De geplande metrohalte Piazza Venezia zorgde voor verrassing van formaat

Zoals je de voorbije dagen kon vernemen is het niet gemakkelijk om een gigantisch bouwproject zoals de aanleg van metrolijn C in Rome te realiseren. Eén van de grote moeilijkheden om in Rome een efficiënt ondergronds netwerk uit te bouwen, is het bepalen van de waarde van een archeologische vondst. Het nog niet blootgelegde historische erfgoed in de stad is enorm. Ondanks alle voorbereidingen, archiefstudies en voorafgaande terreinkennis, krijgen archeologen nu en dan af te rekenen met grote verrassingen. Tijdens de aanleg van de nieuwe metrolijn C in Rome gebeurde dat al verschillende keren.

Neem nu de ondergrond van de Piazza Venezia. De nieuwe metrolijn is hier nog lang niet gearriveerd en afhankelijk van de toekomstige politieke ontwikkelingen, raakt lijn C misschien wel nooit of pas in de verre toekomst tot op deze plaats. Vlakbij Piazza Venezia bevinden zich het Forum Romanum en de Palatijn, samen met nog vele onzichtbare resten van oude Romeinse woningen, tempels en openbare gebouwen.

We keren even tien jaar terug in de tijd. Uit voorafgaand archiefonderzoek was gebleken dat zich onder de Piazza Venezia nog een heel netwerk aan oude Romeinse straten bevindt dat absoluut moest worden vermeden door de metrograafmachines. Om dat te bevestigen werd ook het midden van het plein een tijdlang opengelegd en onderzocht.

Daarnaast werden de jongste jaren al heel wat bodemonderzoeken uitgevoerd op de plaatsen waar de metrostations en de ventilatieschachten komen te liggen. Voorafgaand aan de eigenlijke werkzaamheden werden meer dan 400 gaten geboord, waarbij de ondergrond telkens zo goed mogelijk in kaart werd gebracht. Dat gebeurde uiteraard ook op en rond Piazza Venezia. Het bestaan van de oude Romeinse straten werd inderdaad bevestigd.

Op dit plein is echter een metrohalte gepland. Men hoopte het probleem van het ondergrondse stratennetwerk uit de oudheid op te lossen door de uitgang vlak bij het Vittoriano te plaatsen, omdat bij de constructie van dit monument voor koning Vittorio Emanuele II alles onder de grond toch al werd omgewoeld. Ook tijdens de bouw van het hoofdkantoor van Assicurazioni Generali, tegenover Palazzo Venezia, werd omstreeks 1904 een aanzienlijk stuk van de bodem weggegraven voor het leggen van de fundamenten.

Men ging er in 2008 dus vanuit dat de ondergrond op dit gedeelte van het plein in het verleden al volledig overhoop was gehaald en dat mogelijke interessante vondsten ofwel reeds zouden ontdekt zijn, dan wel vernietigd waren tijdens de vroegere werkzaamheden. Op dat moment klonk die denkpiste ook wel logisch. Maar al bij de eerste proefboringen ter hoogte van de Santa Maria di Loreto werd duidelijk dat dit helemaal niet klopte. Ondanks alle voorbereidingen werden op amper 5 meter diepte vrijwel onmiddellijk oude fundamenten blootgelegd. Wellicht van middeleeuwse huizen, werd aanvankelijk gedacht. Opnieuw fout, zo bleek al gauw.

Tijdens deze historische verkenningsmaand (april 2008) die we wellicht moeten onthouden, werd het de archeologen al na enkele dagen duidelijk dat hier iets veel spectaculairder verborgen zat en dat zeker veel ouder was dan een middeleeuws huis. Er werd al snel gedacht aan een openbaar gebouw uit de keizertijd. Niemand had toen kunnen vermoeden dat men het befaamde Athenaeum van Hadrianus had ontdekt. Het gebouw kon men precies een jaar later met zekerheid identificeren, dankzij de vondst van een keizerlijk zegel op de site.

De keizer liet dit Athenaeum in 133 bouwen met de bedoeling wetenschappers, filosofen, dichters, politici met elkaar te laten debatteren en om sprekers hun visie te laten geven op bepaalde actuele onderwerpen. Een soort school of club voor de bevordering van kunst en cultuur als het ware. De eerste belangrijke vondst, een dubbele marmeren trap, maakte waarschijnlijk deel uit van de zitbanken op de tribune. Nadien werden nog drie rechthoekige kamers ontdekt, waarvan eentje is bedekt met een schitterende mozaïekvloer, identitiek als deze van de bibliotheken die Hadrianus in dezelfde periode aan weerszijden van de zuil van Trajanus had laten bouwen. De vloeren bevinden zich allemaal op hetzelfde niveau, wat het waarschijnlijk maakt dat zowel de bibliotheken als het Athenaeum deel uitmaakten van hetzelfde complex.

