Archive for 13 april 2018

Van het Colosseum naar de Piazza Santi Giovanni e Paolo

13 april 2018

Velen hebben al vaak een bezoek gebracht aan Rome maar misschien nog nooit de Caeliusheuvel beklommen (Caelius/Coelius Mons, Celio/Monte Celio). In de oudheid werd de heuvel beheerst door het tempelcomplex van keizer Claudius (41-54), de arcaden van keizer Nero’s (54-68) aquaduct, een verlenging van de Aqua Claudia, en was daar de drukbezochte voedselmarkt (macellum) van Nero. Aan de voet van deze heuvel, in het Circus Maximus, ontstond de “brand van Nero”. Op de heuvel bevonden zich in de keizertijd aristocratische residenties, o.a. de villa van Domitia Lucilla Minor, de moeder van keizer Marcus Aurelius. Hij werd er geboren in 121 en daar grootgebracht. Hier stond aanvankelijk zijn ruiterstandbeeld.

In het huidige Rome is deze heuvel gemakkelijk te situeren binnen de volgende straten (soms volgens het tracé of de oriëntatie van de antieke straten): Via di San Gregorio-Via Celio Vibenna (Via Triumphalis) – Via dei Santi Quattro (Via Tusculana) – Piazza San Giovanni in Laterano – Via dell’ Amba Aradam-Via Druso – Viale delle Terme di Caracalla (Via Appia).

Aan de noordzijde bevonden zich in de late republiek woonblokken (insulae), een wijk voor de werkende bevolking. Maar reeds Caesars praefectus fabrum bouwde zich een luxueus huis hoger op deze heuvel. Na de brand van 27 na Chr. verschijnen er meerdere (luxueuze) residentiële woningen. De hoofdstraten die de Monte Celio letterlijk doorkruisen volgen ook grotendeels het tracé van de oudheid. Van noord naar zuid: Via Claudia (parallel met de oude Vicus Capitis Africae) en Via della Navicella (naar de Porta Metronia); van oost naar west: Clivo di Scauro-Via San Paolo della Croce (Clivus Scauri) en Via di San Stefano Rotondo (Via Celimontana). Naar het zuiden liep ook een weg naar de Porta Capena. Zoals toen is ook nu nog aan de Porta Celimontana het kruispunt der wegen.

We laten het Colosseum achter ons en stappen de Via Claudia op. Aan onze rechterzijde lopen we langs het platform (180 x 200 m) waarop de tempel van keizer Claudius (41-58) stond. Agrippina de Jongere (Minor), nicht en vierde vrouw van haar oom Claudius, moeder van Nero (uit haar vorig huwelijk), begon aan de bouw van dit complex voor de vergoddelijkte Claudius, van wie zij in 54 misschien door eigen hand weduwe was geworden. Nero integreerde deze wand in een monumentaal nimfeum (fonteinencomplex) van het domein met zijn gouden huis (Domus Aurea). Het eigenlijke huis lag achter het Colosseum. Hij was eraan begonnen na de brand van Rome (in 64) en bij zijn dood in 68 n.C. was het nog niet voltooid.

Een eindje weg links van deze straat had Nero het Macellum Magnum gebouwd (voltooid in 59), een voedselmarkt, een vierkante constructie (90 x 90 m) met winkels onder zuilengalerijen. De ligging is onzeker en men aarzelt deze exact op een plan aan te duiden. De Via Claudia loopt uit op een plein. Rechtdoor voorbij het kruispunt bevindt zich de kerk S. Maria in Domnica (negende eeuw). Ten zuiden lag de kazerne van de vijfde cohorte van de Vigiles (brandbestrijding en nachtelijk toezicht), een civiele dienst in het leven geroepen en georganiseerd door Augustus.

Aan de overkant van het plein links loopt de Via di San Stefano Rotondo, genoemd naar een kerk (4) uit de vijfde eeuw. Aan de zuidkant ervan zijn restanten gevonden van de Castra Peregrina, kazerne van troepenmachten uit de provincies, met een Mithraeum onder de kerk (ca. 180 na Chr.). Zij hadden specifieke taken: bewaking, koerierdienst, toezicht bij graanbevoorrading.

Als je de Via di S. Stefano Rotondo ten einde zou lopen, kom je aan het oostelijke uiteinde van de Caelius. Daar onteigende Nero in 65 het prachtige domein (praedia) van de familie Laterani (waren zij betrokken bij de samenzwering tegen hem?). Hun naam kon hij niet uit de geschiedenis bannen: twee en een halve eeuw later zal keizer Constantijn (306-337) daar de basilica Sint-Jan van Lateranen oprichten.

