Archive for mei, 2018

Heiligverklaring aartsbisschop Romero op 14 oktober in Rome

25 mei 2018

Zondag 14 oktober wordt weer een drukke dag op en rond het Sint-Pietersplein. Die dag wordt de vermoorde Salvadoraanse aartsbisschop Oscar Arnulfo Romero samen met paus Paulus VI heilig verklaard. Samen met hen worden ook nog twee Italiaanse priesters en een Duitse en Spaanse zuster heilig verklaard. Dergelijke gebeurtenissen brengen meestal zeer volk volk op de been en zorgen voor overvolle hotels.

Mgr. Oscar Romero werd op 24 maart 1980 door leden van een rechts doodseskader en wellicht in opdracht van de rechtse militaire junta doodgeschoten, kort nadat hij een eredoctoraat had gekregen aan de KU Leuven. Tijdens de burgeroorlog in El Salvador, die pas in 1992 eindigde, werden naar schatting 75.000 burgers gedood. Hij werd op 23 mei 2015 door kardinaal Angelo Amato namens paus Franciscus reeds zalig verklaard.

Nieuwe wandel- en fietsroute Romeinse Limes Nederland

24 mei 2018

In Castellum Hoge Woerd werd zopas een nieuwe wandel- en fietsroute langs de Romeinse Limes geopend. De route doorkruist Nederland, van Katwijk tot Millingen aan de Rijn en volgt de begrenzing van de het Romeinse rijk van tweeduizend jaar geleden. De Romeinse grens (limes) lag langs de zuidoever van de Rijn en bestond uit forten, schansen en wachttorens om het rijk te beschermen tegen de stammen uit het noorden. Op ruim veertig plekken in Nederland zijn hiervan overblijfselen te zien.

De jongste jaren werd de voormalige Romeinse grens zichtbaar gemaakt, onder meer door wachttorens te herbouwen, de plekken van forten te markeren en door musea in te richten met vondsten uit de Romeinse tijd. Het Nederlandse deel van de Romeinse Limes wordt in 2020 voorgedragen voor de nominatie als Werelderfgoed.

Het Castellum Hoge Woerd, dat in 2015 werd geopend, vormt één van de hoogtepunten langs de fietsroute. De slimme combinatie van museum, theater, stadsboerderij en horeca maken het Castellum uniek. Het Castellum ontvangt steeds meer bezoekers en door de nieuwe wandel- en fietsroute zullen nog meer mensen hun weg naar het Castellum weten te vinden. De 200 kilometer lange wandel- en fietsroute leidt in de stad Utrecht ook langs DOMunder, gelegen onder het Domplein. In dit belevingscentrum is het verleden van de stad verbeeld, onder meer aan de hand van vondsten uit de Romeinse tijd.

De wandel- en fietsroute is mede tot stand gekomen door de ANWB, Wandelnet en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De route doorkruist de provincies Gelderland, Utrecht en Zuid-Holland. De wandel- en fietsroute vind je op de sites:

www.anwb.nl
www.wandelnet.nl
Romeinse Limespad

Giuseppe Conte wordt nieuwe premier van Italië

24 mei 2018

Giuseppe Conte, die maandag door de Vijfsterrenbeweging en Lega werd voorgedragen als premier, heeft woensdagavond van president Sergio Mattarella een mandaat gekregen om een regering te vormen. Het werd een lang onderhoud en aan het einde daarvan liet de presidentiële woordvoerder weten dat Conte het groene licht had gekregen om van start te gaan met zijn regeringsploeg. De samenstelling van de nieuwe coalitie zou vanavond of vrijdag al bekendgemaakt kunnen worden. Daarna moet de nieuwe regering enkel nog het vertrouwen krijgen van het parlement. Dat mag geen probleem zijn omdat de twee regeringspartijen er samen over een meerderheid beschikken. De stemming vindt waarschijnlijk volgende week plaats.

De 54-jarige Giuseppe Conte die aan zijn job als premier begint zonder enige politieke ervaring, liet na afloop van zijn onderhoud met de president weten dat hij een regering wil vormen die verandering brengt en verzekert de Italianen dat hij steeds hun belangen voorop zal stellen, zowel in Europa als in de wereld. De nieuwe premier wil in ieder geval proberen de volle termijn van vijf jaar uit te doen. In Italië is het altijd moeilijk te voorspellen hoe lang een regering het volhoudt, maar die periode is in ieder geval te kort om alle plannen die Lega en de Vijfsterrenbeweging in hun regeringscontract vermelden uit te voeren.

Pepijn Corduwener, mede-auteur van het boek Proeftuin Italië en die op dinsdagavond 19 juni voor onze vereniging een lezing geeft (de uitnodiging voor onze leden volgt nog) denkt dat de nieuwe ploeg langer aan de macht zal blijven dan velen denken. Corduwener is ervan overtuigd dat de coalitie op krediet van de Italianen kan rekenen. Het vertrouwen van de bevolking in de traditionele politieke partijen is immers helemaal weg. De Vijfsterrenbeweging en de Lega bieden een radicaal alternatief. Dat verklaart waarom de steun zo groot is. Men mag ook niet vergeten dat Lega en M5S tijdens de verkiezingen op 4 maart liefst 49% van de kiezers konden verleiden.

