De privétrein van de paus

We schreven al eerder over de frisse wind die sinds enige tijd doorheen de Centrale Montemartini waait (zie onder meer onze bijdrage De pop van Crepereia Tryphaena). In dit fraaie maar minder bekende museum aan de Via Ostiense 106 zijn tot tenminste 31 december 2020 enkele rijtuigen te bewonderen die omstreeks 1858 deel uitmaakten van de privétrein van paus Pius IX. Een nieuwe renovatiefase van de voormalige elektriciteitscentrale maakte de opening van een nieuwe zaal mogelijk. In deze Sala del Treno komen nu als permanente tentoonstelling de pauselijke wagons te staan die zich eerder in het Museo di Roma Palazzo Braschi bevonden.

Giovanni Maria Mastai-Ferretti, alias Pius IX (1846-1878), was de paus die een fundamentele rol zou spelen in de ontwikkeling van het (latere) Italiaanse spoorwegnet. Al vanaf het begin van zijn pontificaat begon hij met de aanleg van een aantal spoorlijnen waardoor de belangrijkste centra van de Pauselijke Staat met elkaar verbonden werden.

Dat deed de paus uiteraard ook uit eigenbelang: reizen per trein was in die tijd niet alleen een echte luxe, maar vooral ook sneller en veiliger. Dat de tijden ook toen al snel konden veranderen, bewijst het feit dat paus Gregorius XVI in 1840 de komst van de spoorwegen nog omschreef als “volkomen tegennatuurlijk” en treinen veroordeelde als “het verdorven werk van Satan”.

De Pauselijke of Kerkelijke Staat bestond uit een aantal gebieden die zich onder directe soevereine heerschappij van het pausdom bevonden. Op zijn hoogtepunt besloeg deze staat het grootste deel van de moderne Italiaanse regio’s Romagna, Marche, Umbrië en Lazio. In de vroege negentiende eeuw hoorden de pauselijke staten van Centraal-Italië tot de meest achtergebleven gebieden van het land. Het waren middeleeuwse miniatuurstadjes, die behoorlijk ver stonden van de manier van leven elders in Europa.

Paus Gregorius XVI (1831-1846) realiseerde zich dat door de komst van de trein mensen zich alsmaar meer zouden gaan verplaatsen, van hun woning naar een verre werkplek of van de ene stad naar een andere. Daardoor zouden ze volgens de paus het contact verliezen met hun eigen plek in de wereld. Zonder het toeziende oog van ouders, partners of kinderen (en niet te vergeten de plaatselijke dorpspastoor of parochieherder) zouden mannen en vrouwen wellicht dubbele levens beginnen leiden.

De mensen zouden volgens Gregorius XVI het besef van hun eigen identiteit verliezen en niet langer weten wie ze echt waren of waar ze zouden moeten zijn. Treinen om snelle verplaatsingen van de ene naar de andere realiteit te maken waren dus tegennatuurlijk, net zoals woekerrente, godslastering en homoseksualiteit tegennatuurlijk waren in Dantes Inferno. Een trein was gewoon een verleiding om iets anders te worden dan God met zijn schepselen voorhad.

De opvolger van Gregorius XVI, paus Pius IX, was in meer dan één opzicht een opmerkelijk man. Hij was paus van 1846 tot 1878 en geldt daarmee na Petrus (35 jaar) als de langstzittende paus in de geschiedenis. Onder Pius IX kwam een einde aan de wereldlijke macht van de paus, waarbij de rooms katholieke kerk het bestuur over de gehele Kerkelijke Staat, inclusief de stad Rome, kwijtraakte aan het in 1861 ontstane koninkrijk Italië.

In 1854 kondigde Pius IX het dogma van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria af. Als hoofd van de Kerk riep Pius het Vaticaans Concilie (1869-1870) bijeen, waarop de onfeilbaarheid van de paus als dogma werd goedgekeurd. Tijdens zijn lange pontificaat werden 206 nieuwe bisdommen of vicariaten opgericht. Vanaf 1870 beschouwde Pius zich als de gevangene van het Vaticaan en zou hij elke samenwerking met de Italiaanse staat afwijzen.

