het geheel is afkomstig van het forum van Trajanus. Het werd hier geplaatst wegens de eik (rovere) in het wapen van het geslacht della Rovere. Ook vinden we hier het grafmonument van Lorenzo Colonna die in 1484 onthoofd werd omwille van zijn verzet tegen Sixtus IV della Rovere. De twee leeuwen die de hoofdingang tot de basilica bewaken, dateren uit de dertiende eeuw.

De kerk is al sinds de zesde eeuw een titelkerk. Houders van de titel Santi XII Apostoli waren onder andere: Hendrik Benedictus Stuart, Giovanni Vincenzo Antonio Ganganelli, de latere paus Clemens XIV die ook in deze kerk begraven ligt, Pietro La Fontaine, Agostino Casaroli en Giovanni Battista Re. De huidige kardinaal-priester van de XII Apostoli is Angelo Scola, de aartsbisschop van Milaan.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s