Wandelingen met S.P.Q.R. in Rome

23 mei 2018

Hierna vind je een (voorlopig) lijstje met toekomstige wandelingen die S.P.Q.R. organiseert in Rome. Dit lijstje wordt nu en dan aangevuld en opnieuw gepubliceerd. De doelgroep voor deze wandelingen zijn toevallige bezoekers van Rome en mensen die er wonen of werken (al mag je natuurlijk ook speciaal een reisje naar Rome maken, dat is altijd prettig!). We verwelkomen in de eerste plaats onze clubleden, maar iedereen is welkom. Het aantal deelnemers is, afhankelijk van de begeleider, wel beperkt tot zes of tien personen. Suggesties voor toekomstige themawandeingen zijn altijd welkom. Alle informatie krijg je via info@spqr.be.


* Donderdag 7 juni 2018 van 10 u. tot 13 u. –
Algemene kennismakingswandeling in Rome doorheen het historische stadscentrum. Op zoek naar de geheime plekjes en verborgen verhalen in Rome. Voor beginners. Maximum 6 deelnemers. Gratis voor clubleden. Niet-leden: 10 euro. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op eric@spqr.be.

* Vrijdag 8 juni 2018 van 10 u. tot 13 u. – Bezoek aan Trastevere en de Janiculum-heuvel in Rome. Maximum 6 deelnemers. Gratis voor clubleden. Niet-leden: 10 euro. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op eric@spqr.be.

* Zaterdag 9 juni 2018 van 10 u. tot 13 u. – De Pincio-heuvel en Villa Borghese (zonder bezoek aan het museum Galleria Borghese). Een wandeling met verrassende ontdekkingen. Maximum 6 deelnemers. Gratis voor clubleden. Niet-leden: 10 euro. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op eric@spqr.be.

* Zondag 15 juli 2018 van 10 u. tot 14 u. – Kennismaking met de Via Appia Antica. Maximum 6 deelnemers. Gratis voor clubleden. Niet-leden: 10 euro. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op eric@spqr.be.

* Woensdag 31 oktober 2018 van 13.30 tot ca. 17.30 u. – Rondleiding in historische centrum van Rome: o.a. Piazza Navona, het Pantheon, Sant’Ignazio, de Trevifontein, de Spaanse Trappen en het Altaar van de Vrede van Augustus. Maximaal 10 deelnemers. Aan de gids betaal je een vrije bijdrage. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op hugo@spqr.be. Meer informatie: www.romemetgids.be.

* Donderdag 1 november 2018 van 9.30 tot ca. 17.30 u. – Rondleiding door het Rome van de Oudheid: o.a. het Tibereiland, het Capitoolplein, het Forum Romanum, het Colosseum en de San Clementebasiliek. Maximaal 10 deelnemers. Aan de gids betaal je een vrije bijdrage. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op hugo@spqr.be. Meer informatie: www.romemetgids.be.

* Vrijdag 2 november 2018 van 9.30 tot 18 u. – Rondleiding in Rome: het Sint-Pietersplein, de Sint-Pietersbasiliek en de Engelenburcht. Nadien het Ghetto, Santa Maria in Ara Coeli en de Capitolijnse Musea. Maximaal 10 deelnemers. Aan de gids betaal je een vrije bijdrage. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op hugo@spqr.be. Meer informatie: www.romemetgids.be.

* Zondag 3 maart 2019 van 13.30 tot ca. 17.30 u. – Rondleiding in het historische centrum van Rome: o.a. Piazza Navona, het Pantheon, Sant’Ignazio, de Trevifontein, de Spaanse Trappen en het Altaar van de Vrede van Augustus. Maximaal 10 deelnemers. Aan de gids betaal je een vrije bijdrage. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op hugo@spqr.be. Meer informatie: www.romemetgids.be.

* Maandag 4 maart 2019 van 9.30 tot ca. 17.30 u. – Rondleiding door het Rome van de Oudheid: o.a. het Tibereiland, het Capitoolplein, het Forum Romanum, het Colosseum en de San Clementebasiliek. Maximaal 10 deelnemers. Aan de gids betaal je een vrije bijdrage. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op hugo@spqr.be. Meer informatie: www.romemetgids.be.

* Dinsdag 5 maart 2019 van 9.30 tot ca. 15 u. – Rondleiding in Rome: het Sint-Pietersplein, de Sint-Pietersbasiliek en de Engelenburcht. Maximaal 10 deelnemers. Aan de gids betaal je een vrije bijdrage. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op hugo@spqr.be. Meer informatie: www.romemetgids.be.

