Archive for januari, 2018

Grote tentoonstelling over keizer Trajanus in Rome

31 januari 2018

Precies 1900 jaar geleden stierf de Romeinse keizer Trajanus en die gebeurtenis wordt herdacht met een grote overzichtstentoonstelling die zowat zijn hele leven omvat en toont hoe hij het Romeinse Rijk tot maximale expansie kon brengen. Beelden, architectonische verwezenlijkingen, gouden en zilveren munten, schaalmodellen, 3D-modellen, films,… het aantal archeologische vondsten en visuele middelen dat wordt ingezet om het uitzonderlijke leven van één der beste keizers ooit te vertellen is behoorlijk indrukwekkend. Het is een tentoonstelling die geen enkele Romeliefhebber mag missen en die kans wordt ook geboden, want de expo ‘Traiano. Costruire l’Impero, creare l’Europa’ loopt uitzonderlijk lang en is te bezoeken tot 16 september 2018. De locatie bevindt zich, hoe kan het eigenlijk anders, in de Mercati di Traiano, de Markthallen die naar de keizer werden genoemd.

Trajanus wordt in de tentoonstelling geportretteerd als een meesterlijke strateeg met een geniaal inzicht die er zowat alles voor over had om Rome te doen groeien, maar ook als een man die oog had voor de sociale behoeften van zijn volk. Die eigenschap was niet gegeven aan al zijn voorgangers. Trajanus begreep als geen ander dat onderdrukking en repressie niet de juiste middelen waren om de bevolking achter zich te krijgen. Volgens Plinius de Jongere maakte Trajanus de mensen ‘gelukkig’.

Waarschijnlijk niet toevallig was Trajanus ook de eerste keizer die werd gekozen vanwege zijn verdiensten en capaciteiten en niet omwille van de juiste familierelaties, zoals bij zijn voorgangers het geval was. Inderdaad, Trajanus was een felle veroveraar, zo lijfde hij onder meer Dacië (het huidige Roemenië) in bij het Romeinse Rijk. Maar de buit die daar werd gemaakt verdween niet in de zakken van de keizer maar vloeide terug naar de bevolking in de vorm van allerlei sociale initiatieven en gebouwen zoals de Thermen van Trajanus en het Forum van Trajanus.

De tentoonstelling is opgebouwd in zeven delen die zowat het hele leven van de keizer omvatten. De bloedige campagnes in Dacië horen daar bij, maar ook de enorme havenwerken in Ostia en Civitavecchia, de uitbouw van de Tiber tot een permanente handelsroute die goederen uit het hele Romeinse Rijk naar Rome bracht en eindigde in Testaccio, het sociale beleid van de keizer en de dood van Trajanus in Klein-Azië.

De tentoonstelling bevat ook verrassingen. Zo wordt voor het eerst een film getoond van wat vermoedelijk de privékamers van Trajanus waren. Deze zijn ontdekt in het Casa di Traiano, onder de Piazza del Tempio di Diana op de Aventijnse heuvel. De ruimtes die werden geïdentificeerd als de privékamers van keizer Trajanus bevinden zich een behoorlijk eind onder straatniveau. Ze zijn enkel bereikbaar via een mangat. Het gaat om vijf kamers die volledig versierd zijn met fresco’s. Een voorproefje krijg je in dit filmpje dat je desgewenst kan downloaden (MP4-formaat).

Dankzij nieuwe technologieën en multimediatechnieken werd het een meeslepende tentoonstelling. Bezoekers worden als het ware ondergedompeld in de wereld van Trajanus. De keizer, of liever zijn geest, gespeeld door een acteur, verwelkomt de bezoekers. Parfum, bloemblaadjes en het lawaai van de menigte moeten de bezoeker dezelfde gevoelens geven die de Romeinen destijds tijdens een triomftocht van Trajanus hebben ervaren. Via virtuele realiteit komen reliëfs en monumenten tot leven. Uiteraard is er ook een fraaie catalogus van deze tentoonstelling beschikbaar.

Trajanus zal voor altijd verbonden blijven met het Romeinse Rijk dat zich onder zijn bewind zowat op zijn hoogtepunt bevond. De technologische kennis en de vaardigheden van de Romeinen bereikten in die periode ongekende hoogtes. Ook wat architectuur en bouw betreft kende Trajanus geen grenzen, zonder daarbij de aandacht te verliezen voor kunst die tot uiting kwam in de vele sculpturen en reliëfs, vaak van hemzelf, die het imago van de keizer moesten overleveren zoals hij zelf wilde herinnerd worden. Zoals we nu weten is dat vandaag, 1900 jaar later, behoorlijk gelukt.

Marcus Ulpius Trajanus werd geboren op 18 september 53 in Itálica, vlakbij Sevilla in Spanje. Hij was van 98 tot 117 keizer van Rome. Trajanus diende onder zijn vader, Marcus Ulpius, vele jaren in Syrië als tribunus militum en doorliep daarna een succesvolle, militair getinte senatorencarrière. In 97 was hij stadhouder van Germania Superior, waar hij vernam dat keizer Nerva hem geadopteerd en daarmee tot opvolger bestemd had.

Trajanus stond bekend als een zeer bekwaam veldheer met een grote populariteit, wat de keuze van Nerva begrijpelijk maakt. Na Nerva’s dood inspecteerde en versterkte Trajanus eerst de Rijn- en de Donaugrens. Begin 99 keerde hij naar Rome terug. In de lijn van Nerva bond hij het volk aan zich door ruime graanuitdelingen, de uitbreiding van het systeem van de alimenta (uitkering ten behoeve van arme kinderen), een vermindering van successierechten en een vermindering van de lasten in de provincies.

In 101 trok Trajanus naar het onrustige gebied van de Daciërs in het huidige Roemenië. In 102 dwong hij Decebalus zichzelf en zijn hoofdstad Sarmizegetusa over te geven, waarna hij naar Rome terugkeerde. In 105 was Decebalus zo dom de Romeinse garnizoenen in Dacië aan te vallen. De keizer trok opnieuw op, ontzette de garnizoenen, heroverde de hoofdstad, die vanaf dan de Romeinse kolonie Ulpia Traiana werd, en dwong Decebalus zelfmoord te plegen (107). Dacië werd als provincie geannexeerd en grondig geromaniseerd.

Ook elders werd het Romeinse gezag versterkt (Numidië) of uitgebreid: Nabataea werd geannexeerd (105–106). De belangrijkste bedreiging van het Romeinse gezag in het oosten vormden nog steeds de Parthen, die omstreeks 110 een Romeinse vazal in Armenië afzetten. Trajanus trok in 113 tegen Armenië op (ter herinnering aan zijn vertrek werd in 114 in Beneventum de zogenaamde Boog van Trajanus opgericht), dat hem zonder veel moeite in handen viel.

Daarop begaf hij zich naar Mesopotamië, waar hij in 115 de Tigris overstak en Ctesiphon veroverde. In 116 rebelleerde het zuidelijke deel van Mesopotamië en de Parthen vielen zijn basissen verder naar het westen aan. Het lukte Trajanus de orde te herstellen, maar bij zijn werk in Mesopotamië werd hij afgeleid door een joodse opstand in de diaspora in Egypte, Cyrene en Cyprus. De opstand werd in bloed gesmoord (115–116).

