De twee Medici-pausen in de Santa Maria sopra Minerva

We verblijven nog steeds in de basilica Santa Maria sopra Minerva, aan Piazza della Minerva. Achter het hoogaltaar staan de grafmonumenten van twee Medici-pausen, links Leo X (1513-1521) en rechts Clemens VII (1523-1534). Beide pausen worden door Filippino Lippi als kind afgebeeld op het in 1492 uitgevoerde fresco in de fraaie Cappella Carafa. Over deze kapel lees je meer in een volgende nieuwsbrief. Beide pausen werden in de Santa Maria sopra Minerva begraven omdat dit de kerk der Florentijnen was tot de San Giovanni dei Fiorentini aan de Via Acciaioli die functie overnam.

De pauselijke graven werden uitgevoerd door Antonio da Sangallo de Jongere (1483-1546), een leerling van Bramante. De beelden zijn het werk van Nanni di Baccio Bigio (links) en Raffaello da Montelupo (rechts). Beide kunstwerken tonen de meer monumentale stijl van de Romeinse renaissance, waarin het architectonische element in de grafkunst belangrijker was dan de ornamentiek.

Leo X, de tweede zoon van Lorenzo il Magnifico, was de laatste leek die tot paus werd gekozen en op zijn 38ste ook de eerste Florentijnse paus. Toen Lorenzo zijn jonge zoon naar Rome zond, zei hij bezorgd ‘Je gaat naar een poel vol onrecht en je zal moeite hebben je er behoorlijk te gedragen’.

De latere paus Leo X heette oorspronkelijk Giovanni de’ Medici (1475-1521) en was dus een zoon van de befaamde Lorenzo ‘il Magnifico’. Hij kreeg dus een humanistische opvoeding en werd reeds in 1489 op piepjonge leeftijd tot kardinaal benoemd door Alexander VI. Sinds 1503 was hij actief in de Florentijnse politiek. Op 11 maart 1513 werd hij tot opvolger gekozen van Julius II. Diens concilie (het Vijfde van de Lateraanse Concilies) zette hij zonder veel enthousiasme voort.

Zijn aandacht als paus ging voornamelijk uit naar kunst en letteren (opdrachten aan Rafaël en Michelangelo, de uitbreiding van de Vaticaanse Bibliotheek, de hervorming van de Romeinse universiteit), maar ook naar grote feesten en naar de politieke intriges tussen Spanje, Frankrijk en Italië (de Franse overwinning bij Marignano, 1515, het concordaat met Frans I in 1516, de herovering van Milaan door Karel V, 1521).

Met de jonge Hendrik VIII van Engeland was de verhouding goed: deze kreeg van Leo de eretitel Defensor fidei (= verdediger van het geloof). De dringend noodzakelijke en algemeen gewenste kerkhervorming verwaarloosde hij schromelijk; het optreden van Luther (1517) heeft hij danig onderschat en totaal miskend (bulle Exsurge Domine van 15 juni 1520, op 3 januari 1521 gevolgd door de excommunicatie).

Bovendien heeft de grote kardinaalscreatie van 1517 (31 nieuwe leden) Leo’s invloed langduriger gemaakt dan voor een werkelijke kerkhervorming wenselijk was. De opvolger van Leo X werd de door hem tot kardinaal benoemde uit Utrecht afkomstige Adriaan Boeyens, die bekend zou worden als Adrianus VI.

De familie in Firenze was zo blij met de pausverkiezing dat ze een aantal vermeende samenzweerders amnestie verleende, onder wie Niccolo Machiavelli (1469-1527) die zich daarna op een familieboerderij terugtrok om ‘Il Principe’ te schrijven. Leo X, zoals verteld de opvolger van de papa terribile Julius II, werd een prachtlievende renaissancevorst zonder veel inzicht in geestelijke problemen of in de noodzaak van een kerksanering.

Zelfs toen Luther hem op 31 oktober 1517 de rekening presenteerde, dacht hij met een banvloek van de lastpost af te komen. De paus werd omschreven als ‘een opgewekte, buitengewoon vrijmoedige man die elke lastige situatie ontliep en vooral rust aan zijn hoofd wilde’. Omdat hij meer geobsedeerd was door zijn positie als hoofd van de Medici-familie dan als hoofd van de Kerk, versmolt hij de belangen van Firenze en Rome tot één enkel beleid.