Het feit dat op deze uithoek van Piazza Venezia een aanpalend complex van de bibliotheken werd ontdekt, dat vervolgens ook nog werd aangeduid als het haast legendarische Athenaeum van Hadrianus, was in 2009 wereldnieuws. Als je bovenop het Vittoriano staat, zie je duidelijk de vorm van de rechthoekige kamers. Het Athenaeum bestond uit verschillende ruimtes en een centrale hal met een oppervlakte van ongeveer 1.500 m². Aan de lange zijden van de hal bevonden zich de marmeren trappen met balustrades waarop de toehoorders plaatsnamen. De granieten vloer van het auditorium was verfraaid met geelkleurige strepen en marmeren versieringen. Er konden waarschijnlijk ongeveer 300 personen plaatsnemen op de tribunes.

Eén raadsel blijft bestaan. Uit historische bronnen weten we dat het publiek in dergelijke auditoria plaats kon nemen in een arenavormig theater, zoals dat in Rome gebruikelijk was. De tribunes in deze kamer zijn echter rechthoekig van vorm. Waarom die precies op deze voor de Romeinen afwijkende manier werden gebouwd is niet duidelijk. In het Athenaeum werd ook de voet van een standbeeld van de pretoriaanse prefect Fabius Pasifilus ontdekt. Dat was een man met een hoge rang die dicht bij de keizer stond en zelfs beschikte over een gereserveerde plaats in het Colosseum. Het beeld zelf is voor zover bekend in de nevelen der tijd verdwenen.

Het auditorium van Hadrianus stond bekend als het Athenaeum, zo genoemd naar de stad Athene, die op dat moment werd beschouwd als het centrum van cultuur. Hadrianus wilde met zijn initiatief opnieuw de traditie van openbare spreekbeurten, conferenties en poëziewedstrijden lanceren, net zoals dat eerder gebeurde in het oude Griekenland. Reeds gedurende zijn opleiding als jongeman in Rome had Hadrianus een grote bewondering opgevat voor de Griekse cultuur. De keizer sprak liever Grieks dan Latijn en was goed vertrouwd met de Griekse filosofie.

Uit lovende mededelingen over het Athenaeum in de brieven van Sidonius Apollinaris (431-489) is op te maken dat het zelfs in de tweede helft van de vijfde eeuw nog een grote reputatie had. In de daaropvolgende jaren zou het gebruik ervan eindigen. In 847 werd het monumentale gebouw grotendeels verwoest door een zware aardbeving. Het zou nooit meer worden heropgebouwd. Toch kreeg het voormalige Athenaeum in de middeleeuwen nog een tweede leven: er werd een smidse gevestigd.

Op de site zijn meer dan vijftig verbrandingssporen gevonden en een hoeveelheid metaalslakken. Er werden ook een aantal mooi gegoten bronzen staafjes ontdekt met een lengte van precies 5 en 10 cm. Er bevonden zich ook ovens voor de productie van kleine bronzen voorwerpen. Archeologen vermoeden dat de ruimte ook een tijdlang heeft dienst gedaan als productie-eenheid voor de Romeinse munt.

Nog veel later heeft het voormalige Athenaeum deel uitgemaakt van de kelders onder het ziekenhuis dat op deze plaats werd gebouwd. Dat gebouw werd ruim honderd jaar geleden volledig afgebroken om plaats te maken voor de bouw van het Vittoriano en de aanleg van de huidige Piazza Venezia. Niemand had echter kunnen vermoeden dat de kelders van het ziekenhuis eigenlijk bestonden uit de resten van de befaamde leerschool van keizer Hadrianus. Het Athenaeum werd als een ludum ingenuarum artium (school voor de edele kunsten) betiteld door Aurelius Victor (De Caesaribus 14, 3). De naam Athenaeum werd later en ook vandaag nog dikwijls gebruikt voor onderwijsinstituten.

De ingreep om het Athenaeum op te graven en een eerste restauratiebeurt te geven heeft tot dusver al 1 miljoen euro gekost. Toeristen en inwoners hebben de voorbije jaren alle fases van deze werkzaamheden grotendeels kunnen volgen, vaak via doorzichtige panelen of hekwerken die rond de restauratiewerf werden geplaatst. De volgende stap is de opening van het Athenaeum voor het publiek. Die komt er zeker, het is alleen nog niet geweten hoe en wanneer. Hoe de plek er in de toekomst zal uitzien is evenmin duidelijk en hangt uiteraard af van de metrowerken. Er werden een paar jaar geleden wel reeds enkele simulaties gemaakt  om te tonen hoe de omgeving er in de toekomst zou kunnen uitzien.

