Zoektocht in het Meer van Nemi naar het derde schip van keizer Caligula

Archeologen zijn momenteel in het diepste deel van het Meer van Nemi op zoek naar het legendarische derde schip van keizer Caligula. Voor de speurtocht wordt de kustwacht van Fiumicino ingezet, evenals duikers van de Romeinse politie, vrijwilligers van de civiele bescherming en nog een aantal andere diensten. Voor de actie worden twee high-tech apparaten gebruikt, een zogenaamde ‘side scan sonar’ en een ‘sub bottom profiler’. De eerste zal worden gebruikt om de bodem te bekijken, met het tweede apparaat kan men ook zien wat zich tot meer dan 30 m onder de bodem bevindt. Als het schip van Caligula is verzonken in de modderige bodem kan het dus alsnog worden ontdekt.

Waar gaat het om? Aan de oevers van het Lago di Nemi, in het hart van de Castelli Romani, wordt momenteel koortsachtig gezocht naar het derde schip van keizer Caligula. Twee schepen van Caligula werden al eerder geborgen, maar al heel vaak hebben wetenschappers en archeologen gespeculeerd over het legendarische derde schip van Caligula, dat zich wellicht nog steeds in het meest diepe gedeelte van het meer bevindt. Caligula gebruikte de enorme schepen als een soort drijvende paleizen om er ongestoord te kunnen feesten.

Reeds in de Romeinse oudheid werd hier een ontwateringstunnel gegraven om het peil van het kratermeer te doen dalen en water voor de landbouw in de omgeving te verkrijgen. Deze tunnel, met een lengte van ruim 1.653 m en een verval van 12,63 m, is een technisch meesterwerk. Het bouwwerk werd aanvankelijk met houten, later met marmeren bezinkbakken uitgerust om verstoppingen te voorkomen. Het Meer van Nemi is 30 tot 35 m diep.

De eerste twee schepen werden na eeuwenlange en talrijke pogingen teruggevonden in de jaren ’30 van de vorige eeuw en kregen een plaats in een museum dat speciaal voor deze gelegenheid werd opgericht naast het meer en dat vandaag nog steeds bestaat. Het museum is voor liefhebbers van de Romeinse scheepvaartgeschiedenis een bezoek meer dan waard. De originele schepen werden echter vernietigd door een mysterieuze brand in 1944.

Vermoedelijk werd de museumhal in brand gestoken door Duitse soldaten die beseften dat ze de oorlog aan het verliezen waren. Archeologen vermoeden echter al lang dat er nog een derde schip bestond en dat dit mogelijk al werd ontdekt of zelfs werd bovengehaald door het fascistische regime van Mussolini. Toen het ernaar uitzag dat de fascisten de oorlog zouden verliezen, zou dit derde schip van Caligula met alle schatten en geheimen aan boord opnieuw afgezonken zijn in het diepste gedeelte van het meer. Andere verhalen zeggen dat het schip nooit werd bovengehaald, maar dat de Duitsers wel op het punt stonden om dit te doen. Legende of werkelijkheid? Niemand die het weet. Maar vandaag is de technologie voldoende ver gevorderd om voor eens en altijd duidelijk te maken of het derde schip van Caligula in het Meer van Nemi werkelijk bestaat.

Onder meer architect Giuliano Di Benedetti uit de nabijgelegen gemeente Genzano, die alle pogingen om de schepen van Caligula te bergen heeft bestudeerd, is er rotsvast van overtuigd dat het derde schip bestaat. Volgens hem verwijzen gegevens afkomstig uit de administratie en getuigenissen van lokale vissers al vele jaren steeds opnieuw naar een bepaalde zone in het meer waar hun netten verward raken. Sommige vissers halen daar ook weleens een archeologisch artefact aan boord. Ook buurtbewoners stellen dat op de oevers van dat gedeelte van het meer nu en dan nog steeds materialen uit de Romeinse oudheid aanspoelen.

De eerste pogingen tot recuperatie van de twee Romeinse schepen werden reeds in 1446 gedaan in opdracht van kardinaal Colonna, tevens verantwoordelijk voor het gebied rond Nemi. De grootste moeilijkheid in die tijd was natuurlijk de schepen bergen. Geoefende zwemmers onderzochten het schip dat het dichtst bij de oever lag en maakten een schatting van de afstand en de diepte. De kardinaal liet een drijvend platform bouwen en met stevige touwen die met haken aan het schip bevestigd waren, probeerde men het vaartuig naar de wal te trekken. Dat mislukte grandioos. Het enige resultaat was dat een stuk van de boot loskwam en men enkel wat wrakhout bovenhaalde. Erger was dat daardoor ernstige schade werd toegebracht aan de structuur van het schip dat tot die tijd behoorlijk bewaard was gebleven.