De eerste officiële spoorlijn was Rome – Frascati (lijn Pio – Latina); de inhuldiging gebeurde op 7 juli 1856. De route van ongeveer 19 km kon worden afgelegd in een half uur. In 1859 opende de lijn Rome – Civitavecchia (PioCentrale), met een lengte van 73 km en in 1862 volgde de lijn Rome – Velletri – Ceprano. De eerste treinreis maakte Pius IX op 3 juli 1859.

De locomotief met de luxueuze rijtuigen vertrok vanaf het station Porta Maggiore, toen het eindpunt van de pauselijke spoorwegen, de trein bereikte het station van Cecchina (Albano Laziale). Na 1870 werden de pauselijke rijtuigen ondergebracht vlakbij station Termini, waar ze jarenlang bleven staan en ontdaan werden van de belangrijkste versieringen en ornamenten.

In 1911 kreeg het publiek nog eens een wagon te zien in Castel Sant’Angelo, dit ter gelegenheid van een tentoonstelling rond de viering van de vijftigste verjaardag van het Koninkrijk Italië. Daarna bleven ze in de opslag tot ze in 1930 een plaatsje kregen in een nu verdwenen museum aan de Via dei Cerchi, vlakbij de voormalige Pantanella-pastafabriek.

Op 2 augustus 1951 werden de pauselijke treinwagons overgebracht naar Palazzo Braschi, wat behoorlijk spectaculaire beelden opleverde in de straten van Rome. De wagons werden vervoerd met een speciale kar van tien meter lang en acht wielen die 3.000 ton konden dragen. Dat transport is uitvoering gedocumenteerd, de foto’s bevinden zich in de archieven van Palazzo Braschi.

Om de rijtuigen in het gebouw te kunnen krijgen, was het nodig om in de muur van het gebouw, aan de zijde van Piazza Navona, een grote opening te maken. De opening werd nadien weer dichtgemaakt en bleef gesloten tot juni 2008. Bij die gelegenheid werden de rijtuigen er langs dezelfde weg weer uitgehaald en overgebracht naar een niet publiek toegankelijk gedeelte van de Centrale Montemartini, dit in afwachting van de renovatie van de gebouwen die nu, ruim acht jaar later, eindelijk voltooid is.

De muuropening naar Palazzo Braschi aan Piazza Navona is er vandaag nog altijd en fungeert tegenwoordig als doorgang naar het binnenpleintje. In een gebouw op het binnenplein bevinden zich de ticketbalie en de boekwinkel van het museum.

Het eerste pauselijke rijtuig beschikt over een soort balkon van waarop de pauselijke zegen kon worden gegeven. Daarnaast is er de vergulde en met fluweel ingerichte troonzaal met aangrenzend een kleinere kamer waar de paus in alle rust kon verblijven. Het interieur wordt gedomineerd door de pauselijke kleuren wit en geel. Hier en daar vind je het pauselijke embleem.

De derde wagon fungeerde als kapel. Het was een gewijde ruimte waar de paus een eucharistieviering kon houden tijdens één van zijn reizen. De rijtuigen werden gebouwd in Parijs door de firma’s Delettrez en de Compagnie Générale de Matériels Chemis de Fer.

Die toestand van koude oorlog tussen de Heilige Stoel en de Italiaanse staat zou blijven duren tot 1929, toen de Italiaanse staat van Il Duce Mussolini en het Vaticaan, het bekende Verdrag van Lateranen sloten. Daarbij kreeg de paus zijn wereldlijke gezag terug, maar dan wel beperkt tot een heel klein stukje grondgebied, namelijk de 44 hectare van Vaticaanstad in Rome.

