Archive for 20 november 2017

Tachtig topstukken van Bernini te zien in de Galleria Borghese

20 november 2017

Twintig jaar geleden werd na een lange restauratieperiode de befaamde Galleria Borghese heropend. Om die verjaardag te vieren opende zopas een grote tentoonstelling gewijd aan de beroemde kunstenaar Gian Lorenzo Bernini. De tentoonstelling blikt hiermee terug naar de expo ‘Bernini scultore, la nascita del Barocco in casa Borghese ‘, die twintig jaar geleden werd georganiseerd. Omdat de Galleria Borghese al een heleboel topstukken van Bernini in bezit heeft is het de ideale locatie om een overzicht van het werk van deze fantastische kunstenaar te geven. In totaal worden een tachtigtal meesterwerken getoond, afkomstig uit musea overal ter wereld. De tentoonstelling is te bezoeken tot 4 februari 2018.

De tentoonstelling belicht de veelzijdigheid van Bernini, waarbij echter vooral zijn beeldhouwtalent aan bod komt. Het modehuis Fendi trad ook hier weer op als mecenas. Zij gaven eerder al enorme sponsorbedragen voor de restauratie van een aantal Romeinse fonteinen, uit liefde voor het Romeinse erfgoed. Fendi sponsort ditmaal de transportkosten van Bernini’s topstukken, goed voor ongeveer 500.000 euro. Daar komt nog eens 150.000 euro bovenop aan verzekeringspremies. Het resultaat is een verzameling kunst die zijn gelijke niet kent en waarvan de kans behoorlijk klein is dat je deze unieke collectie tijdens je leven nog eens bij elkaar ziet.

Bernini is nu eenmaal één van de meest universele kunstenaars die de wereld heeft gekend en die bovendien in sterke mate heeft bijgedragen tot de creatie van het fraaie Rome zoals we dat vandaag nog altijd kennen. Een creatie zoals de Vierstromenfontein op de Piazza Navona herinnert dagelijks aan de creativiteit van Bernini. Wie in Rome een tocht langs alle zichtbare kunstwerken van Bernini maakt, trekt daar best veel tijd voor uit.

De Galleria Borghese, gelegen in het hart van het stedelijke park Villa Borghese, toont in deze tentoonstelling zowel sculpturen, schilderijen en schetsen. Bernini was naast schilder, beeldhouwer en architect ook toneelschrijver, acteur, meubelmaker, organisator van festivals, vuurwerkspektakels en optredens. Bovendien was het in dit gebouw dat Gian Lorenzo Bernini zijn carrière begon, dankzij Scipione Borghese, die toen optrad als zijn beschermheer.

Op de tweede verdieping van de Galleria worden ook modellen getoond van ondermeer de Vierstromenfontein (foto boven), ondermeer een bronzen exemplaar uit Madrid en een houten maquette die wordt bewaard in Bologna. Zelfs het Bernini-beeld uit de Santa Bibiana heeft voor de eerste keer sinds de Tweede Wereldoorlog zijn kerk verlaten. Het beeld raakte beschadigd toen het op 19 juli 1943 naar beneden donderde toen bommen op Rome vielen. Het beeld is nu volledig gerestaureerd.

Hoewel Bernini geboren is in Napels (7 december 1598) blijft hij onlosmakelijk verbonden met Rome waar hij het grootste deel van zijn leven woonde, werkte en stierf. Op de hoek van de Via di Propaganda en Via della Mercede vind je Palazzo Bernini, waar de kunstenaar woonde en overleed (op 28 november 1680). Aan de gevel bevindt zich als eerbetoon een gedenkplaat en een kleine buste. Bernini ligt sober en bijna onvindbaar begraven in de Santa Maria Maggiore-basiliek in Rome.

Gian Lorenzo was de zoon en leerling van Pietro Bernini die uit Firenze afkomstig was, maar getrouwd was met de Napolitaanse Angelica Galante. Op achtjarige leeftijd trok de jonge Gian Lorenzo met zijn vader naar Rome. Daar kwam zijn talent al snel onder de aandacht van ondermeer de schilder Anibale Carraci, paus Paulus V en kardinaal Scipione Borghese, die zijn beschermheer zou worden.

Bernini’s vroege werken, waaronder David (1619, te zien in de Galleria Borghese in Rome) en Neptunus (1620, te zien in het Victoria and Albert Museum, Londen), tonen reeds duidelijk typische barokelementen: zin voor het picturale, invloed van de klassieke kunst, beweging en beweeglijkheid, heftige gemoedsaandoeningen en grote aandacht voor een naturalistische weergave.

De krachtige expressie in de gezichten van zijn beelden is zonder meer indrukwekkend. Net als bij Michelangelo wordt van Bernini vaak gezegd dat hij marmer werkelijk kon doen leven. Wie een tijdje voor een beeld of een beeldengroep van Bernini staat krijgt het gevoel dat ze ieder moment kunnen bewegen.

Tussen 1623 en 1640 vervaardigde Bernini het beroemde bronzen baldakijn in de Sint-Pietersbasiliek en een reeks realistische portretbustes, waarin het weergeven van een bepaald moment samen met de individuele karakterisering van de modellen, de levendigheid fors verhoogt, zoals bv. de indrukwekkende buste van kardinaal Borghese (1632, Galleria Borghese).