* Woensdag 6 maart 2019 van 9.30 tot ca. 13 u. – Rondleiding in Rome: onbekende schatten aan de oostzijde van het centrum: o.a. de Santa Maria Maggiore, het Museo Nazionale Romano, de Thermen van Diocletianus en Santa Maria della Vittoria. Maximaal 10 deelnemers. Aan de gids betaal je een vrije bijdrage. Aanmelden via mail (met vermelding van datum) op hugo@spqr.be. Meer informatie: www.romemetgids.be.

 

Laatste dagen voor een bezoek aan Monet in het Vittoriano

22 mei 2018

De Franse impressionisten kunnen in Rome altijd rekenen op veel belangstelling. De grote tentoonstelling in het Complesso del Vittoriano met een zestigtal kunstwerken van de Franse impressionistische schilder Claude Monet (1840-1927), die al sinds oktober loopt, is recent nog eens verlengd tot 3 juni. Het zijn nu echt wel de laatste weken dat je deze expo nog kan bezoeken. Het gaat om topstukken die afkomstig zijn uit het Musée Marmottan Monet in Parijs en die eenmalig in Rome worden tentoongesteld. Daaronder de befaamde waterlelies, de treurwilden, de Japanse brug, en vele andere.

Monet trok op negentienjarige leeftijd, in 1859, naar Parijs waar hij onder andere Gustave Courbet en Camille Pissarro leerde kennen. Hij verbleef van 1860 tot 1862 in Algerije (opgeroepen in militaire dienst), waar het heldere licht hem fascineerde. Terug in Parijs zette hij zijn studies voort bij Gleyre, waar Auguste Renoir, Frédéric Bazille en Alfred Sisley zijn medeleerlingen waren en met wie hij veel buiten schilderde, ondermeer in Chailly-en-Bière, nabij Barbizon, werkend in een steeds lichter palet.

In 1865 en 1866 trok Monet met twee landschappen en het portret van Camille Doncieux (met wie hij later trouwde) heel wat aandacht. Vanaf 1867 werkte hij, gedwongen door zijn familie, van wie hij financieel afhankelijk was, in Sainte-Adresse. Zijn hier ontstane werk valt op door de voortdurende afwisseling van thema, door Monet bewust tegen stijlverstarring toegepast.

Bij het uitbreken van de Frans-Duitse Oorlog trok hij naar Londen, waar hij Camille Pissarro opnieuw trof en kennismaakte met de kunsthandelaar Durand-Ruel, de latere promotor van het impressionisme. Monet raakte in Engeland onder de indruk van het werk van John Constable en William Turner. In 1871 en nogmaals in 1872 maakte hij een reis naar Nederland en ontdekte daar de Japanse prentkunst.

Eind 1871 keerde hij terug naar Frankrijk en vestigde zich tot 1878 in Argenteuil, waar hij een periode van grote creativiteit doormaakte en geleidelijk de voorman der impressionisten werd. In 1874 exposeerde hij het schilderij Impression, soleil levant, waaraan de term impressionisme werd ontleend.

In 1883 vestigde Monet zich in Giverny (zijn woonhuis en beroemde tuin zijn thans voor publiek opengesteld), waar hij in vele variaties dezelfde motieven schilderde, zoals de serie met de kathedraal van Rouen als thema, en zich ook volop door zijn tuin liet inspireren (zoals bv. de serie waterlelies). Monet trachtte een bepaald moment in een door licht en atmosfeer steeds veranderend landschap vast te leggen. Hij voltooide zijn schilderijen in het atelier; buiten maakte hij enkel studies en schetsen.

Zijn ontwikkeling was zo consequent, dat zijn laatste werken, gekenmerkt door een uiterste ‘vluchtigheid’, met ongrijpbare vorm en een coloriet waarin grijzen overwegen, wel als abstract impressionistisch zijn betiteld. De belangrijkste collecties van zijn werk bevinden zich in het Musée d’Orsay en het Musée Marmottan in Parijs, het Metropolitan Museum in New York, het Museum of Fine Arts in Boston en het Art Institute te Chicago. De schilderijen die nu in Rome worden getoond behoren tot Monet’s beste werk.

Praktische informatie – Monet in Rome – Vittoriano – Tot 3 juni 2018.

Giuseppe Conte (54) voorgedragen als Italiaanse premier

21 mei 2018

Luigi Di Maio van de MoVimento 5 Stelle (M5S) of Vijfsterrenbeweging en Matteo Salvini van Lega hebben zoals verwacht vandaag bij president Sergio Mattarella de jurist Giuseppe Conte voorgedragen als de nieuwe premier. Conte werd op 8 augustus 1964 geboren in Volturara Appula (regio Puglia) en is professor aan de universiteit van Firenze en aan de Luiss Università (de Libera Università Internazionale degli Studi Sociali Guido Carli) in Rome waar hij privaatrecht onderwijst. Eerder doceerde hij ook aan de universiteit Roma Tre, de LUMSA universiteit (Libera Università Maria SS. Assunta) in Rome en aan de universiteiten van Malta en Sassari. Giuseppe Conte woont in Rome waar hij ook een advocatenkantoor heeft. Hij was vroeger ook juridisch adviseur van de Kamer van Koophandel van Rome. Hij studeerde en werkte een tijdlang in de Verenigde Staten.