Het Verdrag regelde een heleboel praktische zaken en de aansluiting van Vaticaanstad op het Italiaanse spoorwegnet was daar één van. De Italiaanse staat verbond zich ertoe een aansluiting op het Vaticaanse spoorwegnet te voorzien en een station te bouwen binnen de muren van Vaticaanstad.

De bouw van de Vaticaanse spoorlijn begon op 3 april 1929, in maart 1932 volgden de eerste testritten. De officiële inhuldiging gebeurde op 2 oktober 1934. De aftakking van het Romeinse station San Pietro (een gewoon spoorwegstation vlakbij het Vaticaan, maar niet te verwarren met het pauselijke station) naar het station van Vaticaanstad is welgeteld 862 meter lang, waarvan zich amper 100 meter spoorlijn binnen de muren van Vaticaanstad bevinden.

Het spoor loopt letterlijk door de muur: er is een doorgang gemaakt in de Leonische muur rond Vaticaanstad. De tunnel is 95 meter lang. Een dubbele metalen poort van 35 ton sluit de toegang af. Die poort wordt enkel weggerold wanneer een trein binnen of buiten moet rijden, wat tegenwoordig eigenlijk vrij zelden gebeurt. Er worden af en toe op onregelmatige tijdstippen nog weleens goederenwagons gelost.

De laatste keer dat de paus per trein vertrok, was in 1979, toen hij een bezoek bracht aan enkele duizenden spoormannen in een rangeerstation in het noordoosten van de stad, vlakbij station Nuovo Salario. Zoals verteld waren niet alle pausen even gelukkig met de komst van de spoorwegen in Italië en de rest van de wereld.

Het Vaticaan heeft overigens nooit een eigen trein gehad, ze huren er eentje wanneer nodig van de Italiaanse spoorwegen. Bij diverse gelegenheden in het verleden kreeg de paus al wel eens een luxueuze treinwagon als geschenk. Die wagons bevinden zich in de Vaticaanse archiefruimtes.

Het stationsplein in Vaticaanstad is 370 meter lang. Hier vlakbij bevindt zich ook de pauselijke helihaven. Vandaag hebben helikopters de pauselijke treinen volledig vervangen. Het Vaticaanse stationsgebouw werd in 1929 ontworpen door ingenieur Giuseppe Momo, de vaste architect van paus Pius XI, en ingehuldigd in 1933.

Het is ongeveer 60 bij 21 meter groot en 17 meter hoog. Het is eigenlijk een enorme wachtzaal in marmer, abnormaal groot voor dit wel bijzonder beperkte spoorwegnet. Tijdens Wereldoorlog II sloeg een Britse vliegtuigbom vlak voor het gebouw in maar richtte nauwelijks schade aan. Het gebouw is weelderig ingericht en rijkelijk bekleed met marmer en ander kostbaar gesteente. De ontwerper moest er immers rekening mee houden dat hier regelmatig belangrijke gasten zouden arriveren, waarop zoveel mogelijk indruk moest worden gemaakt. De buitenzijde van het station is bekleed met travertijn, met uitzondering van de beide zijvleugels.

De bovenverdieping fungeert tegenwoordig als commercieel centrum van het Vaticaan. Er is ondermeer een winkel in ondergebracht waar diplomaten, kardinalen en belangrijke bezoekers belastingvrij allerlei luxegoederen kunnen kopen. Ook het Ufficio Filatelico e Numismatico, dat zich bezighoudt met de munten- en postzegelverkoop voor verzamelaars bevindt zich hier.

De nieuwe tentoonstellingsruimte in de Centrale Montemartini is uitgerust met drie multimedia werkstations en een videoinstallatie. De expo wordt vervolledigd met foto’s die de geschiedenis van de pauselijke trein illustreren en documenten die een gedetailleerde beschrijving van het interieur geven.

www.centralemontemartini.org

Advertenties

Eén reactie to “De privétrein van de paus”

  1. Thanks for writing such an eaty-so-understand article on this topic.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s