De erfenis van archeoloog Johann Joachim Winckelmann

Il Tesoro di Antichità. Winckelmann e il Museo Capitolino nella Roma del Settecento is de lange titel van een tentoonstelling die momenteel te bezoeken is in Palazzo Caffarelli (Capitolijnse Musea) ter ere van de man die wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne archeologie: Johann Joachim Winckelmann (1717-1768). Winckelman werd 300 jaar geleden geboren en is 250 jaar geleden overleden. Voor die gelegenheid werd een speciale tentoonstelling opgezet over zijn leven en werk. Deze expo past in het kader van een aantal Europese evenementen die worden gecoördineerd door het Winckelmann Gesellschaft in zijn geboorteplaats Stendal, het Istituto Archeologico Germanico di Roma en de Vaticaanse Musea. De tentoonstelling is te bezoeken tot 22 april. De catalogus is uitgegeven door Gangemi Editore.

De verzamelwoede en archeologische belangstelling waren omstreeks 1750 duidelijk aan het tanen, maar Johann Joachim Winckelmann presenteerde in die tijd een synthese van de toenmalige kennis in zijn Geschichte der Kunst des Altertums (1764-1768) en legde daarmee de basis voor de klassieke archeologie. Vóór alles brengt de expo ook het verhaal van de Capitolijnse Musea. De bezoekers krijgen inderdaad ook het verhaal te zien en te horen van die eerste toonaangevende jaren na december 1733, toen de kunstcollectie die de basis vormde voor de huidige Capitolijnse Musea, ook daadwerkelijk in een museale opstelling werden getoond.

Het was niet alleen het eerste openbare museum in Europa, dat bovendien meteen duidelijk maakte dat het er niet alleen om ging de kunstwerken te bewaren, maar ze ook zoveel mogelijk op hun best te tonen, dit ter promotie van ‘de pracht en praal van Rome’. We komen daar in onze nieuwsbrief van maandag nog even op terug. Het waren vooral de intuïtieve en vaak briljante inzichten van Winckelmann die de aanzet gaven om de vele sculpturen in het museum op een speciale manier te presenteren of ze in een aparte opstelling te tonen aan het publiek. In dat opzicht heeft Winckelmann baanbrekend werk geleverd.

Terwijl Winckelmann tijdens zijn studie van het antieke Rome en tijdens opgravingen in het veld bezig was met wat later revolutionair pionierswerk zou worden genoemd en daarbij de weg effende voor wat het begin van de moderne archeologie zou worden, verspreidde het concept van het nieuwe publieke tentoonstellingsmodel waarmee de Capitolijnse Musea uitpakte, zich al snel in heel Europa.

De opening van de Musei Capitolini in Rome markeerde de geboorte van volledig nieuwe methodes voor het inzetten en gebruik van kunstvoorwerpen en archeologische artefacten uit de oudheid. De schatkamer van het verleden was niet langer het exclusieve eigendom van enkele geleerden en wetenschappers, maar werd geopend voor iedereen en gepresenteerd als een instrument voor de algemene culturele vooruitgang van de samenleving. Vandaag lijkt dat normaal, toen was het revolutionair.

De afzonderlijke tentoonstelling over Winckelmann bevat een selectie van 124 werken en een aantal multimediatools die speciaal werden ontwikkeld voor deze expo. Het gaat om originele documenten, volumes, tekeningen, gravures, schilderijen, oude en moderne sculpturen, die samen de eerste jaren van het Capitolijnse Museum vertellen en duidelijk maken hoe de collectie in de loop der jaren kon uitgroeien tot één van de grootste en belangrijkste ter wereld.

Oude sculpturen van de Staatliche Kunstsammlungen van Dresden, ooit tentoongesteld in Palazzo Albani alle Quattro Fontane, keren voor het eerst in 300 jaar terug naar Rome. Ook kostbare prenten en tekeningen van de Franse kunstenaar Hubert Robert (1733-1808) die vandaag verspreid zijn over verschillende musea, van Valenciennes tot het Getty Museum in Los Angeles, zijn op deze tentoonstelling te zien en documenteren vooral de Piazza del Campidoglio, de Capitolijnse heuvel en de Capitolijnse paleizen in de tweede helft van de achttiende eeuw.

