De thermen van Agrippa, Nero, Titus en Trajanus in Rome

Voordat keizer Caracalla zijn beroemde thermen bouwde, waren hem menige keizers voorgegaan. De keizers bouwden deze badhuizen en thermen voor het volk, zij zouden er immers gebruik van maken. De eerste keizerlijke thermen, de thermen van Agrippa, werden onder keizer Augustus gebouwd. Deze werden echter voor privégebruik gerealiseerd. Dit complex had nog geen eigen sportfaciliteiten, maar er kon wel gesport worden op het naastgelegen Marsveld. De resten ervan zie je nog altijd in het Romeinse straatbeeld, onder meer in de Via dell’Arco della Ciambella.

De achterkleinzoon van Agrippa, Nero, bouwde later zijn badhuis aan de thermen van Agrippa, waardoor dit één groot complex werd. De thermen van Nero hebben de standaard gezet voor de latere klassieke keizerlijke thermen. Deze standaard werd bijvoorbeeld gekenmerkt door het symmetrische grondplan van de thermen. Deze standaard is ook toegepast bij de Thermen van Trajanus (Thermae Traiani). Tijdens de regering van de keizers Trajanus en Hadrianus werden de meeste badhuizen gebouwd. In deze periode was het Romeinse Rijk op zijn grootst en zeer welvarend. De thermen van Caracalla waren na de thermen van Trajanus de eerstvolgende keizerlijke thermen. Vanaf Hadrianus waren zoals eerder verteld gescheiden baden voor mannen en vrouwen voorgeschreven.

De meeste Romeinse burgers hadden geen eigen badkamer, het was te duur om het water te verwarmen, en de watertoevoer was problematisch. Tijdens de tweede eeuw v. Chr. ontstonden de eerste privé-initiatieven om beperkte openbare badhuizen op te richten. In 33 v. Chr. telde Rome reeds 170 van dergelijke instellingen. Je moest betalen voor het gebruik, al waren ze meestal ranzig of ronduit smerig. Het zal één van de redenen geweest zijn waarom de imposante keizerlijke badcomplexen die daarna werden gebouwd ongekend populair werden. Bovendien waren deze thermen van een geheel andere orde, ze waren niet alleen enorm en groots, je kon er ook terecht voor meer dan alleen maar een bad.

Het eerste grote complex dat werd gebouwd waren de voormelde Thermen van Agrippa (aangelegd tussen 25-19 v. Chr.) die vlakbij het Pantheon gelegen waren. Er was onder andere een laconium of droog zweetbad, dat rijkelijk versierd was met kunstwerken. De fontein op de Piazza della Rotonda levert vandaag nog altijd water van het oorspronkelijke aqua vergine dat Agrippa (61-12 v. Chr.), de schoonzoon maar ook de vriend en raadsman van keizer Augustus, liet aanleggen om zijn thermen van water te voorzien.

In 63 verrezen wat verderop, naast de huidige Piazza della Rotonda in de richting van de Campus Martius (tot aan de huidige Corso Rinascimento) de Thermen van Nero. Als je vanaf de Piazza della Rotonda kijkt in de richting van het Pantheon, vormen de huizen rechts van het plein ruwweg de oostelijke zijmuur van de verdwenen thermen van Nero. Deze thermen waren de eerste baden die werden gebouwd na deze van Agrippa, ze waren merkelijk groter (190 m bij 120 m) en hadden bij de bevolking meteen een enorm succes.

De dichter Marcus Valerius Martialis (40-102 na Chr.) schreef: ‘Wat was er erger dan Nero? Maar wat was er beter dan de thermen van Nero?’. Minder gelukkig was de filosoof Lucius Annaeus Seneca (5-65 na Chr.) die net tegenover het complex woonde. In één van de brieven aan zijn vriend Lucilius klaagt hij over het oorverdovende lawaai:  ‘Ik verdraag het niet meer. Door die drukte heb ik spijt oren te hebben’. In dezelfde brief schrijft hij nog:  ‘Degenen die de gewoontes aan het begin van onze geschiedenis hebben bestudeerd, zeggen dat de mensen toen dagelijks hun armen en benen wasten maar hun hele lichaam slechts driemaal in de maand’.

Hoewel de thermen van Agrippa bijzonder functioneel waren, had de architect van Nero toch enkele veranderingen aangebracht in het algemene oorspronkelijke ontwerp van wat een badplaats moest omvatten, waardoor het frigidarium zich in het midden aan de noordkant bevond en het tepidarium met lauw bad tussen het frigidarium en het caldarium. Er was een overdekt gymnasium, voor zover bekend de eerste en dus oudste permanente sportruimte in Rome.

Nadat de bliksem insloeg en er brand ontstond in de Thermen van Nero werden ze hersteld, net vóór de catastrofale stadsbrand van 64 na Chr. die een aanzienlijk deel van Rome verwoestte maar de baden ongemoeid liet. De laatste keizer van de Severi, Alexander Severus (222-235), herbouwde de thermen van Nero, waardoor ze ook weleens de Thermen van Alexander Severus worden genoemd.

Van dit thermencomplex is vandaag vrijwel alles verdwenen, behalve twee granieten zuilen die in de zeventiende eeuw door paus Alexander VII – Fabio Chigi (1599-1667) gebruikt werden om de linkerzijde van de porticus van het Pantheon te herstellen. Omstreeks 1950 ontdekte men nogmaals twee grote originele zuilen uit het door Alexander Severus gerenoveerde thermencomplex van Nero. Deze werden geplaatst in de Via di Sant’Eustachio, dat is de eerste straat links als je vanaf het Pantheon de Salita dei Crescenzi inwandelt. Deze zuilen staan tegen een lange muur, die de rechter zijmuur vormt van de Sant’ Eustachiokerk.

