Vaticaan leent schilderij Caravaggio uit voor tentoonstelling in Utrecht

Het Vaticaan geeft De graflegging van Christus van de Italiaanse schilder Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610) in bruikleen voor een tentoonstelling in het Centraal Museum Utrecht. Het gaat om een monumentaal altaarstuk dat ruim 2 bij 3 m groot is. Het is één van de topstukken uit de Vaticaanse Musea en wordt daarom zelden uitgeleend. Voor de grote tentoonstelling Utrecht, Caravaggio en Europa, die duurt van 15 december 2018 tot en met 24 maart 2019, wordt nu een uitzondering gemaakt. Al zal de Vaticaanse Caravaggio slechts vier weken, te beginnen vanaf 15 december, op de tentoonstelling te zien zijn.

Op de tentoonstelling Utrecht, Caravaggio en Europa zullen ruim zestig kusntwerken in bruikleen te zien zijn, waarvan zesenveertig nog niet eerder in Nederland waren. Ook De graflegging van Caravaggio was nog nooit in Nederland. De werken zijn afkomstig uit museale en privécollecties in Europa en de Verenigde Staten, waaronder naast de Vaticaanse Musea, het Musée du Louvre in Parijs, de Galleria degli Uffizi in Firenze, The National Gallery of Art in Londen en The National Gallery of Art in Washington.

Een aantal kunstwerken zijn afkomstig uit kerken in Rome. Van Caravaggio is naast zijn Graflegging ook zijn Mediterende Hieronymus uit het Monasterio de la Virgen de Montserrat te zien. Ook dit schilderij was nog niet eerder in Nederland.

Met De Graflegging van Christus toonde Caravaggio zich een opvolger van Michelangelo en Rafaël, twee voorgangers die ook deze scène hadden afgebeeld (Michelangelo met zijn beroemde Pietà, Rafaël met zijn Graflegging). Caravaggio schilderde De Graflegging van Christus in de periode 1602-1604 voor de familiekapel van Girolamo Vittrici in de Chiesa Nuova in Rome, die officieel de Santa Maria in Vallicella heet.

Het schilderij diende aanvankelijk als altaarstuk voor deze kapel, maar bevindt zich tegenwoordig in de Pinacotheek van de Vaticaanse Musea. Paus Gregorius XIII die goed bevriend was met Girolamo Vittrici, had een aflaat ingesteld voor het bidden in zijn kapel in de Chiesa Nuova.

Een aflaat betekende de kwijtschelding voor God van tijdelijke straffen voor zonden die, wat de schuld betreft, reeds vergeven werden. Het feit dat je door een gebedsronde in deze kapel een aflaat kon verdienen, zorgde ervoor dat de Cappella Vittrici erg populair werd bij de gelovigen en pelgrims.

Girolamo Vittrici stierf echter onverwacht en pas de kapel met het altaar werd pas na zijn dood voltooid. De paus stond er echter op dat het toegekende privilege van de aflaat gehandhaafd bleef. De Santa Maria in Vallicella heeft in totaal twaalf altaarstukken in de kapellen bij de zijbeuken. Deze altaarstukken vormen één doorlopend verhaal over de kruisweg. In elk altaarstuk is tussen de andere figuren Maria te zien.

De twee aangrenzende kapellen van de Vittrici-kapel hebben altaarstukken waar de Kruisiging en de Hemelvaart worden afgebeeld. De Graflegging van Christus die Caravaggio voor de kapel van Vittrici maakte, past hier perfect tussen. Toen Caravaggio aan zijn altaarstuk begon, waren vele schilderijen boven de andere altaren al voltooid. Daardoor kon Caravaggio zijn werk uitstekend laten aansluiten met dat van zijn collega’s.

Zo sluit De Kruisiging van de schilder Scipione Pulzone (ook bekend als Il Gaetano) haast perfect aan met het werk van Caravaggio. Niet alleen het verhaal sluit goed aan, ook de stijl van enkele figuren en hun kleding wordt voortgezet. Zo neemt Caravaggio ook het rode en het groene kleed over. Het originele schilderij van Caravaggio kan je in deze kapel dus niet meer vinden, in de plaats ervan hangt een kopie.

N adat Caravaggio het schilderij voltooide bleef het in de Vittrici-kapel tot 1797. Toen werd het naar aanleiding van het Verdrag van Tolentino (tussen Frankrijk en de Pauselijke Staten in het kader van de Napoleontische oorlogen) uit de kapel verwijderd. Paus Pius VI werd door de aanwezigheid van troepen onder het bevel van Napoleon Bonaparte, gedwongen tot sterke economische en territoriale concessies ten voordele van de Fransen.

