De catacombe van San Callisto

Een tijdje geleden kon je lezen dat de catacombe van Domitilla na een lange restauratieperiode opnieuw open is voor het publiek en brachten we een bezoek aan deze indrukwekkende plek. Bij die gelegenheid beloofden we om spoedig eens iets te vertellen over de best bekende catacomben in Rome, namelijk deze van San Callisto en San Sebastiano. Rome telt voor zover bekend een zestigtal catacomben, waarvan de meeste niet toegankelijk zijn voor het publiek.

Nog steeds worden nu en dan nieuwe catacomben ontdekt en het duurt soms jaren vooraleer die enigszins in kaart kunnen worden gebracht. Eén van de meest bekende en tevens één van de grootste en belangrijkste van Rome is de catacombe van San Callisto (Calixtus, Callixtus of Calistus), gebouwd in het midden van de tweede eeuw. Hier werden behalve vele christenen ook tientallen martelaren en zestien pausen begraven.

De catacombe is vernoemd naar de diaken Callixtus die aan het begin van de derde eeuw door paus Zefyrinus (199-217) werd benoemd als beheerder van de begraafplaats. Callixtus zou Zefyrinus opvolgen en zelf de zestiende paus van Rome worden. Zo groeiden de catacomben van San Callisto in die tijd uit tot officiële begraafplaats, het was de eerste in zijn soort.

Je vindt deze catacombe aan de Via Appia Antica 110/126. Je kan er dagelijks, op woensdag uitgezonderd, terecht van 9 tot 12 uur en van 14 tot 17 uur. Van 25 januari tot 21 februari 2018 is de catacombe gesloten.

In zijn nog steeds informatieve ‘Gids voor Rome’ uit 1963 schrijft Leo van Egeraat in zijn bekende laconieke stijl het volgende toen hij de catacombe van San Callisto bezocht: “Een Nederlandse pater drukt u een kaars in de handen, leidt u 25 minuten rond en verklaart u alles. Voor het overige wil de pater of frater, als u geluk hebt in sappig Maastrichts, mijn taak overnemen”. De meertalige paters-gidsen zijn nog steeds laconiek, maar de kaars is verdwenen.

Callixtus, eigenlijk Kallistos (155-222) stamde uit een slavenfamilie. In het begin van de derde eeuw leefde hij mogelijk als slaaf van een christen die hem zijn geldzaken toevertrouwde. Na het faillissement van zijn broodheer werd Callixtus aangehouden en door de joden ervan beschuldigd dat hij christen was. De man werd naar de mijnen in Sardinië gestuurd. Nadat hij gratie kreeg keerde Callixtus terug naar Rome maar kreeg problemen met de toenmalige paus Victor (189-199) en werd uit Rome verbannen.

Bij de volgende paus Zephyrinus komt Callixtus echter weer op een goed blaadje te staan, vandaar zijn benoeming tot diaken en beheerder van de toen nog prille begraafplaats of catacombe die later naar hem zou genoemd worden. In 217 volgde hij bisschop Zephyrinus op, zeer tegen de zin van diens tegenstander, de geleerde Hippolytus van Rome. Deze beschuldigde Callixtus van laksheid in de boetediscipline en toegeeflijkheid in de zedenleer. Het zogenaamde Edict van Callixtus, waartegen Tertullianus ageerde, is waarschijnlijk niet van hem, maar van een bisschop uit Carthago.

In 217 volgt Callixtus Zephyrinus ook op als paus en hij maakt al gauw van zijn nieuwe functie gebruik om de catacombe aanzienlijk uit te breiden. Bij zijn dood in 222 wordt Callixtus vreemd genoeg niet op zijn eigen begraafplaats aan de Via Appia begraven, maar in de catacombe van Calepodio, aan Via del Casale di San Pio V, vlakbij de Via Aurelia Antica. Waarom dat gebeurde valt niet meer te achterhalen. Feit is wel dat deze begraafplaats tot in de vierde eeuw de catacombe van San Callisto werd genoemd, later raakte die naam in onbruik en werd de plek omschreven als de catacombe aan de (derde mijl van de) Via Aurelia.

De catacombe van Calepodio was al volop in gebruik bij de dood van Callixtus en behoort dus eveneens tot de oudste ondergrondse begraafplaatsen van Rome. Net als alle andere catacomben raakte de plek naarmate de eeuwen verstreken in de vergetelheid. Zelfs Antonio Bosio die in de zestiende eeuw verschillende catacomben herontdekte, heeft Calepodio niet in zijn geschriften vermeld.

De catacombe van Calepodio zou pas in de zeventiende eeuw opnieuw worden ontdekt door Marcantonio Boldetti, met in zijn kielzog de gebruikelijke grafrovers. Het zou duren tot de tweede helft van de twintigste eeuw dat de opgravingen en de studie van deze catacombe begon. Archeoloog Aldo Nestori ontdekte hier in april 1960 het graf van paus Callixtus. Zijn relieken werden overgebracht naar de Santa Maria in Trastevere waar ze tot vandaag rusten.

De catacombe die we vandaag kennen als die van San Callisto situeert zich binnen de driehoek gevormd door de Via Appia Antica in het oosten, de Via Ardeatina in het westen en de Via delle Sette Chiese in het zuiden. Oorspronkelijk waren er verschillende afzonderlijke begraafplaatsen, waaronder de crypten van Lucina, de eigenlijke begraafplaats van San Callisto, die van Santa Balbina en Basileus. Mettertijd zijn de verschillende complexen met elkaar vervloeid tot één grote catacombe.

Volgens G.B. de Rossi, zowat de vader van de christelijke archeologie die deze catacomben pas in 1849 ontdekte, is deze begraafplaats mogelijk ontstaan op de plaats waar zich oorspronkelijk de graftombe van de Caecilii bevond. In de derde eeuw werd het hele terrein eigendom van de Kerk. Samen zijn alle gangen haast twintig kilometer lang en strekken ze zich uit over vier onderaardse verdiepingen, een vijfde verdieping staat onder water. Er werden ongeveer 500.000 mensen begraven.

In de laatste regels van zijn historische roman ‘A tale of Christ’ uit 1880, verfilmd als ‘Ben Hur’, suggereert Lewis Wallace dat de catacombe van San Callisto voor een deel betaald werd met het fortuin van de joodse prins Judah Ben-Hur. Dat was natuurlijk fictie.

In 1854 meldde archeoloog de Rossi aan Pius IX dat hij in de pausencrypte van de catacombe van Callisto de graven van de eerste pausen had gevonden. De paus geloofde hem niet en antwoordde ‘U droomt.’ Toen de Rossi hem diezelfde middag echter de materiële bewijzen bracht, zeeg de paus in tranen op de knieën en sprak ontroerd ‘Dit zijn de grafstenen van mijn voorgangers’, waarop De Rossi laconiek repliceerde: ‘U droomt wellicht.’

Deze pausencrypte verleende de catacombe van San Callisto een grotere historische en religieuze betekenis dan alle andere catacomben in Rome. Toch is deze begraafplaats is niet alleen belangrijk omdat er vele pausen uit de derde eeuw begraven werden, maar ook vanwege de vele fresco’s.

In een volgende bijdrage brengen we een gedetailleerd bezoek aan de catacombe van San Callisto.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s