De thermen van Titus (gebouwd tussen 78-81) bevinden zich naast de resten van het Domus Aurea, het Gouden Huis van keizer Nero. Momenteel zijn er opgravingen aan de gang. De resultaten van die campagne worden tegen eind dit jaar of begin volgend jaar verwacht. Nero had immers niet lang kunnen genieten van zijn Domus Aurea, want al in 68 pleegde hij op dertigjarige leeftijd zelfmoord, bijgestaan door zijn vrijgemaakte slaaf Epafroditus.

Korte tijd later liet Vespasianus, de eerste keizer der Flavii het Domus Aurea gedeeltelijk afbreken en op de plek van een van de vijvers het Colosseum oprichten. Zijn zoon Titus bouwde omstreeks het jaar 80 zijn thermen eveneens op het terrein en woonde in een gedeelte van het huis. Het is bekend dat Titus de thermen snel heeft laten bouwen, waardoor wordt vermoed dat hij de thermale faciliteiten van Nero’s Domus Aurea heeft getransformeerd en gemoderniseerd. De Flavische keizers voerden een politiek waarbij, te beginnen met de bouw van het Colosseum, het Romeinse volk de door Nero onteigende grond terugkreeg.

Er is weinig overgebleven van de Thermen van Titus hoewel het ontwerp aan de hand van verschillende tekeningen van de Italiaanse architect, theoreticus en publicist Andrea Palladio (1508-1580), gereconstrueerd kan worden. Palladio, die eigenlijk Andrea di Pietro heette, maakte me zijn ‘L’antichità di Roma raccolta brevemente dagli autori antichi e moderni’ (uitgegeven in 1554) een diepgaande studie van de klassieke architectuur, later deed hij hetzelfde met de werken uit de hoogrenaissance. Hij beïnvloedde zowel door zijn bouwwerken als door zijn geschriften de verdere ontwikkeling van de Europese bouwkunst. Enkele gebruiksvoorwerpen uit de Thermen van Titus bleven wel bewaard, zoals de mooie porfieren badkuip, die zich vandaag in de Vaticaanse Musea bevindt.

Nadat de rest van het Domus Aurea in 104 door een brand was verwoest, liet Trajanus op de resten van het complex door zijn architect Apollodorus van Damascus zijn thermen bouwen. Apollodorus was de officiële architect van keizer Trajanus. Van zijn civiele bouwwerken is het grootse complex van het Forum van Trajanus in Rome een bekend voorbeeld, van de militaire de (resten van de) brug over de Donau bij Debrecen (in Hongarije). Mogelijk had hij ook de hand in het ontwerp van de reliëfs van de Trajanuszuil in Rome.

Trajanus liet alles wat na de brand nog resteerde van Nero’s paleis met de grond gelijkmaken en de rest volstorten. Daarop werd het thermencomplex van Trajanus gebouwd (250 m bij 210 m) dat op 22 juni 109 werd ingewijd. Later heeft zijn opvolger Hadrianus in 121 alle nog zichtbare sporen van het Domus Aurea vernietigd toen hij op de plaats van de vestibule de tempel van Venus en Roma liet oprichten. Van de grandioze Domus Aurea is archeologisch eigenlijk alleen nog dat gedeelte bewaard gebleven waar de thermen van Trajanus overheen werden gebouwd.

De Thermen van Trajanus werden reeds op een andere manier gebouwd en waren gebaseerd op het vinden van een betere positie ten opzichte van de zon. Dezelfde oplossing werd later gebruikt in de thermen van Caracalla, Diocletianus en Decius. De thermen van Trajanus vormden het eerste voorbeeld van een thermaal complex dat werd gebouwd volgens een ontwerp dat kenmerkend zou worden voor alle latere grote thermale faciliteiten. Eromheen bevond een grote ommuring die het gebied afscheidde en een groot parkgebied creëerde. Binnen was een centraal gebouw met vertrekken die symmetrisch rond een as waren gelegen.

Van het waterreservoir voor de baden, dat 8 miljoen liter kon bevatten, blijven vandaag enkel nog schaarse resten in de Via delle Terme di Traiano. De ruïnes worden de ‘sette sale’ genoemd alhoewel ze uit negen vertrekken bestonden. Vandaag is het een soort monumentale gevel met ronde en rechte nissen. Deze ruimte kan bij bepaalde gelegenheden worden bezocht, je bereikt het monument langs een steile trap die een aanzienlijk stuk onder het straatniveau leidt. Alhoewel er behalve de ‘sette sale’ eigenlijk niets noemenswaardig te zien is, is de weergalm in de citernes een leuke ervaring. Tijdens de middeleeuwen was deze omgeving praktisch verlaten. In de resten van de citerne ontdekte men zelfs graven die dateerden van het jaar 1000. In 1257 werd het bovendeel van het reservoir grotendeels afgebroken.

Ruim een eeuw na Trajanus volgde de bouw van de Thermen van Caracalla (211-216) en nog enkele decennia later werden de gigantische Thermen van Diocletianus (298-306) gerealiseerd ter hoogte van het huidige spoorwegstation Termini. De naam ‘termini’ verwijst overigens niet naar ‘einde’ of ‘eindstation’, maar naar deze thermen die een oppervlakte besloegen van zowat 13 ha.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.