Omdat Trajanus zich ziek voelde, keerde hij terug naar Rome. Maar onderweg, op 8 augustus 117, stierf hij in Selinus, een plaatsje in het zuidoosten van Turkije (het huidige Gazipasa). Het is gelegen aan de Golf van Antalya en bevindt zich op ongeveer 180 km rijden van Antalya. Zijn as werd bijgezet onder de in zijn opdracht gebouwde en vandaag nog altijd indrukwekkende Zuil van Trajanus in Rome. Hij werd opgevolgd door zijn geadopteerde zoon Hadrianus.

Trajanus zette een aantal zeer grote bouwwerken in gang. Vooral na 107, met het geld dat in de Tweede Dacische Oorlog was buitgemaakt, stond er geen maat meer op en werden onder meer het Forum van Trajanus en een gloednieuwe en voor die tijd ongezien efficiënte en moderne haven vlakbij Ostia gebouwd. Trajanus was ook de keizer die begon om intellectuelen, vorsten en prominenten uit de Griekstalige provincies op te nemen in het rijksbestuur. Er kwamen zelfs Grieken in de Romeinse Senaat.

Trajanus gold als een tolerant en wijs heerser. Tegenover de christenen nam hij een ambivalente houding aan: zij mochten niet opgespoord worden en er mocht niet naar anonieme aanklachten tegen hen worden geluisterd, maar als zij aangeklaagd werden en weigerden te offeren op de altaren van de staatsgoden en die van de keizers, moesten ze streng gestraft worden. Trajanus onderhield tevens goede contacten met schrijvers en filosofen.

Trajanus. Bouwen aan het rijk, de creatie van Europa
Tot 16 september 2018
Markten van Trajanus
Via IV Novembre 94, Rome
Dagelijks van 9.30 tot 19.30 uur
(kassa sluit een uur eerder)

Praktische informatie en online tickets

www.mercatiditraiano.it

Een promotiefilmpje voor de tentoonstelling kan je hier downloaden (MP4-formaat)

Sint-Pietersbasiliek krijgt nu ook ledverlichting

30 januari 2018

Rome maakt er in een versneld tempo werk van om de mooiste monumenten en sites in de stad uit te rusten met fraaie en energievriendelijke ledverlichting. Nadat recent ook al de Palatijn en de Piramide van Cestius zijn aangepakt en eerder ook al de gerenoveerde Trevifontein, de kerk Trinità dei Monti bovenaan de Spaanse Trappen, de portiek San Marco Evangelista aan de Piazza Venezia, zestien bruggen over de Tiber en het Forum Romanum aan de beurt kwamen, zijn nu ook enkele basilieken aan de beurt. Dat gebeurt in samenwerking met het Vaticaan. De nieuwe verlichting in de Santa Maria Maggiore werd vorige week ingehuldigd, maar ook de Sint-Pietersbasiliek wordt in de komende maanden volledig uitgerust met ledverlichting.

Dat enorme verlichtings- en installatieproject moet klaar zijn tegen Kerstmis. De nieuwe verlichting wordt geplaatst door de firma Osram en zorgt voor een energiebesparing van 85%. Hetzelfde bedrijf voorzag vorig jaar al het Sint-Pietersplein van aangepaste ledverlichting.  In 2014 werden ook de wereldberoemde Sixtijnse kapel en de kamers van Rafaël in de Vaticaanse Musea uitgerust met een nieuw ledverlichtingssysteem. Nu is de basiliek zelf dus aan de beurt.

Behalve de verlichtingsaspecten en de ecologische duurzaamheid was ditmaal ook het visuele onderdeel extra belangrijk. De nieuwe verlichting geeft de bestaande architectuur en materialen een visuele upgrade. De armaturen moeten discreet worden geïntegreerd in de beschermde architectonische omgeving en voorzien van een eenvoudige en onopvallende elektrische installatie. De verlichting kan ook worden aangepast bij bepaalde situaties of ceremonieën.

De Sint-Pietersbasiliek is ongeveer 190 m lang en telt drie dwarsbeuken van elk 58 m. Het kerkgebouw biedt plaats aan zowat 20.000 mensen. Het hoogste punt van de koepel met zijn grote mozaïekdecoraties bevindt zich op 136 m. Het nieuwe verlichtingssysteem zal de eigenschappen van de gebruikte materialen en het gebouw accentueren, waarbij vooral de structuur, het marmer en de architectuur zoveel mogelijk worden benadrukt. Osram heeft het project voorbereid in samenwerking met de Direzione dei Servizi Tecnici, de technische dienst van Vaticaanstad.

De verlichting op het Sint-Pietersplein die vorig jaar werd geplaatst, zorgt voor een energiebesparing van 70%. In totaal werden op het plein 132 led floodlights geïnstalleerd die een lichtopbrengst tot 120 lux hebben. Dat was de verlichtingssterkte die door het Vaticaan was opgelegd.

“We hebben wereldwijde erkenning gekregen voor het geavanceerde ledverlichtingssysteem dat we vier jaar geleden in de Sixtijnse kapel hebben geïnstalleerd. Voor het lichtmanagement werd toen gekozen voor het Digital Addressable Lighting Interface-syteem (DALI) van Osram. De lichtkleur is 4.000 Kelvin. Nu komt de basiliek aan de beurt, waarvoor we eveneens een grootschalig lichtproject hebben uitgewerkt”, verklaarde Olaf Berlien, grote baas van Osram, tijdens de voorstelling van het project waarop paus Franciscus persoonlijk aanwezig was.

In de Sixtijnse Kapel installeerde Osram 7.000 led’s. Dankzij precieze lichtsturing worden de fresco’s van Michelangelo sinds toen discreet en uniform verlicht zonder de bezoekers te verblinden. De verlichting van 50 tot 100 lux zorgt ervoor dat de kunstwerken helder en beter zichtbaar zijn. De armaturen werden vrijwel onzichtbaar onder de ramen geïnstalleerd waardoor het kunstlicht uit dezelfde richting als het daglicht naar binnen schijnt. Het energieverbruik voor de verlichting van de Sixtijnse kapel daalde na de plaatsing van de nieuwe lampen met zowat 60%.

Enkele jaren geleden maakte het Vaticaan zijn voornemen bekend om de energie- en milieuvriendelijkste staat ter wereld te worden. Daardoor kiest de ministaat de jongste jaren systematisch voor duurzame en ecologische oplossingen. Zo werd al geïnvesteerd in de bouw van een grote zonne-energiecentrale. Negen jaar geleden werden 2.700 zonnepanelen geplaatst op het dak van de pauselijke audiëntiezaal Paulus VI in Vaticaanstad. Die zaal werd in 1971 gebouwd en biedt plaats aan 12.000 bezoekers. De zonnepanelen produceren voldoende energie om de hal te verlichten en indien nodig te verwarmen of af te koelen. Overtollige energie wordt elders in Vaticaanstad gebruikt.

De panelen nemen de plaats in van de betonnen platen die vroeger de golvende dakbedekking vormden van de zaal die door architect Pier Luigi Nervi werd ontworpen. De karakteristieke vorm van het dak bleef echter behouden. De installatie produceert jaarlijks ongeveer 315.000 kWh groene stroom. Daarmee wordt de uitstoot van ongeveer 315 ton koolstofdioxide voorkomen.