Rechts lopen we naar een monumentale plek. Men situeert hier de Porta Caelimontana in de muur van Servius Tullius (vierde eeuw v. Chr.). Dolabella en Silanus, consuls in 10 na Chr., kregen toestemming van de senaat de oude stadspoort te restaureren. Het werd een boog in travertijn. Silanus was een priester van de god Mars, Dollabella een verdienstelijk provinciegouverneur en bekwaam militair tijdens en in de nadagen van keizer Augustus. Hij kreeg geen triomftocht maar deze boog houdt zijn naam toch in ere.

Aan de rechterkant onderaan is nog een stukje van de vroegere Serviaanse wal te bespeuren. Daarboven verheft zich een restant van de Arcus Neroniani, een verlenging van het aquaduct van Claudius (Aqua Claudia). Keizer Caligula (37-41) was aan de waterleiding begonnen in 38 en keizer Claudius (41-54) had haar voltooid in 52. Dit aquaduct had al 68 km afgelegd (meestal ondergronds) eer het in Rome aankwam bij de Porta Praenestina (de huidige Porta Maggiore). Nero bouwde dan deze aquaduct bovengronds verder over de Caeliusheuvel. Het aquaduct kruiste de muur van Servius Tullius aan de Porta Celimontana, om naar zijn gouden huis te lopen. Keizer Domitianus (81-96) zal later een aftakking realiseren naar zijn paleis op de Palatijn.

Door de poort van Dolabella stappen we eigenlijk al de Clivus Scauri in (Clivo di Scauro). Maar een heilige wist het eerste deel van deze straat met zijn naam te overplakken: Via S. Paolo della Croce. Deze daalt af tot de Via San Gregorio (Via Triumphalis). Deze hellende straat kan al zijn aangelegd in de tijd van de republiek (door M. Aemilius Scaurus, censor in 109 v.C.?); alleszins is zij gerealiseerd in de keizertijd.

We lopen dus ten zuiden van het tempelcomplex van Claudius en bereiken weldra de Piazza SS. Giovanni e Paolo. Rechts in de hoek van het plein staat een klokkentoren (campanile) uit de twaalfde eeuw op een basis van resten van een hoek van het tempelplatform van keizer Claudius. Wanneer je de poort ernaast van het klooster weet binnen te gaan ontdek je nog meer impressionante overblijfselen van dit Claudianum, meer bepaald van de eerste verdieping; het gelijkvloers lag ooit zes meter lager.

De kerk op het plein is ooit gebouwd op een plek waar een woningencomplex stond bestaande uit een of twee herenhuizen en een woonblok (insula), beter bekend als Case Romane. Zij werden daar opgericht vanaf de tweede eeuw. Zij zijn prestigieus gelegen: vlakbij het Claudianum en niet ver van het Colosseum. Het gelijkvloers van deze woonruimten en de voorgevel van het woonblok zijn nog te zien. Naast de kerk links overspannen zeven bogen de straat. Vóó de laatste boog is de toegang tot de Case Romane.

Dit is een bijdrage van clublid Toon Verhelst. Dit is deel I van een vijfdelige bijdrage over de Case Romane en de basilica Santi Giovanni e Paolo.

De Case Romane en de Basilica Santi Giovanni e Paolo

13 april 2018

We vinden het altijd prettig wanneer clubleden zelf eens hun stylus en wastablet ter hand nemen en een stukje schrijven. Clublid Toon Verhelst maakte inmiddels alweer een tijdje geleden een leerrijke en lezenswaardige studie over de fraaie Case Romane en de Basilica Santi Giovanni e Paolo, een plek die nog lang niet door alle Romebezoekers is ontdekt. We brengen zijn verhaal de komende dagen in vijf afleveringen. De verschillende hoofdstukken vormen één geheel, maar zijn zo opgesteld dat ze ook onafhankelijk van elkaar kunnen gelezen worden.

De inhoud is niet alleen beschrijvend maar draait rond twee problemen die in elkaar gehaakt zitten: was er een huiskerk in de Case Romane en wat is de ware toedracht van het martelarenverhaal van Johannes en Paulus? Het geheel is volgens de auteur als volgt samen te vatten. De Case Romane vormden mettertijd één geheel. Daarin vestigde zich al of niet een huiskerk. Er werd een huiskapel ingericht. De Case Romane werden grotendeels afgebroken en in de plaats kwam een basilica. Naderhand werd deze toegewijd aan de martelaren Johannes en Paulus. Een geschiedenis van vier eeuwen en uiteraard blijven er ook nog onopgeloste vragen die de hele studie boeiend houden.

