De geschiedenis van het Tibereiland

Recent las je over de nieuwe uitgave van de Medecina, gebaseerd op de Artes, een encyclopedisch werk van Aulus Cornelius Celsus uit de eerste eeuw, het enige werk uit de Oudheid dat een vrijwel compleet beeld geeft van de praktijk van de geneeskunde in het Romeinse Rijk. Terloops werd ook even de rol aangehaald van de rol die het Tibereiland speelde als centrum van de tempelgeneeskunst met de Griekse (half)god van de geneeskunde Asklèpios (Aesculapius, Asclepius) in de hoofdrol.

Vanuit Rome verbreidde de cultus zich over Italië, o.a. in Ostia, Tibur (Tivoli) en Antium (Anzio). Reeds in de oudheid was de door een slang omwonden staf in afbeeldingen het gebruikelijke attribuut van de god; het esculaapteken. Vandaag is het esculaapteken nog altijd het internationale symbool van de geneeskunde en apothekers.

In Rome is het Tibereiland één van de plekken in de stad die al 2000 jaar lang min of meer dezelfde bestemming hebben: het huidige Ospedale Fatebenefratelli staat er als de opvolger van de tempel voor de god Asclepius die daar omstreeks 300 v. Chr. zou zijn gebouwd na een epidemie die de stad teisterde. Zieken zochten er gedurende de hele Romeinse oudheid lang genezing en troost bij de god, met de hulp van priesters die hun koortsdromen interpreteerden. Ernstig zieke slaven werden er door hun meesters gedumpt wegens te duur en niet langer rendabel.

Asclepius was in de mythologie een zoon van Apollo en de Thessalische koningsdochter Coronis. Door zijn vader werd Asclepius aan de centaur Chiron toevertrouwd, die hem opvoedde en in de geneeskunst onderwees. Hij was een zodanig goede leerling dat hij niet alleen zieken genas, maar ook doden weer tot leven wekte. Zeus werd hierop afgunstig en doodde Asclepius met zijn bliksem. In de oudste Griekse letterkunde is hij nog geen god, maar een Thessalische heros: bij Homerus is hij de vorst van Tricca in Thessalië wiens zonen, Podalirius en Machaon, geneesheren waren in het Griekse leger voor Troje.

Bepaalde aspecten van de Asclepiuscultus wijzen erop dat hij een chtonische godheid was, die in de gedaante van een slang werd vereerd. Chtonische religies zijn verbonden met de aarde; moedergodinnen en slangencultussen spelen er een rol in. Vermoedelijk is de plaats Tricca het oudste centrum van zijn cultus geweest; deze plek wordt reeds bij Homerus genoemd als de bakermat ervan (Ilias II, 729; IV, 200). Asclepius was ook de vader van onder andere de godin Hygieia uit wier naam het woord ‘hygiëne’ ontstond.

Tegen het einde van de zesde eeuw v. Chr. werd de cultus van Asclepius van Tricca overgebracht naar Epidaurus in Argolis en vanaf die tijd steeg de roem van de goddelijke genezer tot ongekende hoogten. Van heinde en verre kwamen zieken genezing zoeken in het Asklepieion. Men legde hen te slapen in de tempel, waar de god hun in de slaap verscheen en genas, of in een visioen het juiste geneesmiddel aangaf. Rondom de tempel ontstond een complex van gebouwen, o.a. een tholos (ronde tempel), lighallen voor de pelgrims, een gymnasion, een stadion en vooral het beroemde, zeer goed bewaarde, theater.

Duizenden wijgeschenken van dankbare gelovigen getuigen van het aanzien van Epidaurus, dat in de vierde eeuw v. Chr. op het hoogtepunt van de roem schijnt te zijn geweest. Het stadje staat sinds 1988 op de werelderfgoedlijst van Unesco en in het theater worden tegenwoordig nog steeds toneelvoorstellingen gehouden. Vanuit Epidaurus verbreidde zich de cultus naar alle delen van de Oude Wereld. Onder de honderden Asklepieia die gesticht werden, onderscheidt zich het heiligdom van het eiland Kos op bijzondere wijze doordat hier de geneeskunst naar de school van Hippocrates wetenschappelijk werd beoefend door de Asklepiaden, leden van de artsenschool die de god als hun vader beschouwden.

De Romeinse (Latijnse) naam van de god was Aesculapius. Toen in Rome in 293 v. Chr. door een besmettelijke ziekte (vermoedelijk de pest) werd geteisterd, werd op advies van de Sibillijnse boeken en het orakel een gezantschap naar Epidaurus in Griekenland gestuurd. In de gedaante van een heilig dier, een slang met naar verluidt een gouden kam op de kop, bracht men de god naar Rome.