De Gendarmeria, de politie die instaat voor de algemene bewaking van de publiek toegankelijke zones in de stadsstaat, kreeg een aantal jaren geleden kleine elektrische wagentjes ter beschikking en ook paus Franciscus rijdt net als zijn voorganger Benedictus XVI met een elektrisch voertuig.

Joggen en tegelijk Rome verkennen

29 januari 2018

Het is de eenvoud zelf: combineer sightseeing en jogging en je krijgt het concept sightjogging. Het is in Rome al enkele jaren mogelijk om de mooiste plekjes van de stad te bekijken, terwijl je ondertussen aan je sportieve conditie werkt. Er is geen competitie, het hoeft niet om ter snelst, het is de bedoeling dat je samen met een ervaren gids op een prettige en gezonde manier de beroemdste trekpleisters van Rome kan ontdekken.

Je kan kiezen uit verschillende routes maar als je Rome al goed kent en liever afwijkt van de platgelopen paden kan je ook een gepersonaliseerd joggingparcours aanvragen. Tijdens het joggen kom je meer te weten over de bezienswaardigheden die je passeert. Geen paniek voor wie zich niet in een schitterende conditie bevindt: de snelheid wordt volledig door jezelf bepaald.

Reserveren doe je best via de website en 24 uur vooraf, de vertrekplaats wordt gezamenlijk afgesproken. Dat kan aan je hotel zijn of elders. Aan deze sportiviteit hangt uiteraard wel een prijskaartje, want de gids loopt met je mee. Samen met hem of haar ontdek je al joggend de stad. Hoe groter het groepje, des te goedkoper het wordt. Een overzicht van de prijzen vind je hier.

Tijdens het lopen geeft de gids allerlei tips en culturele informatie over de monumenten, bezienswaardigheden en hoogtepunten op de route. De gidsen zijn meertalig en er kan gekozen worden uit Italiaans, Engels, Duits, Frans of Spaans.

www.sightjogging.it

Vaticaan voor het eerst naar Architectuurbiënnale in Venetië

29 januari 2018

Het Vaticaan zal dit jaar voor het eerst aanwezig zijn op de Biënnale voor Architectuur in Venetië. De zestiende editie van deze internationale architectuurbiënnale vindt plaats van 26 mei tot 25 november 2018. De biënnale wordt afwisselend met de Kunstbiënnale om de twee jaar georganiseerd. Op initiatief van de Pauselijke Raad voor de Cultuur was het Vaticaan in 2013 en 2015 eerder wel al aanwezig op de Biënnale voor Hedendaagse Kunst in Venetië.

Dit najaar presenteren tien architecten van verschillende nationaliteiten op uitnodiging van het Vaticaan hun project in het paviljoen van het Vaticaan op het eiland San Giorgio Maggiore, tegenover het San Marcoplein in Venetië. De architecten krijgen er de kans om hun ontwerp van een hedendaagse kapel in duurzaam materiaal te presenteren. De nadruk ligt zowel op het ontwerp en het constructiemateriaal als op de mogelijkheid om de kapellen later opnieuw te gebruiken, met respect voor hun omliggende natuurlijke omgeving. De inspiratie werd gehaald bij de boskapel uit 1920 van de Zweedse architect Gunnar Asplund (1885-1940) die in de buurt van een begraafplaats in Stockholm werd gebouwd. Het paviljoen wordt begin april voorgesteld.

 

Sinaasappeltuin dreigt slachtoffer te worden van eigen succes

28 januari 2018

Eén van de mooiste plekjes in Rome, het Parco Savello of de Giardino degli Aranci (de sinaasappeltuin) op de Aventijnse heuvel, dreigt het slachtoffer te worden van zijn eigen succes. Steeds meer toeristen vinden hun weg naar dit fascinerende plekje, waar je vanop een natuurlijk terras uitkijkt over een aanzienlijk deel van Rome. Ook Romeinen komen hier graag vertoeven en genieten van de rust. Maar de jongste tijd ligt het 7.800 m² grote park er een beetje verwaarloosd bij en dat is haast uitsluitend te wijten aan de bezoekers die zich weinig aantrekken van de geldende regels.

De Fondazione Sorgente Group besliste enkele jaren geleden om de hele parksite opnieuw aan te leggen volgens het oorspronkelijke ontwerp. Er kwamen nieuwe aanplantingen, de bestaande bomen en planten, waarvan vele beschadigd of ziek waren, kregen een behandeling en de drinkwaterfonteintjes werden hersteld.

De Stichting zorgde niet alleen voor de heraanleg van het park maar stelde zich daarnaast ook verantwoordelijk voor de schoonmaak en het onderhoud.Maar nu wordt aan de alarmbel getrokken. Een aantal wanpraktijken dreigen de fraaie tuin naar de verdoemenis te helpen. De mooie en rustgevende plek lokte de voorbije paar jaren alsmaar meer bezoekers, maar het probleem is dat niet iedereen de geldende regels respecteert.

Hoewel het niet mag, aarzelen vele Romeinen niet om hun honden in het park te laten lopen, zelfs zonder leiband. De grasperken worden regelmatig ingenomen door daklozen die er uren blijven zitten en nadien flink wat rommel achterlaten. Groepen toeristen komen graag picknicken op de gazons maar laten eveneens vaak, en zonder enige schaamte, een hoop afval achter. Sommigen vinden het ook nodig om keiharde muziek af te spelen in het park. De romantiek in de charmante tuin is dan ver weg.

De Fondazione Sorgente Group ziet zich dan ook gedwongen om de wanpraktijken aan te klagen. Als er niets gebeurt zullen de zorgvuldig uitgevoerde restauratiewerken en de verfraaiingen van de voorbije jaren tevergeefs geweest zijn en wordt de toekomst van één van de meest tot de verbeelding sprekende plekjes in Rome in gevaar gebracht. Als de Stichting morgen beslist om zich terug te trekken uit het project omdat de herstelpogingen toch zinloos zijn, is het over en uit voor het Parco degli Aranci en zal het wellicht definitief worden gesloten.

Het Parco Savello ligt een beetje verstopt op de Aventijnse heuvel. Vertrekkende van de Santa Maria in Cosmedin aan de Piazza Bocca della Verità, wandel je via de steil oplopende Clivo di Rocca Savella de Via di Santa Sabina in. Je arriveert dan al gauw aan het Parco Savello. Dit park omsluit zowat de apsis van de Santa Sabina-kerk. Tijdens de tiende eeuw werd de Santa Sabina opgenomen in de fortificaties van Alberik, waarvan de resten zich bevinden in het park.

De Savelli-familie bouwde hier tussen 1285 en 1287 een eerste versterkte vesting, die de daaropvolgende paar eeuwen nog meer zou worden uitgebouwd. Dat gebeurde op de resten van een oud kasteel dat in de late tiende eeuw was opgetrokken door de familie Crescenzi. Het park werd in 1932 ontworpen door architect Raffaele De Vico. De tuin is zeer symmetrisch aangelegd, met een wandelboulevard vernoemd naar de acteur Nino Manfredi. Het centrale plein kreeg de naam van een andere Italiaanse acteur, Fiorenzo Fiorentini.