Politieke ervaring heeft Giuseppe Conte niet. Luigi Di Maio haalde hem in de aanloop naar de parlementsverkiezingen van 4 maart aan boord van zijn campagneteam.De advocaat zit niet in het parlement, maar behoort tot de kring van de Vijfsterrenbeweging. Hij kwam vier jaar geleden voor het eerst in contact met de partij en omschrijft deze als een prachtig, ongelooflijk politiek laboratorium.

De keuze voor Giuseppe Conte is een beetje vreemd: hij is precies het soort elitaire en academische technocraat waar de Vijfsterrenbeweging altijd tegen gereageerd heeft. Maar wellicht rekenen M5S en Lega erop dat de sfeer van degelijkheid en neutraliteit die rond Conte zweeft voldoende is om hem aanvaardbaar te maken voor president Mattarella.

Die moet immers zijn zegen nog geven aan de kandidatuur van Giuseppe Conte. Daarna staat niets nog de installatie van de nieuwe bestuursploeg in de weg en kan de nieuwe premier zijn intrek nemen in Palazzo Chigi. Dat zou de komende dagen al kunnen gebeuren. Als Conte premier wordt is het de zesde keer dat Italië een regeringsleider krijgt die niet deelgenomen heeft aan de parlementsverkiezingen.  Di Maio en Salvini wilden allebei ook wel minister-president worden, maar stelden elk een veto tegen elkaars kandidatuur.

Het risico is wel behoorlijk groot dat Conte al snel zal worden beschouwd als de handpop van de partijleiders Salvini en Di Maio. Buitenlandse regeringsleiders zullen te maken krijgen met Giuseppe Conte, goed wetende dat de echte macht bij de twee partijvoorzitters ligt. Die zullen beiden hoe dan ook nog een tijdlang de belangrijkste figuren in de Italiaanse politiek blijven. Di Maio wordt wellicht minister van Werk en Economische Ontwikkeling, Salvini krijgt waarschijnlijk Binnenlandse Zaken. Giampiero Massolo, momenteel de baas  van de nationale scheepsbouwmaatschappij, wordt genoemd als minister van Buitenlandse Zaken, Giancarlo Giorgetti, de rechterhand van Salvini, krijgt wellicht Financiën in handen.

Het visioen van Constantijn

21 mei 2018

In hun nieuwe boek ‘Het visioen van Constantijn’ vertellen de bekende Nederlandse auteurs Jona Lendering (schrijver, historicus en docent) en Vincent Hunink (classicus, vertaler en docent) het (in hun visie) ware verhaal over de eerste christelijke keizer.

In het Romeinse Rijk werden christenen vervolgd en ter dood veroordeeld. Volgens de verhalen kreeg keizer Constantijn in 312 een visioen, bekeerde hij zich tot het christendom, versloeg hij zijn vijanden en begon hij de kerk te begunstigen. Dit was het moment waarop de kerstening definitief begon en de grondslagen werden gelegd voor de latere, christelijke middeleeuwen. De auteurs, beiden gelauwerd op het gebied van de klassieke oudheid, laten in dit rijk geïllustreerde boek aan de hand van bronnen uit die tijd zien dat dit verhaal niet helemaal klopt.

Wie ronddwaalt door een archeologisch museum in Noord-Frankrijk — pakweg in Reims of Straatsburg — kan de enorme hoeveelheid Romeinse sculpturen uit de derde eeuw na Chr. moeilijk ontgaan. Hier een beeldje van de Romeinse god Mercurius, daar afbeeldingen van de oud-Gallische goden Teutates en Rosmerta, even verderop een reliëf van de oosterse lichtgod Mithras. Geen museumbezoeker zal concluderen dat de Romeinse religieuze wereld in deze tijd in een crisis verkeerde.

Desondanks zou alles veranderen. Het verhaal valt samen te vatten in één zin: in de tijd van de christenvervolgingen had keizer Constantijn een visioen, waarna hij zich tot het christendom bekeerde, zijn vijanden versloeg en de kerk begon te begunstigen. Dit was het moment waarop de kerstening begon en de grondslagen werden gelegd voor de christelijke middeleeuwen. Zoals het met dit soort verhalen gaat, is het wat de hoofdlijnen betreft correct, maar (volgens de auteurs) op detailniveau niet.

Daarover gaat dit boek, dat dus geen keizerbiografie is, maar dieper ingaat op de puzzels rond Constantijns visioen. Na enkele inleidende hoofdstukken over de wereld van Constantijn is de kern van dit boek de op pagina 55-78 vertaalde oudste bron over dat visioen: een lofrede die in 310 is uitgesproken in Trier. Na die redevoering komt de eigenlijke vraag aan de orde: hoe is uit dat visioen, dat een heidens karakter had, een christelijke legende kunnen ontstaan?