Het nepotisme kende met deze paus opnieuw een ware bloei, meteen de reden waarom Leo X het aantal kardinalen vermeerderde van 24 tot 31. Hij steunde schrijvers, dichters, componisten en musici, hij importeerde zangers voor het Sixtijnse koor, stichtte de Academie der Medici ter bestudering van het Grieks, schafte een Griekse drukpers aan waarmee in Rome het allereerste Griekse boek gepubliceerd werd, en zocht overal naar manuscripten uit de antieke wereld. De door de paus rijkelijk bedeelde bibliotheek was dan weer de voedingsbodem voor een nieuwe intellectuele elite, de katholieke humanisten zoals Erasmus en Thomas More.

Naast de genoegens van de geest waren de geneugten van het lichaam hem evenmin onbekend. Carnavaleske optochten en bruisende feesten waren aan hem wel besteed. ‘Vrolijke scherts en muziek boeiden hem, hij hoopte daardoor langer te leven’ zegt een biograaf. Leo X, die ooit de schat van Julius II had geërfd, liet bij zijn dood het pausdom aan de rand van het bankroet achter.

De paus had een hofhouding van 683 personen, zijn jachtpartijen duurden weken en werden ingericht voor 2.000 ridders. Hij had een volledige menagerie van huisdieren, waaronder een tamme witte olifant. Leo X had reusachtige sommen geld nodig, niet alleen om tegemoet te kunnen komen aan zijn luxueuze smaak, maar ook om enorme projecten te financieren, waarvan het grootste de bouw van de nieuwe Sint-Pietersbasiliek was.

Om die reden maakte hij de weg vrij voor een van de grootste maar geniale zwendelarijen uit de hele kerkgeschiedenis: de grootschalige handel en verkoop van aflaten. Gelukkig liet Leo X door Rafaël ook de Stanze beschilderen, zo blijft er vandaag toch nog iets over van het gespendeerde fortuin.

Van paus Clemens VII (rechts), geboren als Giulio de’ Medici, valt niet veel beters te vertellen. Hij werd door zijn oom Leo X tot kardinaal benoemd en aangesteld tot vicekanselier van de Romeinse kerk, en als aartsbisschop werd hij de absolute heerser van Firenze. Na de dood van Leo X werd Giulio de Medici op een haar na niet tot paus gekozen. Maar niet getreurd, na het korte pontificaat van de uit Utrecht afkomstige Adrianus VI (1522-1523) behaalde hij na een heftig bestreden conclaaf toch de hoogste prijs.

Giulio de’ Medici (1478-1534) was een neef van Leo X, die hem in 1513 aartsbisschop van Firenze maakte. Op 19 november 1523 werd hij tot opvolger gekozen van Adrianus VI. Door Frans I te steunen, trachtte hij de Spaanse druk op Italië tegen te gaan, een plan dat totaal mislukte: zijn aansluiting bij de Liga van Cognac (1526) leidde tot de inneming van Rome door de keizerlijke troepen (de beruchte Sacco di Roma, op 6 mei 1527), waarbij Clemens gevangen werd genomen.

De keizerkroning van Karel V in 1530 was slechts een schijnvrede. Grote verantwoordelijkheid heeft hij gehad door zijn zwakke houding ten aanzien van de zich sterk uitbreidende Reformatie in Duitsland, door zijn hardnekkige weigering een concilie bijeen te roepen en door zijn ongelukkige optreden tegenover Hendrik VIII, die hij in 1533 excommuniceerde. Zijn mecenaat van kunsten en wetenschappen werd beperkt door gebrek aan financiën; hij gaf Michelangelo Buonarroti de opdracht voor de Medici-kapel in Firenze en voor het Laatste Oordeel in de Sixtijnse kapel.

De nieuwe paus stelde drie objectieven voorop: de verzoening van Karel V en Frans I, Europa verenigen tegen de Turken en het conflict met Luther oplossen. Zijn politieke slinksheden pakten stuk voor stuk verkeerd uit en leidden zoals verteld in 1527 tot de ‘Sacco di Roma’, een maandenlange plundering die het einde betekende van de renaissance met al haar pracht en praal.

Het was deze paus die Hendrik VIII geen toestemming verleende te scheiden van Catharina van Aragon en te trouwen met Anna Boleyn. Die weigering leidde tot de scheuring tussen het katholicisme en het anglicanisme. Positief in zijn beleid was de bescherming der joden, en zijn verzet tegen de gewelddadige methoden om in de missies van de Nieuwe Wereld bekeringen af te dwingen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s