De tuin staat bekend als de ‘Giardino degli aranci’ of de Sinaasappeltuin. De sinaasappelbomen die er nu staan werden bij de aanleg van het park in 1932 geplant ter herinnering aan de eerste sinaasappelboom die hier door de heilige Dominicus in het begin van de dertiende eeuw in de Romeinse grond zou gestoken zijn. Volgens de overlevering zou het de eerste sinaasappelboom in Italië geweest zijn.

In de muur tegenover de toegangsdeur van de hier vlakbij gelegen Santa Sabinakerk is door een klein raampje deze allereerste sinaasappelboom van Dominicus te zien. Dat is tenminste altijd de bedoeling geweest, maar het huidige boompje vervangt sinds enkele jaren een aan ouderdom gestorven soortgenoot. Ook die eerdere boom was hoogstwaarschijnlijk geen origineel.

De heilige Dominicus zou, net als in het verhaal dat over Sinterklaas wordt verteld, de sinaasappel hebben meegebracht uit Spanje. Het is een mooi verhaal voor wie het wil geloven, in hoeverre het waar is valt moeilijk te achterhalen. Sinds de negende eeuw was in Europa al een zure, bittere en nauwelijks eetbare variant van de sinaasappel bekend die oorspronkelijk afkomstig was uit India.

In het algemeen wordt aangenomen dat Portugese missionarissen pas omstreeks 1548 voor het eerst zaden van de zoete Chinese sinaasappel naar Europa hebben gebracht. De vrucht werd populair in Portugal en veroverde ook al snel Italië en vervolgens de rest van Europa. Omdat er vanaf dan twee verschillende sinaasappels op de markt waren, een zoete en een zure, moest een onderscheid gemaakt worden.

De Europeanen deden dit door de vrucht te vernoemen naar het land van herkomst: China. De vrucht werd in onze contreien in de loop der tijd onder meer chinaasappel, appelsien en appel Chinaas genoemd. De zoete populaire sinaasappel die we vandaag eten werd dus vernoemd naar China. De sinaasappels in het Parco Savello – Giardino degli Aranci zijn niet eetbaar. Het gaat om de bittere variëteit die weliswaar niet giftig is maar wel afschuwelijk smaakt. Bittere sinaasappelen worden vooral gebruikt in de farmaceutische industrie en in de productie van etherische olie voor de creatie van aroma’s en parfums. De schil wordt gebruikt bij de productie van likeuren zoals amaro en curaçao en voor de bereiding van digestieven.

Het Parco Savello is ongeveer 7.800 m² groot en is naast de sinaasappelbomen vooral bekend omwille van het prachtige uitzicht dat je hier over Rome hebt. Vanaf de lage ommuring achteraan het park, aan de noord-westkant, kijk je zonder moeite naar de Gianicolo-heuvel (Janiculum), de koepel van de Sint-Pietersbasiliek, de Monte Mario-heuvel, het monument van Vittorio Emanuele II, de Torre delle Milizie, de Joodse synagoge, de kronkelende Tiber en nog veel meer. Deze locatie is ook bijzonder geliefd bij huwelijksfotografen. In het parkje klatert een fonteintje en er staan marmeren banken. Alles bij elkaar is dit een zeer rustgevende plek en een mooie locatie om even te ontsnappen aan de Romeinse drukte.

Palatijn na dertien jaar weer prachtig verlicht

27 januari 2018

De keizerlijke ruïnes op de Palatijnse heuvel in Rome zijn voor het eerst in dertien jaar ook ’s avonds weer in volle glorie te bewonderen. De archeologische monumenten worden na een jarenlang verblijf in de duisternis verlicht dankzij een nieuw permanent verlichtingssysteem. Ook intern kreeg de site nieuwe verlichting, wat in de nabije toekomst vermoedelijk ook meer avondlijke bezoeken mogelijk zal maken. De verlichting is het meest indrukwekkend gezien vanaf het Circus Maximus.

Het nieuwe verlichtingssysteem is het resultaat van een initiatief van de stad en ACEA, de autoriteit die verantwoordelijk is voor het leveren van elektriciteit en water aan Rome. Het verlichtingsproject omvat verschillende monumenten en sites, waaronder het archeologische gebied van het Circus Maximus en de Piramide van Cestius (ook dit verlichtingsproject is zopas voltooid), samen met de aangrenzende Porta San Paolo.

Eerder kwamen al de recent gerenoveerde Trevifontein, de kerk Trinità dei Monti bovenaan de Spaanse Trappen, de portiek San Marco Evangelista aan de Piazza Venezia, zestien bruggen over de Tiber en het Forum Romanum aan de beurt. Ook de nieuwe verlichting van de Sint-Pietersbasiliek waarover je binnenkort iets meer zal vernemen, het Sint-Pietersplein, de loggia della benedizione aan de San Giovanni in Laterano en de de Santa Maria Maggiore horen bij dit project, maar in deze dossiers levert ook het Vaticaan een financiële bijdrage. De nieuwe verlichting van de Santa Maria Maggiore-basiliek werd vorige week officieel  in gebruik genomen.

De nieuwe verlichting op de Palatijn zal ongetwijfeld heel wat fotografen inspireren. Zij kunnen de ruïnes op de heuvel vanaf nu op een heel andere manier vereeuwigen. De permanente artistieke verlichting werd officieel en heel toepasselijk voorgesteld op oudejaarsavond. Een beter lichtspektakel om het nieuwe jaar in te zetten kon archeologisch Rome zich niet wensen. ACEA maakt gebruik van de nieuwste generatie led-apparatuur en installeerde projectoren met een zeer hoge kleurweergave, goed voor een vermogen van 4.660 Watt. Dergelijke lichtkracht zorgt probleemloos voor spectaculaire en sfeervolle beelden.

Op de Palatijn werden de voorbije maanden tevens moderniserings- en restauratiewerken uitgevoerd aan de Domus Severiana, de Domus Augustana, de Domus Flavia met het stadium/hippodroom van Domitianus en het pedagogium. Ook deze kregen allemaal nieuwe ledverlichting.

Rome in de ban van Pink Floyd

26 januari 2018

Ook wanneer het niet om de oudheid gaat, kunnen Romeinen weleens uit de bol gaan. Rome is momenteel in de ban van de Britse psychedelische rockband Pink Floyd. Vorige vrijdag opende in het Museo d’Arte Contemporanea Roma (MACRO) aan de Via Nizza 138 de grote tentoonstelling The Pink Floyd Exhibition: Their Mortal Remains. Bovendien geeft Roger Waters, één van de oprichters, basgitarist en zanger van Pink Floyd, op 14 juli een groot concert in Rome. Dat gebeurt op een unieke locatie: het Circus Maximus, aan de voet van de Palatijn. Zelfs de straatartiesten in Rome spelen deze dagen muziek van Pink Floyd. De groep was actief van 1964 tot 1995. Daarna begonnen de respectievelijke leden aan een solocarrière, al volgde in 2005 nog wel een eenmalige reünie.

De tentoonstelling in het MACRO is volledig gewijd aan één van de meest invloedrijke bands in de muziekgeschiedenis en is te bezoeken tot 1 juli. Het gaat om een rondreizende expo en Rome is de eerste stad buiten de Britse grenzen die deze tentoonstelling wist binnen te halen. Ze was eerder te zien in het Victoria and Albert Museum in Londen. Na Rome vertrekt het Pink Floyd-event letterlijk op wereldreis.