Ennio Morricone in de Thermen van Caracalla

13 april 2018

Ennio Morricone geeft binnenkort vier concerten in het fraaie decor van de Thermen van Caracalla. De concertdata zijn zaterdag 16 juni, zondag 17 juni, maandag 18 juni en vrijdag 29 juni. De beroemde 89-jarige componist brengt in zijn thuisstad Rome een selectie van zijn beste werk uit zijn 60-jarige carrière. Het concert kan beschouwd worden als een hoogtepunt van zijn jongste wereldtournee die hem tot nog toe reeds in dertig Europese steden bracht. Meer dan 500.000 mensen hebben tot nog toe één van de concerten uit ‘The 60 Years of Music’ meegemaakt. Ook in België (Gent) en Nederland (Rotterdam) was Morricone vorig jaar te zien. Dit jaar keert de muzikale grootmeester op 24 november zelfs nog eens terug naar België.

“Het live begeleiden van mijn composities in zoveel verschillende steden en voor zo’n gevarieerd publiek is een buitengewoon bevredigende ervaring. Tijdens deze tournee vier ik mijn 60-jarige carrière als componist. In die periode heb ik meer dan zeshonderd werken gecomponeerd. Voor Rome bedacht ik een speciaal programma dat natuurlijk ook enkele ‘grote klassiekers’ bevat, zoals de muziek van de geliefde westerns van Sergio Leone and The Mission, maar afgezien daarvan zal dit concert in zijn geheel een heel andere ervaring bieden in vergelijking met de concerten uit mijn ’60 Years of Music-tour. Het wordt een geschenk voor de Romeinen”, verklaarde Morricone in de Italiaanse pers.

Ook de muziek uit The Hatefull Eight, een film van Quintin Tarantino, die bekroond werd met zowel een Golden Globe als met een Oscar voor de beste originele filmmuziek zal uiteraard niet ontbreken. In de loop van zijn carrière heeft Ennio Morricone meer dan 500 soundtracks gecomponeerd voor film en televisie en ruim 100 andere muziekstukken. Tot zijn bekendste werken horen ongetwijfeld de sooundtracks van de films Once upon a time in the West, Once upon a time in America, For a Fistful of Dollars, The Untouchables and The Mission. Morricone’s muziek voor de film The Good, the Bad en the Ugly wordt algemeen beschouwd als één van de beste soundtracks ooit in de filmgeschiedenis.

Ennio Morricone werd op 10 november 1928 in Rome geboren. Op tienjarige leeftijd ging Morricone al naar het conservatorium om er trompet en later ook koormuziek en orkestdirectie te gaan studeren. In 1943 herkende zijn harmonieleraar Roberto Caggiano het opmerkelijke compositietalent van Morricone. In zeer korte tijd leerde Ennio de leer van compositie en harmonie. Morricone wou zichzelf toeleggen op moderne klassieke muziek, maar raakte ook geïnteresseerd in het schrijven van arrangementen voor populaire muziek.

In 1962 begon Morricone filmcomposities te schrijven. Kort daarna kwam hij in contact met de regisseurs Sergio Leone en Bernardo Bertolucci, waarna hij voor enkele spaghettiwesterns zoals A Fistful of Dollars en My Name is Nobody de filmmuziek schreef. Morricone heeft uiteindelijk alle Sergio Leone films van muziek voorzien. Voor televisie heeft hij onder andere de muziek geschreven voor de Italiaanse serie La Piovra.

Eind jaren zestig en begin jaren zeventig schreef Morricone voor meer dan 20 films per jaar de muziek. Alle filmmuziek bij de films is ook door Morricone zelf gedirigeerd. Minder bekend is dat Morricone ook meer dan 100 andere werken heeft gecomponeerd, waaronder (soms korte) klassieke werken als het Concerto per orchestra (1957) en een concert voor orkest, orgel, twee trompetten en twee trombones (1993).

Ennio Morricone woont aan Piazza Venezia in Rome en is een graag geziene gast in de betere Romeinse restaurants, al is hij de voorbije maanden vrijwel permanent op reis geweest. Met een beetje geluk tref je hem weleens op een doorsnee middag. Een behoorlijk vast ritueel, als hij tenminste in het land is, is zijn zondagse uitstap naar een bekende Romeinse zaak waar hij zich meestal beperkt tot koffie en water, maar als vroege lunch ook weleens een spaghetti durft verorberen.

Voor de liefhebbers: behalve Ennio Morricone geven ook Björk (13 juni), Paolo Conte (14 en 15 juni) en Joan Baez (6 augustus) een concert in de Thermen van Caracalla. Daarnaast is er natuurlijk ook het traditionele zomeropera-programma, met dit jaar La Traviata (periode van 3 tot 20 juni), Carmen (periode van 14 juli tot 2 augustus) en Romeo en Julia (periode van 27 juli tot 4 augustus).

Tickets voor Ennio Morricone in de Thermen van Caracalla

Overige concerten in de Thermen van Caracalla

Muziek uit The Hatefull Eight