De paus was bijzonder gecharmeerd door het prachtige baldakijn dat Bernini had gerealiseerd, waarna al gauw een reeks nieuwe opdrachten voor de Sint-Pietersbasiliek volgde, zoals de gigantische Longinus (1632-1638), die in een pathetisch gebaar de armen heeft gestrekt. De carrière van Bernini kon vanaf nu zeker niet meer stuk.

Van fundamentele betekenis voor de ontwikkeling van grafmonument in de zeventiende eeuw is het monument van paus Urbanus VIII, Bernini’s mecenas (1642-1647, Sint-Pieter, Rome), waarin de kunstenaar een harmonisch evenwicht bereikte tussen de architectonische en de plastische onderdelen.

In de beroemde groep Extase van de Heilige Teresia (1644-1652, in de Santa Maria della Vittoria, Rome), die deel uitmaakt van een geraffineerde architectonische compositie, is de pathetiek tot een hoogtepunt gevoerd. Het is een absoluut meesterwerk waarnaar je lange tijd en zonder een minuut verveling kan kijken. De film ‘Angels and Demons’ (in het Nederlands vertaald als ‘Het Bernini Mysterie’) heeft uiteindelijk de aandacht van de gemiddelde toerist op dit fantastische kunstwerk gevestigd. De kerk werd vele jaren lang nauwelijks bezocht, maar sinds de publicatie van het boek en daarna de lancering van de gelijknamige film, hebben velen hun weg gevonden naar de Santa Maria della Vittoria.

Intussen creëerde Bernini ook een aantal unieke ontwerpen voor fonteinen. Daaronder de Fontana del Tritone (uit 1640, op Piazza Barberini), de wereldberoemde Fontana dei quattro fiumi of Vierstromenfontein (1647, Piazza Navona) waarbij het element van het stromend water met de architectonische en plastische onderdelen één geheel vormt. Van Bernini’s reis naar Frankrijk in 1665 is het belangrijkste overgebleven werk de geïdealiseerde portretbuste van Lodewijk XIV (Versailles), die het voorbeeld werd voor de Franse portrettisten tot in de achttiende eeuw.

Van zijn vele belangrijke werken kunnen worden genoemd: de cathedra van de Sint-Pietersbasiliek (1657-1666), het ruiterstandbeeld van keizer Constantijn (1654-1670, Vaticaan), het grafmonument van paus Alexander VII (1671-1678, Sint-Pieter, Rome) en de beelden op de Ponte Sant’Angelo naar de Engelenburcht om er slechts enkele te vermelden.

Bernini was een ware virtuoos in de technische behandeling van marmer en brons. In zijn latere werken kreeg de beweging een meer decoratief karakter. Daardoor en ook wel door het ver doorgevoerde pathos, werd de inhoud soms enigszins ondergeschikt gemaakt aan de vorm. Hij had toen een groot atelier met heel wat leerlingen en kreeg vele opdrachten. De kunstwerken die het ‘Huis Bernini’ afleverde, waren echter allemaal top.

Niet minder belangrijk is zijn architectonisch oeuvre. Aanvankelijk werkte hij vaak met anderen samen, zoals met Carlo Maderno aan het Palazzo Barberini (1625-1633, Rome), waarvan het ontwerp van de hoofdgevel vrijwel zeker van hem is. Zijn eigen stijl vond hij pas later, zoals in de beroemde colonnade rondom het Sint-Pietersplein (1656-1667) en in de Scala Regia (1661, Vaticaan), een perspectivisch meesterwerk.

Bernini vermeed bewust abrupte overgangen; hij gebruikte bij voorkeur vloeiende vormen. In de Sant’Andrea al Quirinale (1658, Rome), op een ovale plattegrond, wist hij een ruimtewerking te scheppen waarbij, dankzij de geraffineerde plaatsing van de vensters, de altaarpartij op een hoogst ingenieuze wijze geaccentueerd wordt. Behalve ontwerpen voor decors van de opera van de familie Barberini, uitgevoerd met zeer vernuftige accessoires en machines, heeft Bernini ook een groot aantal meesterlijke tekeningen nagelaten.

De kunst van Bernini is niet alleen een vorm, maar ook de uitdrukking van een intens beleefd en met alle middelen nagestreefd ideaal: de toeschouwer fysiek en emotioneel het onzichtbare in, buiten en boven het zichtbare te doen voelen en beleven. Zijn betekenis voor de kunst van de barok is immens. Talrijke begaafde leerlingen hebben zijn stijl in en buiten Italië verspreid. Dit is, zoals bij het begin van dit stukje verteld, een tentoonstelling om niet te missen.

Galleria Borghese
Piazzale Scipione Borghese 5, Rome

De Galleria Borghese werkt met tijdsblokken. Je bezoek reserveren is verplicht. Je kan met wat geluk soms wel een ticket bemachtigen wanneer iemand in een bepaalde periode niet komt opdagen, maar dat is uiteraard riskant en dus niet aan te raden.

Tickets kunnen online worden besteld