Pink Floyd was een Engelse rockband die internationale erkenning kreeg voor zijn progressieve psychedelische rockmuziek. De groep evolueerde tot pioniers van de progressieve rock en symfonische muziek. Pink Floyd raakte vooral bekend door zijn filosofische songteksten, klassieke rockcomposities, experimenten met geluid, grafisch en artistiek vernieuwende hoesontwerpen en niet in de laatste plaats door vele spectaculaire live-concerten. Als één van de meest succesvolle en invloedrijke bands in de rockmuziek verkocht Pink Floyd wereldwijd meer dan 300 miljoen albums.

De hele expo is een audiovisuele en soms spectaculaire reis vol emoties doorheen de vreemde wereld van Pink Floyd. In dit bizarre universum wordt de bezoeker uiteraard begeleid door de gitaren van David Gilmour, de bas van Roger Waters, de drums van Nick Mason en de keyboards van Richard Wright. Maar de tentoonstelling omvat veel meer dan alleen maar muziek. Er zijn ook decors en decorontwerpen, tientallen muziekinstrumenten die de bandleden ooit hebben gebruikt, kleding, hoesontwerpen, songteksten en nog veel meer objecten. In totaal worden ruim 350 voorwerpen tentoongesteld.

Evenzeer kan je plezier beleven aan de multimedia- en interactieve ruimtes. Kippenvelmomenten zoals het laatste optreden van de band in 2005 voor Live Aid en het destijds veel besproken concert tussen de ruïnes van Pompeii (1972) ontbreken niet. Dat laatste concert werd door Adrian Maben gebruikt om de film Live at Pompeii te maken. Pink Floyd speelt in de film zes nummers in het amfitheater van Pompeii zonder publiek. Maben vulde de beelden aan met shots van opgravingen en van de Vesuvius. In september 1972 was de film te zien in de bioscopen. In augustus 1974 verscheen een tweede herwerkte versie van de film, met daarin ook opnamen uit de Abbey Road Studio’s. Hij verscheen in 2003 als ‘director’s cut’ ook op dvd.

In de beroemde Londense Abbey Road muziekstudio werd in juni 1972 ook The Dark Side of the Moon opgenomen. Het album verscheen op 24 maart 1973 en betekende de grote doorbraak van Pink Floyd bij het publiek. The Dark Side of the Moon is tot op heden met zoat 70 miljoen exemplaren het op twee na best verkochte studioalbum aller tijden.

Zanger en basgitarist Roger Waters componeerde de meeste nummers van het album en nam vanaf dat moment de leidende rol binnen de groep op zich. Geleidelijk aan ontpopte hij zich ok als de belangrijkste songwriter. Dit leidde tot enkele wereldwijd bekende albums zoals Wish You Were Here (1975), Animals (1977) en The Wall (1979).

Het mag duidelijk zijn: geen enkele Floydiaan (zoals de fans van Pink Floyd weleens worden genoemd) kan deze tentoonstelling missen, maar je hoeft echt niet van de band of de muziek te houden om te genieten van de kunstzinnige aanpak van de expo. De band heeft een grote invloed gehad op de evolutie van de muziekgeschiedenis en heel veel mensen herkennen meteen de sound van Pink Floyd als ze die horen.

Their Mortal Remains is een interessante tentoonstelling, die zowel liefhebbers van de band als degenen die de groep alleen maar vaag of zelfs helemaal niet kennen, in staat stelt het Pink Floyd-universum te ontdekken en er zich met alle zintuigen in onder te dompelen.

De tijdreis begint in een replica van de bus waarmee de groep naar zijn eerste kleine concerten reed en eindigt in de recente tijd. Tussendoor wordt de bezoeker geconfronteerd met de meest bizarre zaken, gaande van de grote marionetten uit The Wall tot het vreemde dubbele gezicht van The Division Bell.

Tentoonstelling Pink Floyd MACRO Rome

Tickets concert Roger Waters Circus Maximus Rome op 14 juli 2018

www.pinkfloyd.com

Strand met sportvelden langs de Tiberoever

26 januari 2018

Het stadsbestuur van Rome wil tegen volgende zomer aan de oever van de Tiber een compleet strand uitbouwen, met alle voorzieningen die je bij een dergelijke infrastructuur zou verwachten, zelfs inclusief sportvelden. De strandzone zou worden uitgebouwd bij Ponte Guglielmo Marconi, een heel eindje buiten het historische centrum dus, ruwweg ter hoogte van de basiliek San Paolo fuori le Mura (Sint-Paulus buiten de Muren). De bouw van het strand past in het herontwikkelingsproject van de Tiber. Er is ook een financieringsaanvraag ingediend om het bestaande fietspad langs de Tiberoevers te verlengen tot aan de kust.

De Romeinse burgemeester Virginia Raggi stelt dat de Tiber zich door heel Rome beweegt, maar dat in tegenstelling tot vele andere Europese steden, het ‘actieve’ en ‘levende’ deel van de rivier eerder beperkt blijft tot een gedeelte van het historische centrum. Daarin heeft ze natuurlijk gelijk. Stroomafwaarts, in de buurt van Ponte Marconi, is echter reeds een gebied van ongeveer 10.000 m² teruggewonnen. Daar wordt nu het strandproject ingericht. In de betrokken zone bevond zich brandgevaarlijk afval en verborgen in het groen bevonden zich zelfs een aantal illegale woningen. Dat is allemaal opgeruimd.

Het is vooral de bedoeling meer leven te brengen in de onmiddellijke omgeving van de Tiberoevers. Vooral in het zuidelijke, dicht bebouwde stedelijke gedeelte van het rivierengebied ziet de omgeving er meestal niet zo fraai uit. Er ligt vaak afval, zowel langs de oevers als in het water (wrakken, gewoon afval, afgeknakte bomen, soms zelfs dode dieren, …) er zijn krakers actief, er worden zowel woningen gebouwd als afgebroken zonder enige vergunning, … Die quasi-wetteloosheid wil Rome aanpakken met een herontwikkelingsproject voor de hele Tiberzone.

Het grootste probleem langs de Tiber zijn de illegale of gekraakte huisjes langs het riviergebied. Niet alleen de bewoners zelf leven onveilig (bij overstromingen of plots veranderende weersomstandigheden dreigt zelfs levensgevaar) maar het stadsbestuur is er zich van bewust dat dergelijke marginaliteit soms snel kan ontaarden in kleine criminaliteit. Ook dat wil men voorkomen met het herontwikkelingsproject.

Tussen het stadsbestuur van Rome en de regio Lazio is een ontwerp-memorandum in de maak voor het veiligheidsbeheer van de Tiber en de bewaking van de rivier, vooral met de bedoeling illegale zaken en gedrag op te sporen en die problemen ook meteen aan te pakken. Dat kan gebeuren door uitzettingen, het voorkomen dat illegaal afval wordt gedumpt en dit indien nodig zo snel mogelijk verwijderen, en degelijk groenonderhoud. Voor dit alles werd recent een speciale dienst opgericht, de ‘Gruppo di monitoraggio dell’Ufficio Speciale Tevere’.