Volgens de overlevering liep het Romeinse schip dat met zijn kostbare lading uit Griekenland terugkeerde in de buurt van het Tibereiland aan de grond. Toen de heilige slang al zwemmend het eiland bereikte, vonden de Romeinen dat dit een teken der goden was. Op de plaats waar de slang op het droge kroop, de plek waar nu de kerk San Bartolomeo all’Isola staat, bouwden de Romeinen voor Aesculapius een grote tempel met een hospitaal, waardoor de Romeinen ook de uitvinders van het begrip ‘ziekenhuis’ werden.

De werkelijke reden dat de tempel op het Tibereiland werd gevestigd, was waarschijnlijk de geïsoleerde ligging van de plek: de pest en andere ziektes konden de tempel niet of veel moeilijker bereiken. Wie geen andere hoop op genezing meer zag, bracht een offer aan de god en overnachtte in de zuilengangen van de tempel van Aesculapius. In hun dromen werd hun een middel getoond waarmee zij konden genezen.

Bij de indijking van de Tiber op het einde van de negentiende eeuw werden aan en rond het Tibereiland talrijke ex voto’s uit de oudheid gevonden die uit dankbaarheid voor genezing aan de Griekse god waren opgedragen. De vele tekenen van dank tonen dat de inspanningen en offers van de zieken blijkbaar toch enig resultaat hadden. Ex-voto betekent letterlijk ‘volgens de belofte’ aangegaan bij het verzoek tot de godheid.

Na verloop van tijd werden op het eiland nog verscheidene andere tempels gebouwd. Bij Suetonius lezen we ‘Omdat bepaalde mensen hun zieke en zwakke slaven op het eiland van Aesculapius achterlieten om van de plicht tot medische verzorging af te zijn, bepaalde keizer Claudius dat allen die daar werden achtergelaten vrij waren, en dat ook bleven indien ze herstelden’. Gezien de haan beschouwd werd als symbool voor de dag en het leven na de dood, was het sterk aangeraden vóór het sterven een haan te offeren aan Aesculapius. Ook Socrates wilde het zo in zijn allerlaatste woorden voor zijn dood.

We moeten ons bewust zijn van het historisch belang van het Tibereiland. De priesters of Asklepiadai die hoorden bij de tempel en het hospitaal die zich hier bevonden, vormden het unieke kenniscentrum van waaruit de Griekse medische wetenschap zich verder zou ontwikkelen en zich over heel Europa zou verspreiden. Door hun grote ervaring kenden de priesters weliswaar vaak niet de oorzaak, maar toch het verloop van talrijke ziektes. Ook uit ervaring kenden ze de effecten die bepaalde middelen op sommige kwalen hadden.

De in de loop der tijden vergaarde kennis werd van generatie op generatie door de priesters overgedragen. Zo werd dit eiland een artsenschool. De Griekse medische aanwezigheid in Rome begon tijdens de tweede eeuw v. Chr., toen men in Rome het stadium van de huismiddeltjes nog niet overstegen had. Cato (95-46 v Chr.) zei over de Griekse artsen: ‘ze hebben gezworen ons allemaal uit te roeien, maar ze laten er zich nog voor betalen ook’. Ondanks het wantrouwen en het verzet van conservatieve Romeinen zoals Cato zegevierde de Griekse wetenschap.

Toen na drie eeuwen steeds meer (en uiteindelijk teveel) patiënten naar het Tibereiland kwamen, werd besloten een brug te bouwen naar beide oevers. Ook werd beslist om het eiland te vergroten en te verfraaien, daarbij accentueerde men de vorm van het eiland tot dat van het schip dat de reis naar het Griekse Epidaurus maakte. Om deze gelijkenis te benadrukken werd de zuidpunt van het eiland (links richting Aventijn, dus richting zee) bedekt met travertijn en werd in het midden een Egyptische obelisk als mast opgericht. Deze laatste verdween tijdens de zestiende eeuw, in München wordt er een fragment van bewaard.

Tijdens de zeventiende eeuw werden pestlijders op het Tibereiland afgezonderd, zij die stierven werden op schepen rechtstreeks afgevoerd naar de zee om besmetting te voorkomen. De tempel zelf verdween tijdens de zesde eeuw, maar er bevindt zich nog steeds een hospitaal op het eiland. Dat kan je beschouwen als een verre opvolger van de Aesculapius-tempel. Het ziekenhuis Fatebenefratelli dateert uit 1548 en is het belangrijkste gebouw op het eiland. We komen daar in de komende dagen nog op terug.