Dit alles zal af en toe worden onderbroken door uitleg over de wijze waarop oudheidkundigen tot hun conclusies komen Het eerste advies dat mensen krijgen die schrijven voor het grote publiek — “laat de ‘aannemelijks’, de ‘mogelijks’ en de ‘denkbaars’ maar achterwege” — wordt in dit boek dus opzichtig genegeerd. Sterker nog: het gaat er hierom enkele complicaties te tonen waar oudheidkundigen tegenaan lopen.

Of de in dit boek geboden reconstructie klopt? Natuurlijk zou het aardig zijn als ze juist was: Constantijn heeft een heidens lichtvisioen gehad en is dit, doordat hij steeds vaker met christenen te maken kreeg, anders gaan interpreteren. Niet Constantijn veranderde het Romeinse Rijk, het christendom veranderde Constantijn.

Misschien is het inderdaad wel zo gegaan, maar de voornaamste boodschap van dit boek is te tonen dat de puzzel slechts beperkt oplosbaar is. Wie de oudheid bestudeert, merkt dat zelfs een belangrijke historische gebeurtenis in een goed gedocumenteerde periode lastig te duiden is. Laten zien wat niet en wat wel te weten valt, dat is de ambitie van dit boek.

Jona Lendering is historicus en werkzaam in de wetenschapsvoorlichting. Vincent Hunink is als classicus verbonden aan de Nijmeegse Radboud Universiteit en publiceert met grote regelmaat vertalingen van vooral Latijnse teksten. Ze werkten eerder samen aan Velleius Paterculus’ Romeinse geschiedenis en een verzameling teksten van Tacitus over de oude Germanen, In moerassen en donkere wouden.

Het visioen van Constantijn
Auteurs: Jona Lendering, Vincent Hunink
Aantal pagina’s: 176
Uitgeverij: Omniboek
Eerste druk: april 2018
ISBN 10 9401913099
ISBN 13 9789401913096
Prijs: 17,50 euro

Veertien nieuwe kardinalen op 29 juni

20 mei 2018

Paus Franciscus zal op vrijdag 29 juni veertien nieuwe kardinalen creëren. Elf van hen zijn jonger dan 80 en dus kiesgerechtigd indien na het overlijden van de paus in conclaaf een opvolger moet worden gekozen. Na de plechtigheid eind juni zullen er in totaal 125 kiesgerechtigde kardinalen zijn. Uit die groep zal indien nodig dus ook een nieuwe paus worden gekozen.

Bij de nieuwe kardinalen horen enkele opmerkelijk namen. Zo is het vrij uitzonderlijk dat de pauselijke aalmoezenier of de nummer twee van het staatssecretariaat kardinaal wordt. Tevens is nog nooit een diocesane bisschop van het bisdom Leiria-Fátima in Portugal, of van Hyancayo in Peru, of van Toamasina in Madagascar, of van L’Aquila in Italië noch van Osaka in Japan tot het kardinaalsrood bevorderd. Opmerkelijk is ook dat paus Franciscus, zelf lid van de jezuïetenorde, twee confraters van de Sociëteit van Jezus tot kardinaal zal verheffen: prefect Luis Ladaria van de Congregatie voor de Geloofsleer en aartsbisschop Pedro Barreto van Peru.

Kardinalen

Dit zijn de namen van de benoemde kieskardinalen, hun functie en hun land van herkomst:

  • Louis Raphaël I Sako (69) , Chaldeeuwse patriarch van Babylonië en Chaldeeuwe aartsbisschop van Bagdad, Irak
  • Luis Ladaria Ferrer s.j. (74), prefect voor de Congregatie voor de Geloofsleer, Spanje
  • Angelo De Donatis (64), vicaris-generaal van het bisdom Rome, Italië
  • Giovanni Angelo Becciu (69), substituut van het Staatssecretariaat, pauselijk gedelegeerde bij de Maltezer Ridderorde, Italië
  • Konrad Krajewski (54), aalmoezenier van de Pauselijke Liefdewerken, Polen
  • Joseph Coutts (72), aartsbisschop van Karachi, Pakistan
  • António dos Santos Marto (71) , bisschop van Leiria-Fátima, Portugal
  • Pedro Barreto Jimeno s.j. (74), aartsbisschop van Hyancayo, Peru
  • Désiré Tsarahazana (63) , aartsbisschop van Toamasina, Madagascar
  • Giuseppe Petrocchi (69), aartsbisschop van L’Aquila, Italië
  • Thomas Aquinas Manyo Maeda (69), aartsbisschop van Osaka, Japan

Erekardinalen

Dit zijn de namen van de toekomstige erekardinalen. Ze zijn alle drie ouder dan 80 en dus niet langer kiesgerechtigd bij een conclaaf:

  • Sergio Obeso Rivera (86), emeritus aartsbisschop van Jalapa, Mexico
  • Toribio Ticona Porco (81), emeritus prelaat van Corocoro, Bolivia
  • Aquilino Bocos Merino C.M.F. (80), generaal-overste van de Congregatie van de Clarentijnen, Spanje.