Deze zal ook gebruik maken van een nieuwe app, speciaal voor het monitoren van alle kritieke aspecten langs de Tiber en waarop alle meldingen meteen kunnen worden verwerkt. Daardoor zullen alle betrokken diensten in de toekomst voor de eerste keer kunnen beschikken over een voortdurend bijgewerkte kaart annex logboek, waarvan de gegevens ook beschikbaar zijn voor de instanties die desgewenst meteen kunnen ingrijpen wanneer er problemen van welke aard dan ook worden vastgesteld.

Er is ook een financieringsaanvraag ingediend voor de aanleg van 12,5 km fietspad dat de verbinding moet maken tussen de nu al bestaande fietsroutes langs de Tiber en de kust van Fiumicino. Als dat fietspad er komt, zal het mogelijk zijn om vanuit Rome per fiets langs de Tiber tot aan de zee te rijden. Er start tevens een grote campagne om de meer dan 70 km fietspaden die er nu al langs de Tiber zijn proper te maken en ze in de toekomst beter te onderhouden.

Er wordt nu door sommigen ook wel langs de Tiber gefietst, maar dat kan niet altijd gebeuren in ideale omstandigheden. Dat moet in de toekomst beter kunnen, al zullen Romeinen nooit echte fietsers worden en blijft dat gebruik vaak het exclusieve en zelf gewenste domein van buitenlandse toeristen. Vooral het verwijderen van onkruid en begroeiing langs de Tiberoevers heeft prioriteit, wat minder eenvoudig is dan het lijkt, want de stad wil hiervoor uitsluitend biologische methodes gebruiken die zo weinig mogelijk impact hebben op het ecosysteem van de rivier.

Een ander initiatief dat op komst is, zijn ‘ciclopattuglie’, nieuwe fietspatrouilles, uitgevoerd door de Polizia Municipale, de stedelijke politie, die zich speciaal zullen toeleggen op de controle van de Tiberoevers. In het stadhuis wordt momenteel ook gesproken over het inzetten van drones voor de bewaking van de meest gevoelige zones en de moeilijker bereikbare gebieden langs de rivier.

Met dit initiatief probeert Rome eindelijk iets te doen aan de totale versnippering van bevoegdheden en instanties die te maken hebben met de Tiber. Het is een groot probleem dat hij het beheer en het onderhoud van de Tiber tientallen diensten betrokken zijn. Virgina Raggi beseft dat, maar iedereen op één lijn krijgen, lijkt moeilijker dan een werk van Hercules succesvol af te ronden.

De overstromingsgebieden van de Tiber zijn eigendom van de staat en toevertrouwd aan het beheer van de regio Lazio. Alleen de bruggen over de rivier, de borstweringen, de trappen vanaf de bruggen naar de Tiberoever, het fietspadonderhoud, het skatepark Ponte della Musica en het gebied rond Ponte Marconi zijn toevertrouwd aan het stadsbestuur van Rome.

Alle andere verantwoordelijkheden zijn in handen van meer dan een dozijn andere instellingen of verenigingen. Zo is het algemene beheer van de rivierbedding (het schoonmaken en het baggeren) een exclusieve regionale bevoegdheid.

Bij de Tiber zijn onder meer betrokken: de overheid (de stad Rome, de regio Lazio, de gemeente Fiumicino), de havenbesturen (Capitaneria di Porto, Autorità di Bacino, …), verschillende agentschappen en toezichthouders (de Protezione civile, het Dipartimento Tutela Ambientale, het Dipartimento Sviluppo infrastrutture e manutenzione urbana (Simu), het Dipartimento Urbanis tica, de stedelijke politie of de Polizia Municipale, de Sovrintendenza Capitolina, …) maar ook verenigingen zoals Legambiente Lazio, Retake Roma, Italia Nostra, de Associazione italiana Architettura del Paesaggio Lazio, de Associazione Due ruote d’Italia, Cittadinanzattiva Lazio, de Associazione Tevereterno e Circolo magistrati Corte dei Conti, …).

We vergeten ongetwijfeld nog een paar instanties, dit lijstje is zeker niet volledig. Het is echter andermaal een voorbeeld van hoe de versnippering van talrijke administratieve diensten en andere belanghebbende partijen elke fatsoenlijke vooruitgang in Rome (en bij uitbreiding in heel Italië) al dan niet gewild (kunnen) afremmen. Er is in dit verband nog zeer veel werk nodig. Met in het achterhoofd de wetenschap dat Italië dit voorjaar alweer naar de stembus trekt is dat niet echt een geruststellende gedachte.

De Piazza di Ponte Sant’Angelo

24 januari 2018

Het weinig aantrekkelijke ‘plein’ aan de stadskant van de Ponte Sant’Angelo of Engelenbrug, is eigenlijk niet meer dan een wat verbrede drukke verkeersweg. Je zou het vandaag onmogelijk kunnen raden, maar deze plek heeft gedurende eeuwen dienst gedaan als openbare executieplaats. Van hieruit heb je wel een mooi zicht op de Engelenburcht, met helemaal bovenaan links de zogenaamde ‘Klok van barmhartigheid of genade’; deze werd geluid wanneer hier onder grote publieke belangstelling executies plaatsvonden. Eén van de meest tot verbeelding sprekende executies die hier ooit gebeurden, was deze van Beatrice Cenci. Haar tragische verhaal is vele keren verfilmd en op talrijke andere manieren vereeuwigd.

Het is op de huidige Piazza di Ponte Sant’Angelo dat op 11 september 1599 de 22-jarige Beatrice Cenci terechtgesteld werd op beschuldiging van vadermoord. Haar verhaal behoort tot de klassiekers van Rome. De Cenci-familie behoorde tot de oude landadel en heeft nooit echt kunnen aarden in Rome. Ze bleven vooral roofridders. Graaf Francesco Cenci was tijdens de tweede helft van de zestiende eeuw de ergste van allen; keer op keer werd hij veroordeeld wegens manslag, mishandeling of zedenmisdrijven.

Ook zijn familie was het slachtoffer van zijn verdorven inborst: ondanks zijn rijkdom was de man zo gierig jegens zijn kinderen dat zij om eten moesten gaan bedelen. Hij sloot zijn vrouw twee jaar lang op in een kelder en verrichte tijdens zijn leven maar één vrome daad: de bouw van het nog steeds bestaande kerkje San Tommaso a Monte Cenci, vlak naast zijn paleis aan de Tiber.

Nadat zijn vrouw in 1584 was gestorven, hertrouwde Francesco Cenci met Lucrezia Petroni die het niet beter had dan zijn eerste vrouw. Op 9 september 1598 werd Cenci in zijn familiedomein in de Apennijnen door huurmoordenaars overmeesterd. Ze staken hem neer en sloegen hem de schedel in, waarna ze het lijk uit het raam gooiden. Cenci was het slachtoffer geworden van een complot dat (wellicht) gesmeed werd tussen zijn dochter Beatrice, haar broers, haar stiefmoeder en diens minnaar Olimpio Calvetti. Het complot kwam echter aan het licht toen een deel van het vermeende moordenaarsloon, een kostbare ring van Lucrezia Petroni, bij malafide figuren werd aangetroffen.

Tijdens het onderzoek getuigden de broers tegen hun zuster Beatrice, die zoals blijkt uit de bewaard gebleven annalen van het proces, een leidende rol zou (kunnen) gespeeld hebben. Er werd geprobeerd Beatrice bekentenissen te ontlokken door haar te martelen, maar ze bleef ontkennen.