Het Verdrag bepaalde ook dat de paus een aantal kunstwerken moest afstaan, waarbij de Fransen het recht hadden om in alle gebouwen uit te zoeken wat hen interesseerde. Zo verdwenen in die periode meer dan honderd beelden en schilderijen vanuit Rome naar Parijs. Niet alle werken keerden later terug naar Rome, het doek van Caravaggio wel. Het kwam echter nooit meer terecht in de Chiesa Nuova maar werd in 1816 ondergebracht in de Vaticaanse Musea.

Het majestueuze schilderij werd volgens de Romeinse schilder en kunstenaarsbiograaf Giovanni Baglione (1566-1643) door tijdgenoten beschouwd als Caravaggio’s allerbeste werk. Het doek is inderdaad bijzonder expressief. Het lichaam van Christus schittert tegen de donkere achtergrond, waarin de toegang tot het graf nog net zichtbaar is. Zijn bovenlichaam rust op de rechterarm die Johannes om hem heen heeft geslagen. Nicodemus heft het onderlichaam op. Met beide armen heeft hij de knieën van Christus vastgepakt, zijn handen ineen om de grip te vergroten.

Achter hen bevinden zich drie vrouwen. Maria’s vermoeide, trieste blik is naar beneden gericht. De mooie Maria Magdalena dept met gesloten ogen haar tranen. Maria Cleophas richt haar blik juist naar boven terwijl ze haar armen ten hemel spreidt en haar mond heeft geopend in een wanhopige schreeuw. Hoog verheven op de grote dekplaat van het graf waarop hij zal worden gezalfd en in doeken zal worden gewikkeld tonen zij ons, toeschouwers, Christus.

Bart Rutten, de artistiek directeur van het Centraal Museum Utrecht, is ontzettend trots dat het gelukt is het Vaticaan te overtuigen deze Caravaggio uit te lenen. Hij noemt het imposante altaarstuk één van de belangrijkste schilderijen uit de kunstgeschiedenis.

“Ter vergelijking moet je je voorstellen dat een middelgroot museum uit Denemarken het Mauritshuis belt of zij het Meisje met de Parel van Johannes Vermeer kunnen krijgen. Dat wij het voor elkaar hebben gekregen, is echt te danken aan de inspanningen van onze conservator, Liesbeth Helmus. Door haar en anderen is onder meer via de ambassade jarenlang gelobbyd bij het Vaticaan”, verklaart de directeur. Uiteindelijk gaf Barbara Jatta, de directrice van de Vaticaanse Musea, haar toestemming om het doek een maand lang uit te lenen.

Caravaggio wordt volgens Rutten door sommigen gezien als de eerste ‘moderne kunstenaar’ omdat hij de eerste was die voor zijn religieuze scènes echte mensen gebruikte om de heiligen te verbeelden. Zo ook in De Graflegging van Christus. Daarnaast was Caravaggio een meester in het toepassen van licht-donkereffecten. De Graflegging is hiervan een perfect stijlvoorbeeld. Vrij snel nadat Caravaggio het maakte werd dit werk overigens al veelvuldig geïmiteerd door schilders in heel Europa.

Rome was niet alleen in de oudheid maar ook omstreeks 1600 het centrum van de wereld. Jonge schilders en kunstenaars uit heel Europa trokken naar de Eeuwige Stad, waar een zekere Caravaggio voor een revolutie in de schilderkunst zorgde: een nieuw realisme en een ongekend sterk chiaroscuro. De Utrechtse schilders Dirck van Baburen, Hendrick ter Brugghen en Gerard van Honthorst zagen het met eigen ogen.

Tussen 1600 en 1630, de kernperiode van het Europese caravaggisme (een stroming in de zeventiende-eeuwse schilderkunst, naar aanleiding van de revolutionaire stijl van de Italiaanse meester Caravaggio) werden in Rome niet minder dan 2.700 kunstenaars geregistreerd, waaronder 572 buitenlanders. Ze bezochten dezelfde kerken en collecties. Ze spraken met elkaar. En ze schilderden. Dezelfde thema’s, dezelfde inspiratiebronnen, maar in uitwerking totaal verschillend.

De tentoontelling Utrecht, Caravaggio en Europa in het Centraal Museum Utrecht belicht deze verschillen tussen de Europese navolgers van Caravaggio. Door de werken thematisch te presenteren wordt duidelijk dat iedere kunstenaar werkte vanuit zijn eigen culturele achtergrond.

De expo is het resultaat van een langdurige samenwerking met de Bayerischen Staatsgemäldesammlungen in München. De tentoonstelling start in het Centraal Museum Utrecht op 15 december 2018 en loopt tot 24 maart 2019. In de Alte Pinakothek in München is dezelfde tentoonstelling te zien van 17 april 2019 tot en met 21 juli 2019.

Download hier het gemonteerde videopersbericht (MP4-formaat )

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.