Luchtvervuiling Romeinse Rijk bereikte zelfs Groenland

20 mei 2018

Onder het ijs van Groenland ligt eeuwenoud loodstof begraven. Dit afvalproduct van de zilverwinning illustreert perfect de economische opkomst en ondergang van de Romeinse beschaving. Dat schrijven Eos Wetenschap en De Standaard. In de oudheid betaalden Romeinen met zilveren denariën. Om aan grondstof voor hun muntproductie te komen smolten ze zilvererts om in kleiovens, waarbij het edelmetaal van verontreiniging werd gezuiverd en waarbij als bijproduct lood in de lucht werd gepompt. Dat loodstof vervuilde de lucht in heel Europa, tot in Groenland toe. Het stof dat daar neerdwarrelde en bedekt raakte met sneeuw en ijs, ligt er vandaag nog steeds.

Reeds in het begin van het vierde millennium vóór Christus bekwaamde de mens zich in het scheiden van edele metalen zoals goud en zilver, van onedele metalen zoals lood en koper. Bij dit procédé genaamd cupellatie, worden ertsen of legeringen gesmolten op hogere temperatuur, waarna de verontreinigingen met lucht reageren en kunnen worden verwijderd. Omdat zilvererts veel lood bevat, was de productie van zilver traditioneel één van de grootste bronnen van loodvervuiling in de atmosfeer.

Omdat het lood in de lucht als vanouds sterk verbonden is met de productie van zilveren munten (zoals de Romeinse denarius) geeft de analyse een mooi beeld van periodes van economische bloei en crisis in en rondom de Middellandse Zee. Wind- en weer zorgde ervoor dat de loodvervuiling in Europa naar het noorden waaide, waar ze bijvoorbeeld in sneeuw kon neerslaan op de Groenlandse ijskappen. Op die manier vormde het lood een tijdslijn voor de historische loodvervuiling in Europa. Glaciologen kunnen die tijdsplijn raadplegen door in het ijs te boren en te meten hoe groot de concentratie aan lood is in de afzonderlijke ijslagen – die ze via een aantal andere methodes kunnen dateren.

Britse, Deense en Noorse wetenschappers hebben nu een gedetailleerde analyse klaar van de historische loodvervuiling op Groenland. Door de ijskernen te onderzoeken konden ze een periode van liefst tweeduizend jaar overspannen: van 1100 vóór Christus tot het jaar 900. Aan de hand van de opeenvolgende concentraties van loodstof in het Groenlandse ijs presenteren de wetenschappers een bijzonder gedetailleerde tijdlijn van 1.900 jaar Romeinse loodvervuiling, die is te lezen als een geschiedenis van de Romeinse economische activiteit. Volgens de onderzoekers vielen gedurende de laatste 80 jaar van de Romeinse Republiek (510-27 voor Christus), de periode voorafgaand aan het keizerrijk, bescheiden hoeveelheden loodstof op Groenland. De zwaarste loodverontreiniging viel samen met de bloeitijd van het Romeinse Keizerrijk in de eerste en tweede eeuw na Christus, een periode van economische welvaart die bekend staat als de Pax Romana.

Het leuke is dat hun resultaten de antieke geschiedenis in een nieuw – of althans een meer helder – daglicht plaatsten. De vorsers zien bijvoorbeeld een stijging van de loodconcentratie omstreeks 900 v. Chr., wat overeenkomt met de opkomst van de Fenicische handelsposten en zilvermijnen in het westen van het Middellandse Zeegebied – vooral op het Iberische schiereiland. Daarna zien ze een gestage stijging van de concentratie, simultaan aan de opkomst van Carthago en vervolgens van het Romeinse Rijk.

Het zijn echter de observaties van het lood dat in de Romeinse tijd neersloeg, die het interessantst zijn. Uit onderzoek van de boorstalen uit de Groenlandse ijskap blijkt dat de pieken en dalen in de loodvervuiling de timing weerspiegelen van diverse historische gebeurtenissen tijdens het Romeinse tijdperk. Daaronder oorlogen die door Julius Caesar werden uitgevochten. Zo lag de concentratie tijdens de eerste eeuwen van de Romeinse Republiek (die werd uitgeroepen in 508 v. Chr.) liefst vier keer hoger dan in de eerste eeuw v. Chr.: de tijd van Pompeius, van Julius Caesar, van Marcus Antonius en van verschillende bloedige burgeroorlogen die het einde betekenden voor de Republiek. Het kan niet anders dan dat die roerige tijd nefast was voor de economische activiteit in het Romeinse Rijk.