Clemens VIII (Ippolito Aldobrandini), paus van 1592 tot 1605, liet echter zijn begerige oog vallen op de grote landerijen van de familie Cenci die hij na een gerechtelijk vonnis in beslag zou kunnen nemen. Aanvankelijk stond de paus zelfs geen verdedigers toe, later wees hij er zelf een aan, maar het pleidooi leek meer op een aanklacht. Het vonnis was de doodstraf voor alle betrokkenen, behalve voor de jongste zoon, en natuurlijk ook het overheidsbeslag op het vermogen ten bate van de schatkist van de paus.

De Romeinse bevolking was het grondig oneens met de uitspraak en smeekte de paus om gratie. In een ontroerende brief aan kardinaal Aldobrandini, een neef van de paus, stelde Beatrice voor om in ruil voor haar leven op haar kosten de Ponte Rotto bij het Tibereiland te herstellen. Paus Clemens VIII leek onder al die druk enigszins tot mildheid geneigd, maar het noodlot wilde dat net in die periode een aanverwante Cenci zijn moeder vermoordde. De paus vond het nu welletjes, de roof- en moordzuchtige familie Cenci moest een lesje krijgen, het vonnis moest dus voltrokken worden.

Tien seconden vóór de onthoofding op 11 september 1599 werd vanaf de Engelenburcht een kanonschot gelost, waarmee de paus Beatrice een teken gaf dat hij haar vanuit zijn paleiskamer een volle aflaat had geven. Een magere troost voor iemand die vermoedelijk onschuldig was.

De overlevering vertelt dat Beatrice net voor ze onthoofd werd, nog eenmaal omkeek naar de bedrieglijke wereld, waarbij haar blik opgevangen werd door de jonge schilder Guido Reni (1575-1642) die zich tussen de omstaanders bevond. Hij vereeuwigde de laatste oogopslag van Beatrice in het beroemde schilderij, dat nu te zien is in het Museo Barberini. Duizenden Romeinen volgden tijdens de daaropvolgende nacht de stoet toen Beatrice in de San Pietro in Montorio begraven werd.

Ook Beatrice’s stiefmoeder werd onthoofd. Het verhaal wil dat de beul die de klus moest uitvoeren nogal wat moeite had om haar hoofd op het hakblok te leggen vanwege de volheid van haar boezem. De oudste zoon Giacomo werd gevierendeeld. De jongste zoon Bernardo werd vanwege zijn jeugdige leeftijd niet terechtgesteld, hij werd wel verplicht bij de doodvonnissen toe te kijken en daarna veroordeeld tot dwangarbeid op de galeien. De huidige Cenci’s in Rome behoren tot zijn nageslacht.

Sinds de voltrekking van het vonnis zou Beatrice elk jaar tijdens de nacht van 11 september bij de Engelenbrug rondspoken met haar hoofd onder de arm. Ook wordt verteld dat haar schim op een carnavalsnacht Olimpia Borghese de stuipen op het lijf joeg omdat zij een diadeem, een halssnoer en een armband droeg die gemaakt waren met juwelen die Beatrice hadden toebehoord.

Nog steeds wordt elk jaar op Beatrice’s sterfdag een mis voor haar opgedragen in de voormelde San Tommaso a Monte Cenci naast het palazzo Cenci-Bolognetti. Over Beatrice Cenci werden talrijke balladen, romans en toneelstukken geschreven, onder andere door Shelley. Het idee voor deze tragedie kwam van diens vrouw Mary (de auteur van ‘Frankenstein’) toen Shelley haar in Rome opzocht. Ook Stendhal (1783-1842) schreef over Beatrice het verhaal ‘les Cenci’ als eerste novelle van zijn ‘Chroniques italiennes’, dat postuum gepubliceerd werd. Over het leven en het proces van Beatrice Cenci werden tevens verschillende films gemaakt.

Ippolito Aldobrandini (1536-1605) was op 30 januari 1592 Innocentius IX opgevolgd als paus Clemens VIII. Zijn grootse en pronkzuchtige hofhouding en vooral zijn nepotisme werkten zeer storend. Hij benoemde zijn twee neven tot kardinaal, net als Baronius en Robertus Bellarminus, die van 1597 tot 1602 zijn hoftheoloog was. De paus toonde zoals verteld in 1599 geen genade voor Beatrice Cenci, maar evenmin voor Giordano Bruno die in 1600 op de Campo de’ Fiori op de brandstapel stierf.

Hij stond welwillend tegenover de doorvoering van het Concilie van Trente. Zo verbeterde hij niet lang na zijn benoeming tot paus in 1592 de Vulgaat-editie van Sixtus V. De Vulgaat of Vulgata was sinds het einde van de middeleeuwen de naam waarmee de door Hiëronymus omstreeks 400 vertaalde of bewerkte Latijnse bijbeluitgave werd aangeduid. Het Concilie van Trente verklaarde in 1546 van de nog circulerende Latijnse edities alleen de Vulgaat authentiek en schreef deze voor bij openbaar gebruik. Een uitgave van de zuivere tekst kwam na veel moeilijkheden tot stand onder Clemens VIII, de zogenaamde editio Sixto-Clementina. Zij bleef tot nu toe de officiële tekst.

Op 23 december 1595 bevestigde Clemens VIII de Unie van Brest, waardoor de Ruthenen of Roethenen onder Poolse heerschappij in de Rooms-Katholieke Kerk werden opgenomen. Die overeenkomst werd pas in 1946 door de toenmalige USSR vervallen verklaard. Ruthenen was tijdens de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije de benaming voor de Oekraïners die in Galicië en Hongarije woonden. In het kerkelijk spraakgebruik duidde men vroeger met de naam Roethenen de rooms-katholieke Oekraïners aan. Het grafmonument van Clemens VIII bevindt zich in de Cappella Borghese van de Santa Maria Maggiore in Rome.

Een fraaie brug bevolkt met engelen

23 januari 2018

Wie de Engelenburcht bezoekt kan niet omheen de Ponte Sant’Angelo of de Engelenbrug. Paus Alexander VII (1655-1667) noemde het de mooiste brug van Rome en omschreef deze verbinding over de Tiber nogal lyrisch als ‘de laan die leidt naar de hemelse gastheer, gemaakt om de gelovigen te verwelkomen tot het schrijn van de grote apostel’. Het is inderdaad een mooie brug die bovendien vele bezoekers verleidt tot het nemen van enkele foto’s, al dan niet met de Tiber of de imposante Engelenburcht op de achtergrond.

De drie middelste bogen van de brug behoren tot de antieke Pons Adrianus of Pons Aelius uit 134 na Chr., genaamd naar de geslachtsnaam van keizer Hadrianus naar wiens mausoleum, de huidige Engelenburcht, de brug toen leidde. De overige bogen zijn veel jonger: ze dateren uit de zeventiende eeuw en werden in 1892 herbouwd toen de Tiber werd ingedijkt. Het feit dat deze negentien eeuwen (!) oude brug voor een deeltje behouden bleef mag opmerkelijk lijken, maar is geen unicum: van de duizenden bruggen die in het Romeinse Rijk gebouwd werden bestaan er vandaag nog een honderdtal.