Portretten van Pompeo Batoni (1708-1787) van het Museo del Prado in Madrid en het Palazzo Barberini in Rome geven een overzicht van de pausen en persoonlijkheden die hebben bijgedragen aan het succes van het Capitolijnse Museum als culturele ontmoetingsplek uit die tijd. Het tentoonstellingsgedeelte in Palazzo Caffarelli wordt afgesloten met de presentatie van enkele aspecten van Winckelmann’s verblijf in Rome: de plaatsen waar hij woonde, de villa’s, paleizen en bibliotheken waar hij verbleef of werkte en de personages die deel uitmaken van zijn gevolg. Deze worden tot leven gebracht met virtuele realiteitstechnologie, waardoor de bezoeker een beter idee krijgt van het dagelijkse leven van Winckelmann in Rome.

Een prachtig marmeren statief uit de Villa d’Este, ooit een belangrijk meubelstuk
van het atrium van het Palazzo Nuovo dat zich sinds 1797 in het Louvre bevindt, keert terug naar de Capitolijnse Musea om tentoongesteld te worden in de hal en gaat in dialoog met een standbeeld van Athena dat destijds eveneens in het atrium was geplaatst.

“Ik leef als een kunstenaar en daarom word ik verwelkomd op plaatsen waar jonge mensen mogen studeren, zoals in de Campidoglio. Hier bevindt zich de schat van de oudheden van Rome, hier heb je een plek om één te zijn met de oudheid, in alle vrijheid, van ’s ochtends tot ’s avonds”. Ongeveer met deze woorden omschreef Johann Joachim Winckelmann op 7 december 1755 zijn eerste bezoek aan het jonge Capitolijnse Museum aan een vriend. Hij was toen nog maar drie weken in Rome geweest dankzij een studiebeurs verleend door de keurvorst van Saksen. Hij zou er snel terugkeren. Tot aan zijn dood zou Winckelmann in de ban van de (vooral) Romeinse oudheid blijven.

De Duitse archeoloog, kunstgeleerde en schrijver werd in 1717 geboren in Stendal in een zeer bescheiden gezin. Winckelmann studeerde theologie, natuurwetenschappen en filologie in Halle en Jena. Van 1743 tot 1748 was hij conrector te Seehausen en van 1748 tot 1754 bibliothecaris te Nöthnitz bij Dresden. Na te zijn overgegaan tot het rooms-katholicisme, vertrok hij in 1755 met een toelage van de koning van Saksen naar Rome.

Later werd hij bibliothecaris van kardinaal Archinto, daarna van kardinaal Albani, met wie hij samen de Villa Albani inrichtte met kopieën van klassieke beeldhouwwerken. In 1763 werd hij benoemd tot president der oudheden en tot scriptor aan de Vaticaanse bibliotheek en inspecteur der oudheden in Rome. Op terugreis van Wenen naar Italië en verblijvend in Triëste, werd hij daar het slachtoffer van een tot op heden met enige raadsels omgeven roofmoord. Winckelmann werd in Triëste begraven.

Zijn nalatenschap was echter groot. In Duitsland had hij een grondige kennis verworven van de antieke literatuur, vooral ook van de Griekse (Homerus), in Italië verwierf hij zich daarnaast een uitgebreide kennis van de antieke monumenten. Deze kennis, gevoegd bij zijn sterk ontwikkelde gevoel voor kunst en zijn bijzondere gaven als schrijver, stelden hem in staat de antieke kunstwerken in een kunsthistorische samenhang te ordenen.

Winckelmann definieerde de basisinhoud van het laat-achttiende-eeuwse neoclassicisme en legde de theoretische grondslagen van de moderne archeologie. Tevens ontwikkelde hij een verfijnd chronologisch en stilistisch evaluatiesysteem van de ontdekkingen uit de oudheid, gebaseerd op directe observatie van de artefacten en het zorgvuldig lezen van de toen beschikbare literaire bronnen.

Ook Johann Wolfgang Goethe heeft geschreven over de revolutionaire impact van het werk van Winckelmann. De vader van de archeologie schreef ook verschillende boeken die tot vandaag verkrijgbaar zijn. Door zijn Geschichte der Kunst des Altertums (twee delen, 1764) kan hij als de grondlegger gelden van de wetenschap van de klassieke archeologie.

Winckelmann heeft onder meer door zijn opvatting van het wezen van de Griekse klassieke kunst als ‘edle Einfalt und stille Grösse’ en door zijn opwekking om met haar te wedijveren in plaats van haar slechts uiterlijk na te bootsen, grote invloed gehad op de richting waarin zich (met name in Duitsland) het classicisme ontwikkelde.

Winckelmann in de Capitolijnse Musea

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s