Volgens co-auteur Andrew Wilson, hoogleraar archeologie aan de universiteit van Oxford, was de looduitstoot in de eerste twee eeuwen van het Romeinse Rijk ongeveer vier keer hoger dan in de laatste decennia van de Republiek. Het was de periode na het jaar nul, onder de heerschappij van Augustus en zijn opvolgers. De economische groei kwam duidelijk op gang onder de keizerlijke overheersing.

Het team ontdekte ook dat de looduitstoot afnam in periodes van politieke instabiliteit en twee keer een scherpe duik nam toen twee grote plagen in de tweede en derde eeuw het Romeinse Rijk troffen. De eerste, de Pest van Antonius, was waarschijnlijk een pokkenplaag. Ze trof het Romeinse Rijk in 165 na Christus en duurde minstens vijftien jaar. In die periode liep de zilverproductie gevoelig terug. De hoge looduitstoot van de Pax Romana eindigde precies op dat moment en zou pas in de vroege middeleeuwen, meer dan vijf eeuwen later, herstellen. De tweede plaag, de Pest van Cyprianus, mogelijk een grieppandemie, sloeg toe in de tweede helft van de derde eeuw, tijdens een periode van politieke instabiliteit. Er ontstonden tekorten aan voedsel en soldaten die het Romeinse Rijk danig verzwakten.

De Pietà van Michelangelo

19 mei 2018

We hadden het recent even over de wereldberoemde Pietà van Michelangelo (1475-1564) in de Sint-Pietersbasiliek. De Pietà is zonder meer een meesterwerk, maar gezien de vrijwel permanente toeloop van met flitsende camera’s en smartphones uitgeruste toeristen en het glazen veiligheidsscherm, is het de jongste jaren bijzonder moeilijk geworden om rustig te kunnen genieten van dit fantastische kunstwerk, dat gerust een mijlpaal in de beeldhouwkunst mag worden genoemd.

Kunsthistoricus Paul Johnson schrijft: it is an entirely original design and a work which mysteriously blends realism with idealism, the carving is so good that the flesh looks real. Lord Byron sprongen de tranen in de ogen toen hij voor het eerst tegenover de beeldengroep stond. Ook de Italiaanse architect, schilder en kunstcriticus Giorgio Vasari (1511-1574) was zwaar onder de indruk van de Pietà.

‘Het is ongetwijfeld een wonder dat aan een aanvankelijk vormeloze steen langzamerhand een volmaaktheid wordt gegeven die de natuur veelal nauwelijks in vlees bereikt’, schrijft Vasari in de tweede zeer uitgebreide en verbeterde druk van zijn Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architettori uit 1564-1568, ook vandaag nog steeds de belangrijkste bron voor de kennis van de Italiaanse kunst van de dertiende tot de zestiende eeuw.

Van middeleeuwse tragiek en pathos is hier niets te bespeuren, alleen verstilde schoonheid die het mysterie van het lijden in haast blijde tonen benadert. Het beeld werd in 1499, onder het pontificaat van Alexander VI Borgia, door de toen 25-jarige Michelangelo voor de oude Sint Pietersbasiliek gemaakt. Het werd in 1500 ter gelegenheid van het jubeljaar in kapel van Santa Petronilla geplaatst, ook bekend als de Cappella di San Michele.

De opdrachtgever was de Franse kardinaal Jean Bilhères de Lagraulas, ambassadeur van Karel VIII bij de Heilige Stoel. Hij bestelde het beeld oorspronkelijk voor zijn latere graf en betaalde een honorarium van 450 gouden dukaten. Omdat het Michelangelo’s eerste werk in Rome zou worden, bevatte de overeenkomst de bepalingen dat het kunstwerk binnen een jaar klaar moest zijn en dat het het mooiste beeld van Rome moest worden, zodat geen enkele kunstenaar het zou kunnen overtreffen.

Inderdaad heeft later niemand Michelangelo kunnen navolgen om de rechtop zittende Maria met de dwars over haar schoot liggende Christus als een gesloten groep uit te beelden. De afmetingen van de Pietà zijn 174 cm bij 195 cm.

Het pietà-gebeuren zelf behoort niet tot de Evangeliën, maar gaat terug tot enkele vrome middeleeuwse verhalen zoals ‘het leven van Christus’ door Ludolph van Saksen. Pietà (Italiaans voor medelijden) werd de benaming voor een voorstelling in de beeldende kunst van Maria zittend met het van het kruis afgenomen lichaam van Christus op haar schoot. De voorstelling komt vanaf de veertiende eeuw voor.

Maria draagt een over het hoofd geslagen rouwmantel en zij zit aan de voet van het kruis. Aanvankelijk rust Christus als kleine figuur met opgericht bovenlijf op Maria’s schoot; later gaven de kunstenaars hem meer normale proporties en leunt hij achterover, terwijl de voorste arm neerhangt tot bijna op de grond. Maria ondersteunt Christus’ hoofd.

Bij de kunstenaars van de late renaissance (waaronder Correggio) en de barok ligt Christus aan Maria’s voeten en gedeeltelijk aangeleund tegen haar knieën. Eén van de oudste voorbeelden in de Nederlanden is de houten Pietà uit de veertiende eeuw in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek van Tongeren.

