Claudius Galenus in België

Met onze vereniging S.P.Q.R. maken we op zondag 11 november een daguitstap per bus naar Mariemont, waar onder meer ook een bezoek aan de tentoonstelling In de tijd van Galenus – Een Griekse arts in het Romeinse rijk op het programma staat. Door het leven van de Griekse arts Claudius Galenus van Pergamon (129-199) te volgen beschrijft deze tentoonstelling de medische, farmacologische en sanitaire praktijken in de Romeinse wereld van de eerste eeuwen van ons tijdperk. Want Galenus ging met zijn tijd mee. Zijn geschriften, zijn gevarieerde interesses en de omvang van zijn klantenkring maken het mogelijk veel thema’s te bespreken en stellen ons een geografisch en sociologisch parcours rond de Middellandse Zee voor.

De tentoonstelling in het Koninklijk Museum van Mariemont komt twintig jaar na de succesvolle tentoonstelling Ten tijde van Hippocrates. Geneeskunde en maatschappij in het antieke Griekenland. De nieuwe tentoonstelling onderstreept vooral de therapeutische en anatomische evolutie, maar tevens de bestendigheid van de farmacopee en van het systeem van de vier humeuren tijdens de zeven eeuwen die Hippocrates, ‘de Vader van de Geneeskunde’ en Galenus de ‘Prins van de Geneeskunde’ scheiden.

De tentoonstelling kan uitpakken met 25 belangrijke bruiklenen uit Belgische en buitenlandse musea. Er zijn fragiele papyrussen te zien en zeldzame manuscripten, diverse medische instrumenten, planten en exotische producten, portretten, beeldjes, Griekse en Latijnse inscripties, ex-votos, standbeelden, reliëfs en magische intaglio’s … zonder de medische herbaria te vergeten, theriaca vazen en andere objecten die samen worden ingezet om, op onverwachte wijze, te contextualiseren, tastbaar te maken, te ontroeren en de bezoeker onder te dompelen in het hart van de Middellandse Zee van de tweede eeuw na Chr.

Zijn we allemaal een beetje de erfgenamen van Galenus? Door na te denken over zijn werk, zijn bevragingen en zijn nalatenschap kunnen we, zonder anachronisme, waarderen wat zijn bijdrage en zijn rol waren, niet alleen tijdens zijn leven, maar ook in de geschiedenis van de wetenschap en in onze actualiteit. De invloed van Galenus is ontegensprekelijk nog steeds levend, van de apotheker en de dokter over de vroedvrouw, maar eveneens de dierenarts, sportlui, de tuinman en zelfs de huismoeder.

Welke apotheker heeft nooit de eed van Galenus afgelegd? Welke hand heeft nog nooit de koelzalf van Galenus gebruikt om zich te hydrateren? Wie heeft het nog nooit over een ‘slecht humeur’ gehad? Welke sportman heeft zich niet geïnspireerd, al is het indirect, door de aanbevelingen van Galenus? Welke antiquair droomt er niet van om één van de 20.000 pagina’s van de werken van Galenus te doorbladeren? Welke tuin of herborist bevat, vandaag nog steeds, niet enkele producten die worden aanbevolen in de voorschriften van Galenus? Welke chirurg heeft nooit een scalpel of een katheter gebruikt, inderdaad rechtstreekse erfgenamen van de antieke instrumententas?

Door de vele geschriften van deze bekende dokter, zijn gevarieerde interesses, zijn reizen en de omvang van zijn klantenkring, die zowel de gladiatoren van Pergamon als de keizers van Rome omvatte, kan men veel thema’s behandelen en een geografisch en sociologisch parcours schetsen van de Middellandse Zee tijdens de Pax Romana. Zo roept de tentoonstelling de geschiedenis van een maatschappij op en maakt die ook concreet.

Ze kaart ten slotte ook het nalatenschap aan van Galenus en maakt het mogelijk om, op kritische wijze te waarderen wat effectief zijn benadering en rol was, niet alleen tijdens zijn leven maar ook in de geschiedenis van de wetenschap, in de aanloop van de moderne geneeskunde en onze actualiteit.

Was Galenus dan onfeilbaar? De teksten van Galenus zijn weliswaar gedurende eeuwen overgeleverd en bestudeerd, op complexe wijze, zowel in het Westen als in het Oosten. Vanaf de renaissance, maar steeds op basis van een lezing van de teksten van de ‘Prins van de Geneeskunde’, gaan zijn theoretische postulaten of fouten van de anatomische interpretatie er geleidelijk aan voor zorgen dat zijn tot dan toe onbetwiste autoriteit niet langer blind wordt aanvaard. Dat zal leiden tot de evolutie van de moderne geneeskunde.

De Grieks-Romeinse medicus, wijsgeer en astroloog Claudius Galenus (in het Grieks Klaudios Galènos) trok omstreeks 157 naar Rome, waar hij de lijfarts werd van Marcus Aurelius. Hij bouwde voort op de theorieën van Hippocrates en voegde door nauwkeurige observatie nieuwe informatie toe aan de bestaande kennis van de anatomie, fysiologie en geneeskunde en legde onder andere de basis voor de bereiding van geneesmiddelen uit zowel bestanddelen van planten en dieren als mineralen die hij samenvatte in één systeem, dat vele eeuwen de medische wetenschap zou beheersen.

Dit systeem ging uit van drie stelsels: het aderlijke (dat als beginpunt de lever had), het slagaderlijke (hart) en het zenuwstelsel (hersenen). Hij werkte de leer van het Corpus Hippocraticum van de vier lichaamssappen verder uit: bloed, slijm, gele en zwarte gal. Op de menging daarvan zou het temperament berusten (respectievelijk sanguinisch, flegmatisch, cholerisch en melancholisch). Men beschouwde Galenus lange tijd als onfeilbaar en sprak over hem als divinus (de goddelijke) Galenus. Pas door Andreas Vesalius (zestiende eeuw) werd zijn anatomie en door Harvey (zeventiende eeuw) zijn fysiologie met succes weerlegd.

2 Reacties to “Claudius Galenus in België”

  1. Nic Hennessy Says:

    Indien ik graag meega, wat moet ik doen ?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.