Vanaf het Piazza Fatebenefratelli, bij de ingang van het ziekenhuis, brengt een trap je naar de wandelweg rond het eiland. Vanaf hier zijn de oudste resten van het eiland te zien, namelijk de muren die de boeg van een schip voorstelden. De witte banden zijn travertijnplaten met daarop behoorlijk beschadigde en deels uitgewiste relïefs die de buste van Aesculapius tonen met de slang gewonden om een staf, evenals de kop van een stier.

Hoewel de Romeinen de rivier ‘Tevere’ noemen, spreken ze wel van het Isola Tiberina. De monding van de stroom, en dus de zee, ligt links richting Aventijn. Het Tibereiland is van vulkanische oorsprong, zoals de rest van Rome, het is ongeveer 300 m lang, circa 80 m breed en heeft duidelijk de vorm van een schip. In 1600 schreef een Nederlander over het ‘eylant in de Tyber, scheepsgewyse van fatsoen’.

Titus Livius (59 v. Chr.-17 n. Chr.) noteerde een mooi verhaal om het ontstaan van het eiland te verklaren. Volgens een legende is het Tibereiland ontstaan nadat Lucius Tarquinius Superbus, de laatste van de drie Etruskistische koningen die Rome hebben geregeerd, in 510 v. Chr. werd verdreven. Juist in die tijd was het koren rijp op de koninklijke akkers op de Campus Martius. Omdat het om godsdienstige redenen verboden was van dit graan brood te maken werd het gemaaid, in manden gedaan en in de Tiber gegooid. Het water van de rivier stond laag zoals meestal in de zomer. De bundels koren bleven vastzitten in de modder. Ook allerlei andere dingen die door de rivier werden meegevoerd, bleven daar steken. Zo ontstond na verloop van tijd ontstond op die plaats de fundering van een eiland.

Een andere versie van het verhaal vertelt dat het lijk van de koning zelf in de rivier werd gegooid waarna er zoveel slib en klei aan het lichaam van de vorst bleef vastkleven dat een eiland ontstond. Dat verhaal klopt zeker niet, want de vorst stierf niet in Rome. De Romeinen die de maniakaal wrede en tirannieke koning uit pure haat hadden afgezet hadden beslist dat ze nooit meer door koningen geregeerd wilden worden. Tarquinius stelde echter alles in het werk om zijn troon te heroveren en nam in het geheim contact op met zijn aanhangers in de stad.

Het complot lekte echter uit en ten einde raad wist Tarquinius eerst de Etrusken (onder koning Porsenna), en later de Latijnen over te halen om Rome de oorlog te verklaren. De verbetenheid waarmee de Romeinen hun pas veroverde vrijheid verdedigden, zorgde voor de overwinning. Tarquinius, die in de strijd zijn zoon Sextus had zien sneuvelen, gaf de strijd op en vluchtte naar Cumae, waar hij later overleed. Daarmee was de Romeinse Republiek een feit. Vanaf die tijd kozen de Senaat en het Volk van Rome jaarlijks twee staatshoofden met gelijke macht: de consuls.

Wegens deze toch nogal duistere achtergrond en legendes werd het eiland vele eeuwen lang beschouwd als een slechte plek waar je beter wegbleef. Tot de tempel van Aesculapius werd gebouwd kwam hier bijna niemand en alleen de grootste criminelen werden erheen verbannen.

Wie vandaag op het Tibereiland eens gaat genieten van een lekkere maaltijd in de uitstekende Trattoria Sora Lella kan zich die tijden moeilijk voorstellen. Het is echter een goed idee om tijdens het genot van een glaasje wijn even te denken aan de vele eeuwen omvattende geschiedenis van deze bijzondere plek. In de zomer kan je langs de oever van de Tiber ook genieten van avondcinema.

De linkeroever van de Tiber is verbonden met het Isola Tiberina door de Pons Fabricius (Ponte Fabricio). Deze brug werd in 62 voor Christus gebouwd door Lucius Fabricius. De rechter Tiberoever is verbonden met het eiland door de Pons Cestius (Ponte Cestio). Deze brug werd voor het eerst gebouwd in 46 voor Christus maar werd volledig herbouwd in de negentiende eeuw. Ook over deze bruggen lees je de komende dagen wat meer.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.