De beroemde Carafa-kapel in de Santa Maria sopra Minerva

We bevinden ons nog steeds in de Santa Maria sopra Minerva aan Piazza della Minerva in Rome. De beroemde Carafa-kapel in het rechter dwarsschip van de Santa Maria sopra Minerva (Piazza della Minerva) was bedoeld als grafkapel voor kardinaal Oliviero Carafa. In 1472 was hij commandant van de pauselijke vloot die optrok tegen de Turken. Al zijn de monumentale gecanneleerde Korinthische pilasters aan de voorzijde, die een boog ondersteunen al ronduit indrukwekkend, toch gaat de aandacht vooral naar de fantastische fresco’s die Filippino Lippi (1457-1504) hier tussen 1489 en 1492 schilderde. Ze behoren tot de belangrijkste renaissance-decoraties in Rome.

De fresco’s zijn gewijd aan de moeder Gods en aan de dominicaan Thomas van Aquino of Thomas Aquinas, de apostel van de rede, de ‘doctor angelicus’, de grootste westelijke denker na Augustinus. Aquino, één der hoofdfiguren van de scholastiek, gaf de christelijke leer een revolutionaire wending naar het aristotelisme.

Het contract dat destijds werd opgesteld tussen Carafa en Lippi is bewaard gebleven. Daarin lezen we dat de kardinaal 2.000 dukaten betaalde aan de meester voor zijn persoonlijke aandeel in het werk. De assistenten en het ultramarijn (een blauw pigment) werden afzonderlijk in rekening gebracht. Lippi beloofde het werk eigenhandig te schilderen en in het bijzonder de figuren. Er staat letterlijk: ‘tutto di sua mano, e massime le figure’.

Het specifiëren van de kwaliteit van het blauw was belangrijk want het ultramarijn, fijngemalen lapis lazuli, was de duurste en moeilijkste kleur die een schilder destijds kon gebruiken. Afhankelijk van de kwaliteit varieerde de prijs tussen 1 en 4 florijnen per 30 gram. Pruisisch blauw (kopercarbonaat) was een goedkopere mogelijkheid.

Op de rechter zijwand van de Carafa-kapel wordt Thomas van Aquino afgebeeld terwijl hij de ketters in verwarring brengt. Nogal merkwaardig in deze context zijn de twee jongetjes die erbij staan, het zijn de latere Medici-pausen Leo X (1513-1521) en Clemens VII (1523-1534) van wie de grafmonumenten zich achter het hoofdaltaar bevinden en waarover je gisteren meer kon lezen.

De scène wordt omlijst door een grandioze illusionistische, architectonische voorstelling. Het centrale monument wordt getooid door pilasters met fakkels teruggaand op een antiek grafmonument dat zich aan Via Ostiense bevond. Let op de manier waarop Aquino, gezeten op een troon, met zijn voeten iemand vertrapt. De man onder zijn voeten houdt een rol vast met het citaat ‘wijsheid overwint het kwaad’ uit het Boek der Wijsheid.

In het boek in de handen van Aquino lezen we ‘ik zal de wijsheid van de wijzen vernietigen’, een citaat van Paulus. De vrouwelijke figuren aan zijn zijde verbeelden Filosofie, Theologie, Dialectiek en Grammatica, dus de essentiële aspecten voor een goed begrip en de overdracht van de orthodoxe leer.

Om de gevallen boeken heen staan zes heidenen, waarvan de meest prominente de baardige Alexandrijnse priester Arius is, vooraan links met oranje mantel. Voor hem ligt een open boek dat zijn ‘fout’ symboliseert. Deze man geloofde dat God de Vader zijn Zoon uit het niets had gecreëerd, een concept dat de gelijkwaardigheid en eenheid van de drie personen uit de Drieëenheid verwerpt. Arius werd tijdens het concilie van Nicea in 325 na Chr. verketterd.

Tegenover Arius staat Savallius rechts vooraan in een rode mantel met groene voering, hij is de enige ‘ketter’ die ooit in Rome predikte en werd daarom afgebeeld als een Romeinse republikein zonder baard. Savallius was van mening dat de Vader, de Zoon en de Heilige Geest deel uitmaakten van dezelfde substantie, terwijl het orthodoxe geloof eiste dat ze, hoewel ze alle drie God waren, toch van elkaar verschilden.

In de veduta op de achtergrond aan de linkerzijde verwerkte Lippi, links boven het hoofd van Arius, het ruiterbeeld van Marcus Aurelius, dat nu op Piazza del Campidoglio (eigenlijk in de Exedra van het Capitolijns Museum) staat en waarvan men dacht dat het keizer Constantijn voorstelde.

De positie van het ruiterbeeld met de keizerlijke arm uitgestrekt over Arius verwijst ernaar dat het Constantijn was die op het Concilie van Nicea aandrong op een definitieve uitspraak over het arianisme. De afbeelding van de Tiber aan de rechterzijde verwijst naar het vertrek van kardinaal Carafa in zijn strijd tegen de Turken.

