De meesterwerken van Andrea Bregno

De Santa Maria in Aracoeli is een basiliek die we bijna eerder als een museum dan als een kerk zouden durven omschrijven. De oorspronkelijke kerk dateert uit de vroegere middeleeuwen, de basilica zoals we die kennen en de komende dagen zullen bezoeken is een ‘nieuwbouw’ uit de dertiende eeuw.

In 1260 volgen de franciscanen het basilicale plan dat zich sinds het begin van de twaalfde eeuw als standaard had opgedrongen en dat in de literatuur gekend is als de ‘christelijke renaissance van de twaalfde eeuw’. Dat betekent concreet: drie brede beuken die gescheiden worden door bogen, een continu transept, een enkelvoudige apsis beperkt tot het middenschip en een cosmatenvloer.

Deze constructie ligt in de lijn van andere bekende Romeinse kerken en basilica’s, zoals de Santa Maria in Cosmedin (1123), de San Crisogono in Trastevere (1123-1130), de Santa Croce in Gerusalemme (1144, dus vóór de herbouw), de San Bartholomeo op het Tibereiland (1160) en de Santa Francesca Romana op het forum (1220).

Rechts van de hoofdingang (dus kijkend naar het hoogaltaar) staat tegen de gevelmuur het graf uit 1465 van kardinaal d’Albret, maar op het monument staat in behoorlijk grote letters Paolo II (1417, paus van 1464-1471) die echter in de Sint-Pietersbasiliek begraven werd. Het voor paus Paulus II (die onder meer het Palazzo Venezia liet bouwen) bedoelde grafmonument werd dan maar aan de kardinaal verkocht. Waarom dit foute opschrift nooit werd verwijderd is niet duidelijk; wellicht was de familie fier op het feit dat dit graf oorspronkelijk bestemd was voor een paus.

Dit grafmonument is één van de beste werken van de Lombardische beeldhouwer en architect Andrea (di Cristoforo) Bregno (1418-1506), die ook geweldig werk leverde in onder meer de Santa Maria del Popolo. De fijnheid van de motieven en de architecturale elementen zoals bogen en pilasters zijn kenmerkend voor zijn stijl. Het is een bijzonder fraai werk van een grote en vandaag enigszins onderschatte en zelfs door een heleboel mensen vergeten of nauwelijks bekende kunstenaar.

Andrea Bregno afkomstig uit de buurt van Como, was vanaf 1460 de meest gewaardeerde beeldhouwer van Rome en werd door zijn tijdgenoten zelfs vergeleken met de befaamde Polycletus (Polykleitos) de Oudere, een Griekse beeldhouwer uit de vijfde eeuw v. Chr. In tegenstelling tot andere belangrijke beeldhouwers zoals Bernini en Michelangelo, wordt Bregno vandaag weliswaar gewaardeerd, maar vreemd genoeg vaak beschouwd als een relatief kleine meester.

Dat is onterecht. Vooral in Rome leverde Bregno fantastisch werk. Hij beschikte over een grote werkplaats bevolkt met de beste leerlingen uit die tijd en waar hij onder andere samenwerkte met Mino da Fiesole (1429-1484) wiens echte naam Mino di Giovanni Mini da Poppi was. Bregno kreeg veel opdrachten van paus Sixtus IV – della Rovere (1414, paus van 1471-1484) en ontwierp veel graven van kardinalen en vooraanstaande figuren uit de pauselijke curie.

Omstreeks 1496 ontmoet Bregno de 21-jarige beeldhouwer Michelangelo. Deze laatste wordt sterk beïnvloed door Andrea Bregno, die één van zijn referentiepunten wordt, zozeer zelfs dat Michelangelo later, tussen 1501 en 1505, na de dood van Andrea accepteerde om het Piccolomini-altaar in de kathedraal van Siena af te maken dat was begonnen door Bregno.

Hoewel het genie van Michelangelo de oudere Andrea Bregno al snel in de schaduw zou stellen, bleef tussen de twee tot aan het overlijden van Bregno een hechte vriendschap bestaan. Wellicht had het werk van Michelangelo er vandaag wel anders uitgezien indien hij nooit had kennisgemaakt met Andrea Bregno.

Andrea Bregno produceerde hoogwaardige maar volgens sommige critici in hun ontwerp soms wat stereotype muurgrafmonumenten. Misschien heeft dat meegespeeld in de geschiedkundige beoordeling van Bregno’s kunst. In Rome vinden we zijn werken behalve in de Santa Maria in Aracoeli en in de Santa Maria sopra Minerva (waar hij begraven werd, foto boven), onder meer terug in de Santi XII Apostoli, de San Clemente, de Santa Maria in Monserrato, de Santa Prassede, de San Giovanni in Laterano, de San Andrea della Valle en vooral in de Santa Maria del Popolo. Een volledige opsomming van alle beelden en tombes die Bregno in Rome realiseerde is onbegonnen werk.

Andrea Bregno was dol op het antieke Rome en beschikte over een diepgaande kennis van de Klassieke Oudheid, mede omdat hij door zijn handel in antieke kunstwerken zelf eveneens een belangrijke verzameling bezat, waaronder de beroemde Torso van Belvedère, die vandaag te zien is in de Vaticaanse Musea.

Links van dit grafmonument en rechtstaand tegen de vooruitkomende zuil, zien we de dekplaat van het graf van Giovanni Crivelli, de aartsdiaken van Aquileia, een stadje in de provincie Udine (regio Friuli-Venezia Giulia). De zerk die oorspronkelijk op de grond lag, stelt het lichaam van de dode voor in een schelpvormige nis.

Doordat de plaat niet meer op de vloer ligt, is de vermelding ‘opus Donatelli’ boven oogniveau zichtbaar op de linker verticale rand (iets hoger dan het hoofd van de figuur, juist waar de boog begint ter hoogte van de kwast). Daardoor is dit het enige gekende gesigneerde werk van Donatello (1386-1466), de vader van de renaissance-beeldhouwkunst.

Donatello was de pionier van dit soort halfreliëf dat men ‘rilievo schiacciato’ of vlakreliëf noemde. Deze reliëfstijl met geringe hoogteverschillen in het oppervlak, zodat er bijna schilderkunstige nuances en een schijnbaar onbegrensde ruimtelijkheid ontstaan, werd door Donatello ontwikkeld. Schiacciato betekent letterlijk ‘geplet’ en vandaag wordt met een ‘schiacciata’ ook wel een dunne pizza bedoeld.

Aartsdiaken Crivelli stierf op 29 juli 1432 zodat de uitvoering van de grafzerk gesitueerd wordt tussen augustus 1432 en het voorjaar van 1433, het tijdstip waarop Donatello naar Firenze terugkeerde. De voorstelling strookt niet met wat we van Donatello zouden verwachten, maar Crivelli was zelf verantwoordelijk voor de uitgesproken traditionele typologische voorstellingswijze.

Het is misschien interessant te weten dat het allereerste bronzen ruiterstandbeeld, na de val van het Romeinse Rijk in 1453 vervaardigd werd door deze Donatello. Het staat op de Piazza del Santo in Padova en toont de condottiere Erasmo da Nardi, gekend als Gattamelata.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.