Archief voor 15 januari 2018

De Vlaamse engel met het zwaard

Posted in Romenieuws on 15 januari 2018 by Eric

Als je op het dakterras van de Engelenburcht staat, word je helemaal bovenaan geconfronteerd met het vier meter hoge bronzen beeld van de aartsengel Michaël uit 1752, een werk van de Vlaming Pieter Antoon Verschaffelt. De negentiende-eeuwse Franse schrijver Stendhal noemde het ‘een naïef tienermeisje worstelend met een zwaard dat ze weg wil’. Let naast het beeld ook op de klok, de ‘campana della Misericordia’ die de voltrekking van de doodvonnissen aankondigde.

Reeds in 1544 werd bovenop de Engelenburcht, op de plaats waar vroeger het vierspan van keizer Hadrianus stond, een marmeren beeld van de aartsengel Michaël geplaatst, een werk van Raffaello da Montelupo. Volgens bepaalde bronnen zou het plaatsen van de engel een idee van Michelangelo (1475-1564) geweest zijn.

Het huidige bronzen engelenbeeld dateert uit 1752 en is al de vijfde versie. Het is een werk van de Vlaamse architect en beeldhouwer Pieter Antoon Verschaffelt, die in Rome gekend was als Pietro il Fiammingo. Verschaffelt (1710-1793) was geboren in Gent waar hij ook zijn eerste opleiding kreeg.

Omstreeks 1730 vertrok hij ter vervolmaking van zijn vak naar Parijs. Tussen 1737 en 1752 verbleef hij in Rome, waar zijn werk vandaag nog terug te vinden is in onder meer de Santa Maria Maggiore, de Santa Maria dell’ Anima en in de Musei Capitolini. Naast decoratief werk maakte hij vooral beelden.

Naast het beeld van Michaël op de Engelenburcht zijn vooral enkele van zijn marmeren portretbustes vermeldenswaard, zoals deze van paus Clemens XII (Palazzo Corsini, Rome) en van paus Benedictus XIV (Musei Capitolini, Rome). Deze kunstwerken maken duidelijk dat Verschaffelt vooral een goede observator was, waardoor ook zijn beelden van een bijzonder realistisch niveau zijn.

In 1752 wordt hij door keurvorst Karl Theodor van de Pfalz als hofbeeldhouwer en architect naar Mannheim gehaald. Hij maakte decoratieve sculpturen voor Schloss Benraht (1757), tuinbeelden voor Schwetzingen (1772), talrijke portretten, en reliëfs en sculpturen voor paleis Bretzenheim te Mannheim (1782-1788). Van dit laatste paleis was hij tevens de architect, evenals van het Zeughaus in Mannheim (1778).

Intussen kreeg Verschaffelt ook de opdracht voor het praalgraf van bisschop Maximiliaan-Antoon van der Noot (1759-1778, Sint-Baafskathedraal, Gent). Vermoedelijk heeft hij ook ontwerpen geleverd voor de Frankenthaler porseleinmanufactuur. In vergelijking met zijn Duitse collega’s is zijn rococostijl zeer gematigd, waardig en verfijnd. Verschaffelt stierf in 1793 in Mannheim.

Goethe schrijft dat hij in Rome les kreeg over het begrip ‘perspectief’ van Maximilian von Verschaffelt (1754-1818), ‘de zoon van de directeur van de collectie van oudheden in Mannheim’. Vader Pieter Antoon had zijn naam op dat moment inderdaad gewijzigd in ‘von Verschaffelt’. Zijn zoon Maximiliaan, schilder en architect, verbleef in Rome tussen 1782 en 1793. Bij de dood van zijn vader nam hij diens functies in Mannheim over, later zou hij directeur voor gebouwen en parken worden in München.