Kardinaal Colonna zou zich de rest van zijn carrière niet meer wagen aan het bergen van de schepen en het duurde bijna honderd jaar vooraleer Francesco De Marchi op 15 juli 1535 een tweede poging ondernam. Die gebeurtenis werd uitvoerig gedocumenteerd in een verhandeling over militaire bouw en architectuur die De Marchi later publiceerde. Francesco De Marchi moet een dappere en ondernemende man geweest zijn en besliste om persoonlijk naar de wrakken te duiken met een soort klok, uitgevonden door William van Lotharingen. De Marchi begon ook met de positie van de schepen nauwkeurig in kaart te brengen. Het schip dat het dichtst bij de oever lag bleek 64 m lang en ongeveer 20 m breed. Het hout, beschermd door de modderlagen, bleek na al die tijd nog vrij goed bewaard gebleven.

De observaties van het schip lukten uitstekend, maar het uit de diepte omhoog halen bleek een ander paar mouwen. Verschillende keren werd geprobeerd het eerste schip volledig te omringen met riemen en touwen en het zo in zijn geheel naar de oppervlakte te brengen. De Marchi moest na verloop van tijd zijn pogingen eveneens opgeven.

Eeuwen later, in 1827, wilde ridder Annesio Fusconi het nog eens proberen. Hij besliste om opnieuw een duikklok te gebruiken, al had de wetenschap ook toen niet echt stil gestaan want er was inmiddels een duikersklok beschikbaar die maar liefst acht mensen tegelijk kon bevatten. Fusconi bouwde een vrij breed drijvend platform dat stevig genoeg was om de klok te ondersteunen. Het platform kon bovendien in het water worden verankerd met vier lieren.

Op 10 september 1827 werd voor de eerste keer naar het eerste schip gedoken maar op de bodem werden de duikers geconfronteerd met heel wat moeilijkheden. Het wrak bleek inmiddels in stukken gebroken te zijn, wellicht een gevolg van de bergingspogingen in de eeuwen voordien. Dagenlang werd geprobeerd een aantal stukken naar de oppervlakte te krijgen, maar zowel de touwen als de bevestigingspunten braken keer op keer af. Bergingsoperatie nummer drie werd stopgezet.

De Romeinse schepen van Nemi bleven echter fascineren en op 3 oktober 1895 werd voor de vierde keer geprobeerd ze boven water te halen. Dat gebeurde ditmaal in opdracht van de machtige en schatrijke familie Orsini die voor het project zelfs staatssteun kreeg. Een ervaren duiker onderzocht het eerste wrak. Het eerste schip lag ongeveer 50 meter buiten de kust, op een diepte van 10 tot 12 m. Ongeveer 200 m verderop, op een diepte van 15 tot 20 m, bevond zich het tweede schip.

Het werd al gauw duidelijk dat men er nooit in zou slagen de schepen volledig boven water te krijgen en de bergingspoging bleef dan ook beperkt tot schatduiken. De duikers keerden telkens terug met talrijke vondsten, zoals een versierd scheepsroer, rompversieringen, bronzen en loden pijpen, vergulde koperen platen, fragmenten van mozaïeken, cilindrische rollagers, scharnieren en talrijke andere voorwerpen en versieringen. Het was duidelijk dat het schip uit de oudheid bijzonder fraai en rijkelijk was uitgerust.

Het licht werd dan ook al gauw op groen gezet om ook het tweede schip te onderzoeken. Op 18 november van hetzelfde jaar werden ook hieruit de eerste vondsten bovengehaald. Het grootste deel van alles wat uit en rond het wrak werd bovengehaald werd gekocht door de overheid en verdween in de magazijnen van het Museo Nazionale Romano.

Om te vermijden dat de schepen in de toekomst door particulieren zouden worden geplunderd, beslisten het Ministerie van Onderwijs en de marine in 1926 samen te werken om toch nog een ultieme poging te ondernemen de schepen voorgoed boven te halen. Dat gebeurde onder impuls van de nieuwe regeringsleider Mussolini, die inmiddels gefascineerd was geraakt door het Romeinse verleden.