De Romeinen zijn de uitvinders van de ‘cofferdam’ (men gebruikt deze Engelse term in alle talen), zijnde een klein droogdok dat toelaat onder waterniveau te werken. Als materiaal gebruikten ze het puzzolaan-beton, vulkanische aarde genaamd naar Pozzuoli bij Napels, dat zelfs onder water hardde en toeliet behoorlijk snel en op een degelijke manier in rivieren fundamenten te plaatsen. De cofferdam-techniek wordt vandaag nog steeds in de scheepsbouw gebruikt, zij het meestal als een open, lege ruimte tussen compartimenten of tanks in schepen, die belet dat water- en oliehoudende bergingsruimten direct aan elkaar grenzen. Daardoor wordt voorkomen dat een klein lek beide vloeistoffen zou verontreinigen. Cofferdammen dienen ook als brandbeperkingsmiddel; gassen uit olie die door minuscule poriën lekken, kunnen immers direct ontsnappen.

De Ponte Sant’Angelo werd oorspronkelijk de Sint-Pietersbrug genoemd, omdat ze de enige rechtstreekse verbinding was tussen de stad en het Vaticaan. Vooral tijdens een Jubeljaar of Heilig Jaar was het er erg druk. In 1450 werd daarom aan de pelgrims een regeling opgelegd die door Dante in de Divina Comedia (Inferno XVIII, 28) wordt aangehaald: “l’anno del giubileo su per lo ponte hanno a passar la gente molto colto / che dall’un lato hanno la fronte verso il castello e vanno a santo Pietro, dall’ altra sponda vanno verso il monte”, ‘toen in het jubeljaar te Rome de massa die de brug moest overgaan / uit beide richtingen maar aan bleef stromen / bracht men op deze brug een scheiding aan / rechts zag men de burcht en de Pieterskerk opdagen / wie links terugging, zag de heuvel staan’.

Toch kon dit vooruitziende ‘verkeersreglement’ geen drama voorkomen: op een drukke pelgrimsdag (19 september 1450, een Heilig Jaar) sloeg een paard op hol dat bereden werd door twee dames. Het dier veroorzaakte zo’n paniek dat de pelgrims zich massaal tegen de borstweringen drukten. Toen deze het begaven stortten er 176 mensen in de Tiber, daarvan verdronken er 172. Zwemlessen werden in die tijd niet gegeven, wie in dieper water viel riskeerde de verdrinkingsdood. Het verhaal dat de brug zelf helemaal instortte, dat vaak wordt verteld en ook wel in sommige reisgidsen te lezen is, klopt dus niet.

Paus Nicolaas V (1447-1455) liet om die noodlottige dag te herdenken twee kapelletjes oprichten aan de stadskant van de brug, aan de huidige Piazza di Ponte Sant’Angelo. In 1534 werden deze kapelletjes echter afgebroken door paus Clemens VII en vervangen door de twee beelden die er nu nog staan. Eentje is van Petrus, gemaakt door Lorenzetto (1490-1541) de vriend van Rafaël die de Madonna boven diens graf maakte.

Het oudere Paulusbeeld dateert reeds uit 1464 werd gemaakt door Paolo Taccone (1415-1477), een Napolitaan, hoewel men hem Paolo Romano noemde. Over hem vertelde de Florentijnse beeldhouwer, bronsgieter, architect en theoreticus Antonio Filarete dat hij ook een zeer goede goudsmid was. Filarete (1400-1469 raakte vooral bekend door de bronzen deurvleugels voor de hoofdingang van de Sint-Pietersbasiliek die hij in de periode 1433-1445 vervaardigde.

Zijn de bogen van de Engelenbrug nog typisch Romeins, dan geeft de bovenbouw met de beeldenrij een synthese van Gian Lorenzo Bernini’s talent als beeldhouwer, architect en regisseur. Kijk hoe mooi elk afzonderlijk beeld is, en hoe hun beweging afsteekt tegen een vrije achtergrond, tegen de lucht, tegen de hemel waar ze thuishoren. Omdat de beelden in de open lucht staan, lijken de gewaden sierlijk te fladderen in de wind.

Het was Clemens IX (1667-1669) die in 1668 opdracht gaf om op de oude brug tien engelenbeelden te plaatsen met de voorwerpen uit het passieverhaal. Ze werden ontworpen uitgevoerd door de toen zeventigjarige Bernini (1598-1680), die het grootste deel van het werk echter overliet aan zijn leerlingen. Die hebben echter bijzonder fraai werk afgeleverd, hun meester waardig.

Twee beelden die niet door leerlingen maar door Bernini zelf werden gekapt, vond de paus te mooi om op de brug te worden blootgesteld aan weer en wind. Ze kregen een voorlopig onderkomen in de Sant’Andrea delle Fratte, de parochiekerk van Bernini, waar ze nog steeds staan langs het priesterkoor. Op de brug werden ze vervangen door twee kopieën: het gaat om de engelen die de doornenkroon en het INRI-bordje vasthouden (het tweede en het vierde beeld links, geteld vanaf de stadskant en kijkend in de richting van de Engelenburcht.

De eerste engel rechts, eveneens geteld vanaf de stadskant, toont de befaamde geselkolom, waarvan een fragment wordt bewaard in de Zenokapel in de Santa Prassede. In deze kerk bevindt zich een klein oratorium waarin zich een stuk bevindt van deze kolom, vervaardigd uit zeldzaam oosters jaspis. Het gaat om de zuil waaraan Jezus tijdens zijn geseling in het paleis van Pilatus zou vastgebonden zijn. De rest van de zuil bevindt zich nog in Jeruzalem.

Het fragment in de Santa Prassede werd in 1229 bij de zesde kruisvaart, onder de leiding van keizer Frederik II van Hohenstaufen, naar Rome gebracht door kardinaal Giovanni Colonna. Vooral tijdens de paasweek wordt deze relikwie veel bezocht. De afbeelding van de geselkolom is ook te zien op een ‘Aanbidding’ geschilderd door Joos of Justus van Gent (actief in de periode 1460-1480, in Italië bekend als Giusto da Guanto), een doek dat vandaag te zien is in het Metropolitan Museum in New York.

Vanaf de Ponte Sant’Angelo heb je, komende van de stadszijde en wandelend naar de Engelenburcht, aan de rechterzijde een beperkt zicht op het Palazzo della Giustizia of het justitiepaleis. Aan de andere zijde van de brug, richting Sint-Pietersbasiliek, zie je de elegante Ponte Vittorio Emanuele II.

De brug die keizer Nero omstreeks 60 na Chr. op deze plaats liet bouwen was reeds tijdens de vierde eeuw ingestort. De huidige brug, versierd met allegorische groepen en gevleugelde Victoriebeelden, werd kort na de Italiaanse eenwording gepland, maar pas in 1911 voltooid. Naar Romeinse normen is dit dus een behoorlijk jonge realisatie.

Ongeveer halverwege de Engelenbrug zie je rechts onderaan het ronde deel van de Engelenburcht het bakstenen ‘bastione San Giovanni’ dat in 1894 toegevoegd werd, een reconstructie van het bastion van Nicolaas V (1447-1455). Links bevindt zich het oude Mattheus-bastion. Let van hieruit ook op de centrale open loggia van paus Julius II boven de ingang, en op de vensters van de vertrekken van de vice-gouverneur, gebouwd door Clemens XII (1730-1740).