Wellicht kan ook het Athenaeum van Hadrianus, net zoals zal gebeuren met de soldatenkazerne in het metrostation Amda Aradam – Ipponio, geïntegreerd worden in de toekomstige metrohalte, of kan deze eveneens worden uitgebouwd als een nieuw archeologisch museum. Sommigen pleiten er zelfs voor de nieuwe metrohaltes van lijn C allemaal in te richten als ‘museumportalen’. Gezien de vele vondsten op de in aanbouw zijnde metrolijn zouden die gemakkelijk te vullen zijn. Het publiek zou dan in vrijwel iedere halte de oude muren, de ruïnes en de fundamenten van het oude Rome kunnen zien, samen met de vondsten die er in de omgeving werden gedaan.

De goede wil om dat te realiseren is ongetwijfeld aanwezig, maar de factuur die voor deze ingrepen zou moeten betaald worden doet de stadsbestuurders huiveren. Dergelijke ideeën zijn voorlopig onbetaalbaar in Rome en zullen dat nog wel een hele tijd blijven. Het zal al een fameus karwei worden om het geld voor de bouw van het Museo Castra Hadriani aan het toekomstige metrostation Amba Aradam bij elkaar te sprokkelen.

Wat het Athenaeum betreft, is het alleszins de bedoeling om hier op termijn de hele periode vanaf Hadrianus tot aan de middeleeuwen te reconstrueren. Rondleidingen moeten bezoekers hier later meer duidelijkheid verschaffen over de evolutie van Rome sinds de oudheid. Archeologen omschreven de vondst van het Athenaeum eerder als één van de belangrijkste ontdekkingen die de voorbije 80 jaar in het historische centrum van Rome gebeurden.

De aanleg van het traject Colosseo – Fori Imperiali tot aan Piazza Venezia is met een lengte van ongeveer 800 m relatief kort maar zal volgens de oorspronkelijke schatting 760 miljoen euro kosten. Dat bedrag is vandaag ongetwijfeld voorbijgestreefd, de werkelijke kostprijs zal een stuk hoger liggen. De bouw van de metrohalte aan Piazza Venezia wordt geraamd op 300 miljoen euro. Vijf jaar geleden werd hiervoor wel reeds subsidie vanuit de regio Lazio en van de hogere overheid voorzien. Door de ontdekking van het Athenaeum bleef dat geld voorlopig in de koelkast. De bouw van het metrostation Venezia heeft uiteraard geen zin indien de verbinding tussen het Colosseum en Piazza Venezia niet zou worden aangelegd. Wanneer en of de bouwwerken hier zullen beginnen maakt deel uit van een politieke discussie.

Na de voltooiing van de halte Piazza Venezia moet de metrotunnel in principe richting Vaticaanstad evolueren, met een boring onder de Corso Vittorio Emanuele II, met als haltes Chiesa Nuova, San Pietro, Risorgimento en Ottaviano (dit laatste is opnieuw een belangrijk knooppuntstation met lijn A) om ten slotte te eindigen aan Clodio – Mazzini. De oorspronkelijk voorziene halte aan Largo di Torre Argentina is enkele jaren geleden geschrapt wegens archeologisch te delicaat. Tijdens vooronderzoeken bleek dat de ondergrond hier gigantische hoeveelheden archeologische artefacten bevat. Er is toen wijselijk beslist om die met rust te laten en de halte gewoon over te slaan.

De algemene verwachting is dat de volledige metrolijn, tussen vertrekpunt Pantano en eindpunt Clodio – Mazzini, zeker niet vóór 2030 zal worden opgeleverd, tenminste indien de werkzaamheden na de voltooiing van het station Piazza Venezia (of na Colosseo – Fori Imperiali) nog zullen worden voortgezet, iets wat sommige waarnemers dus ernstig betwijfelen. Het zal ook afhangen van de toekomstige regering(en) hoe en wanneer het vervolgtraject tussen Piazza Venezia en Clodio – Mazzini zal worden voortgezet en hoe de verdere financiering moet gebeuren. In principe kan het contract met de aannemer mits het betalen van een schadevergoeding altijd worden stopgezet en kan op een later tijdstip desgewenst een volledig nieuwe procedure voor de aanleg van het resterende deel in gang worden gezet. De toekomst zal uitwijzen hoe de stad Rome omgaat met haar infrastructuur.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s