Alle architectonische elementen worden verlevendigd door fraai uitgevoerde grotesken en putti met inscripties. Ze refereren ook aan het leven van de schenker, zoals de boeg van het Romeinse schip met de olijfboom, het wapen van de Carafa’s. Op de middenmuur van de kapel zien we de ‘Hemelopneming van Maria’. Boven het altaar staat een ‘Annunciatie’ binnen een mooie renaissancelijst.

Door gebruik te maken van deels echte en deels geschilderde architectuur is Filippino Lippi erin geslaagd een illusionistisch effect van ruimte te creëren. De schenker, kardinaal Carafa, wordt door Thomas van Aquino in de bescherming van de Moeder Gods aanbevolen. De expressieve gezichten, de slanke silhouetten en de diepe plooien in de gewaden zijn karakteristiek voor de kunst van Lippi.

Een afbeelding van deugden en ondeugden op de linker zijmuur van de kapel moest volgens Vasari plaats maken voor het grafmonument uit 1559 van Paulus IV – Giovanni Pietro (of Giampietro) Carafa (1555-1559), een neef van Oliviero Carafa, was tijdens de renaissancepontificaten van eind vijftiende en begin zestiende eeuw een vurig voorstander van radicale kerkhervorming: in 1520 werd hij lid van het Oratorio del Divin Amore en in 1524 medestichter van de strenge Orde der Theatijnen.

Paulus III maakte hem kardinaal (1536) en hoofd van de nieuwe Romeinse Inquisitie (1542), waar hij zeer streng optrad tegen alles wat naar ketterij zweemde (zelfs Ignatius van Loyola voelde zich bedreigd). In 1549 werd hij aartsbisschop van Napels. Op 79-jarige leeftijd werd hij door een groep hervormingsgezinde kardinalen op 23 mei 1555 tot opvolger van Marcellus II gekozen.

Zij werden in hoge mate teleurgesteld in hun verwachtingen door de mateloze strengheid waarmee Paulus IV zijn idealen trachtte door te voeren. Van voortzetting van het Concilie van Trente wilde hij niets weten; hij wantrouwde iedereen behalve zijn gewetenloze neef, Carlo Caraffa, en zag in de Romeinse Inquisitie het geschikte instrument tot onderdrukking van alles wat niet orthodox leek.

Giovanni Pietro Carafa, die tijdens zijn jeugd aan het Spaanse hof verbleef, had een grondige hekel aan Spanjaarden die hij ketters, schismatici, door god vervloekten, half jood, half moor noemde, het uitschot van de maatschappij. Paulus IV liet de Romeinse joden in een getto opsluiten en verplichtte hen een gele hoed te dragen.

Zijn anti-Spaanse haat dreef hem tot een bondgenootschap met Frankrijk, waarop Alva de pauselijke staat binnenviel. Zijn hele kerkpolitiek werd gekenmerkt door een autocratisch en in feite volkomen anachronistisch paus- en kerkbeeld, dat de voortgang van de kerkhervorming geschaad heeft.

Voor de geschiedenis van de Nederlanden was de herindeling in veertien bisdommen, dat onder zijn pontificaat tot stand is gekomen, een belangrijke gebeurtenis. Kort voor zijn dood in 1559) maakte deze paus van Mechelen een aartsbisdom. Eveneens in 1559 publiceerde hij een index van verboden boeken die de dag na zijn dood alweer werd geannuleerd omdat er delen van de bijbel en werken van de kerkvaders in opgenomen waren.

De paus moet er bij leven zo afschrikwekkend hebben uitgezien dat zelfs de onbevreesde hertog van Alva beefde bij zijn aanblik. Bij het volk was deze paus zo gehaat dat men na zijn dood zijn standbeeld op het Capitool onthoofdde en in de Tiber gooide. Het grafmonument in de Santa Maria sopra Minerva, een vroeg voorbeeld van het gebruik in de beeldhouwkunst van verschillende soorten gekleurd marmer, is een werk van Pirro Ligorio (1510-1583). Hij slaagt erin nog iets van het schrikwekkende karakter van de paus vast te leggen.

Ligorio die ook architect was, is ook de man achter de Villa d’Este in Tivoli. Kijk ook even naar het gewelf van deze kapel, waar de in 1492 door Raffaellino del Garbo geschilderde sibyllen van Tibur, Delphi, Cumae en de Hellespont een meer verdraagzame wereld in herinnering roepen.

Eén reactie to “De beroemde Carafa-kapel in de Santa Maria sopra Minerva”

  1. Santa Maria sopra Minerva – ROME Says:

    […] zich in Siena. [2] Een uitgebreide beschrijving van de Capella Carafa is te vinden op de site van SPQR.be. [3] Dit is een citaat uit Paulus’ eerste brief aan de Korinthiërs 1.19 en luidt in alle […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.