Op schilderijen is Maria vaak vergezeld van Maria Magdalena en de evangelist Johannes, waarbij soms ook nog andere personages komen, zodat de voorstelling overgaat in de Bewening van Christus.

De Pietà in de Sint-Pietersbasiliek was de eerste van vier die Michelangelo gedurende zijn lange leven maakte. De twee andere bevinden zich in Firenze, het vierde niet helemaal voltooide exemplaar is te zien in Milaan.

Dit is overigens het enige werk dat door Michelangelo gesigneerd werd, op een marmeren band die als een sjerp over de borst van Maria ligt staat ‘Michael Angelus Bonarotus Florent. Faciebat’. Er staat ook nog een M gegraveerd in de binnenpalm van haar rechterhand, maar dat werd pas recenter ontdekt, daarover zo meteen meer.

Na de onthulling van de beeldengroep was heel Rome overweldigd en er werd al gauw gefluisterd dat een zo jonge man zoiets nooit had kunnen maken. Omdat Michelangelo de Pietà door toeschouwers aan de Milanees Cristoforo Solari hoorde toeschrijven liet hij zich volgens het verhaal de nacht nadien opsluiten in de basiliek, om het van zijn naam te voorzien.

Michelangelo kreeg aanvankelijk ook kritiek op zijn beeld, omdat hij Maria veel te jong had afgebeeld in vergelijking tot haar 33-jarige zoon. Tegen zijn leerling Ascanio Condivi zei de meester dat zuivere vrouwen nu eenmaal langer hun jeugdigheid bewaarden en dat hij Maria met opzet een goddelijke uitstraling had gegeven terwijl hij van de Zoon van God een echte mens had gemaakt. Waarschijnlijk heeft Michelangelo zich laten inspireren door Dante’s Divina Commedia, waarin Maria ‘figlia del suo figlio’, de dochter van haar zoon wordt genoemd. De keuze kan ook verwijzen naar de moeder van Michelangelo die stierf toen hij 5 jaar was.

Wat niet op het eerste gezicht opvalt, is dat Maria veel groter is dan Jezus. Dit was niet omdat Michelangelo het verkeerd deed, hij paste hun afmetingen doelbewust aan. Daardoor werd het beeld harmonieuzer en evenwichtiger, en belichtte hij ook Maria’s rol als moeder. Hoe dan ook stond iedereen, los van alle afgunst en roddel, vol bewondering voor de onnavolgbare gladheid van het marmer, de soepele plooienval en de gezichtsuitdrukking van de beide personen.

Het was inderdaad een meesterwerk, zelfs mooier dan welk voorbeeld dan ook uit de Oudheid, en Rome had wat dit betreft echt wel genoeg vergelijkingsmateriaal. De Pietà vormde een bewijs voor de grotere scheppingskracht van de nieuwe tijd, daarover was iedereen het eens.

Na de beëindiging van dit werk keerde Michelangelo terug naar Firenze om een ander meesterwerk te maken, de David, nu in de Accademia. Vermelden we terloops dat Michelangelo drie ‘heilige jaren’ meemaakte in Rome, Vasari vertelt dat Michelangelo bij die gelegenheid nederig alle kerken bezocht zoals een toegewijde pelgrim. Hij was een uitzonderlijk man, kamde zelden zijn haar en droeg steeds hoge laarzen die hij nooit uittrok, ook niet om te slapen, aldus Vasari.

Sinds 1749 staat de Pietà op zijn huidige plaats in de Sint-Pietersbasiliek. Op 21 mei 1972 (hemelvaartsdag) werd het beeld door Laszlo Toth, een geesteszieke Australiër van Hongaarse afkomst, beschadigd met een hamer. De man dacht dat hij Christus was. Met vijftien slagen verwijderde hij Maria’s arm bij de elleboog, sloeg een stuk van haar neus af en sneed een van haar oogleden af. Toth kon overmeesterd worden door omstanders (foto onder). Laszlo Toth verbleef twee jaar in een psychiatrisch ziekenhuis in Rome en werd daarna gedeporteerd naar Australië.

Tijdens de restauratie na de aanslag ontdekte men dat Michelangelo in de handpalm van de Madonna het voormelde monogram, een M, had gebeiteld. Een nadelig gevolg van de aanslag is dat de Pietà nadien werd ingekapseld in veiligheidsglas en dat bezoekers sinds die tijd niet meer rond het beeld kunnen wandelen. De maatregel is begrijpelijk, maar voor kunstliefhebbers betekent het een verlies.

De term Pietà wordt ook wel gebruikt voor de voorstelling van Christus als Man van Smarten, staande in een geopende sarcofaag en meestal vergezeld van engelen; soms zijn symbolen afgebeeld die verwijzen naar het lijdensverhaal. Dit gegeven komt vooral in Italië voor.