Er werd een commissie samengesteld onder voorzitterschap van senator Corrado Ricci. De opdracht werd toevertrouwd aan luitenant-kolonel Victor Malfatti. Die stelde een spectaculair plan voor, namelijk het waterniveau van het meer verlagen zodat de schepen beter bereikbaar zouden zijn. Dat leek toen een utopisch idee, maar Malfatti was een visionair en kon zijn opdrachtgevers overtuigen om het te proberen.

Op 9 april 1927 maakte Benito Mussolini de beslissing bekend dat de twee gezonken grote schepen effectief zouden geborgen worden. Op 28 maart 1929 was het zover en kwam het hoogste gedeelte van het eerste keizerlijke schip na bijna 2000 jaar terug boven water. Het tweede schip van Caligula volgde vrij snel daarna. Mussolini wilde beide vaartuigen restaureren en ze dan samen met alle vondsten in en rond het meer laten bewonderen door het publiek. De dictator zag in de grote en nog behoorlijk goed bewaarde schepen uit de Romeinse oudheid een prachtig bewijs voor het grootse verleden van Italië en liet een nieuw museum bouwen, speciaal om de schepen tentoon te stellen. Dat museum werd ingehuldigd in januari 1936.

Maar in de nacht van 31 mei en 1 juni van 1944 gebeurde een vreemde ramp. Een grote uitslaande brand aan de oevers van het meer van Nemi vaagde zowat het hele gebouw weg. Alles werd vernietigd, ook de schepen die met zoveel moeite uit het water waren gehaald. Alleen de artefacten die eerder waren overgebracht naar het Museo Nazionale Romano bleven nog over. Daaronder ook de vondsten uit het inmiddels ontdekte heiligdom van Diana. De oorzaak van de brand werd nooit achterhaald, al blijft zoals verteld het vermoeden bestaan dat Duitse soldaten bij hun aftocht wilden vermijden dat iemand anders in de toekomst zou pronken met de schitterende schepen.

De twee schepen werden later wel opnieuw gereproduceerd, zij het op schaal 1/5. Deze modellen zijn vandaag nog te bekijken in een vleugel van het museum. Het museum is eigenlijk een dubbele betonnen hangar van zowat 80 m lang, oorspronkelijk gebouwd op maat van de exacte grootte van beide schepen. Het museum was het eerste in zijn soort dat op maat van een specifieke vondst was ontworpen en beschikte over grote ramen en een dakterras vanwaar je zowel het meer als, vanaf een verhoogde positie, de beide schepen kon bewonderen.

Na de brand van 1944 bleef het museum lange tijd gesloten. Het is sinds enkele jaren echter volledig gerenoveerd en opnieuw in alle schoonheid opengesteld. Het is vandaag onder meer de thuisbasis van een stuk van de originele Via Sacra, de voormelde schaalmodellen van de schepen, talrijke tekeningen die tijdens de renovatie en het herstel van de schepen door ingenieurs van de marine werden gemaakt, heel wat artefacten en enkele geïllustreerde panelen en materiaal dat ontsnapt is aan de brand. Hier bevinden zich ook de overblijfselen van de tempel van Diana. Voor Romeliefhebbers is een bezoek aan dit unieke museum een must.

De zone rond het Meer van Nemi, op amper 30 km van hartje Rome, heeft een grote landschappelijke waarde en is geliefd bij natuurkundigen en biologen. Het traditionele agrarische gebruik hielp de omgeving ongeschonden doorheen de voorbije eeuwen. De natuur en menselijke activiteiten bleven hier harmonieus naast elkaar bestaan. Maar ook op historisch en archeologisch vlak is het gebied bijzonder waardevol. Het gebied rond het meer van Nemi kan dan ook als een heel gevarieerd openluchtmuseum worden beschouwd.

Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat de hele site is voorgesteld om opgenomen te worden in de Werelderfgoedlijst van Unesco. Het comité dat de voordracht deed was samengesteld uit alle belanghebbenden: de steden Nemi, Genzano, het Regionale park van de Castelli Romani, de organisatie Legambiente, de nationale vereniging van archeologen, het WWF of Wereldnatuurfonds, de stichting Naves Nemorenses, de stichting Euronatur, een consortium van bedrijven die actief zijn in de regio en de diensten voor oudheidkundig bodemonderzoek van de regio Lazio.

Museo delle Navi Romane
Via del Tempio di Diana 13, 00040 Nemi.
www.museonaviromane.it

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s