Archive for 4 december 2018

De dure eed van Hannibal

4 december 2018

Volgens de overlevering was Hannibal negen jaar oud toen zijn vader hem meenam naar de tempel van Carthago. Daar doopte hij de handen van de kleine jongen in het bloed van een mensenoffer. Hannibal zwoer in opdracht van zijn vader een dure eed aan de goden: hij zou Rome haten tot in de eeuwigheid. Deze kleine Noord-Afrikaanse jongen zou uitgroeien tot een onverschrokken militair die het leidinggeven in het bloed zat. Hij zou uiteindelijk een enorme logistieke operatie leiden.

Daartoe moest hij alle managementkwaliteiten aanwenden die hij in huis had. Als generaal, gezeten op een grote olifant, voerde hij zijn huurlingen over de besneeuwde toppen van de Alpen. En zijn mannen volgden hem. Tegen alle verwachtingen in wist hij heelhuids weer af te dalen en stelde hij Rome in zijn eigen achtertuin een uitdagende vraag: wie zal er heersen over de wereld, Rome of Carthago? Met deze vermetele aanval vestigde hij zijn naam als legeraanvoerder. Maar Hannibal was niet alleen een briljant tacticus en inspirator, hij was ook één van de meest tragische figuren uit de geschiedenis. Hij wist van Rome wel veldslagen te winnen, maar niet de oorlog.

In het boek De dure eed van Hannibal. Leven en strijd van de grootste vijand van Rome treedt auteur John Prevas in de voetsporen van de Carthaagse generaal Hannibal en trok zelf ook over de Alpen, weliswaar zonder leger en olifanten. Zijn boek leest als een roman maar bevat onvoldoende duidelijke kaarten om de route van Hannibal te kunnen volgen. Je moet al een atlas of een landkaart bij de hand hebben terwijl je leest.

In zijn voorwoord schrijft de auteur dat hij een vlot leesbare en onderhoudende biografie over Hannibal heeft willen schrijven. Dat is gelukt. De lezer hoeft geen geschiedenis te hebben gestudeerd om het verhaal te kunnen volgen. Uitgebreide kennis van de historische context is niet vereist. Dit is geen studieboek of een boek voor onderzoekers, maar voor de gemiddelde lezer die geïnteresseerd is in geschiedenis en avontuur. Iedereen moet het kunnen lezen en zich ermee vermaken.

Voor de gemiddelde lezer zijn de Punische Oorlogen tussen Rome en Carthago een vage periode in de klassieke geschiedenis. Toch zorgden die oorlogen ervoor dat Rome een complete gedaanteverwisseling onderging. Het veranderde van een kleine republiek op het Italiaanse vasteland in een wereldrijk. Dat imperium strekte zich uit van de ene kant van de klassieke wereld naar de andere en zette de toon voor de ontwikkeling van de westerse beschaving. Hannibal speelde in die overgang een beslissende rol.

John Prevas vertelt dat zijn belangstelling voor Hannibal ruim vijfentwintig jaar geleden ontstond toen hij Latijnse les gaf in een school in een buitenwijk van Washington. Met zijn leerlingen vertaalde hij het werk van de Romeinse historicus Livius, waarbij ze zich eerst concentreerden op de grammacica en de woorden die ze tegenkwamen in het verhaal over Hannibal die de Alpen overstak.

“Terwijl we de Latijnse woorden vertaalden in het Engels en ons bogen over de grammaticale verbanden, gebeurde er iets onverwachts en opwindend in dat klaslokaal. De geschiedenis kwam yot leven. Een geschiedenis vol avontuur, ontbering en overwinning begon zich te ontvouwen in de nota’s van de leerlingen. Hoc meer we ons verdiepten in her verhaal van Hannibal, hoe groter de belangstelling en de opwinding. We werden steeds nieuwsgieriger. Het ging niet meer over saaie grammaticale constructies, maar over spannende gebeurtenissen uit de klassieke oudheid. De leerlingen raakten geïntrigeerd door die Afrikaanse held, de leider die dingen deed die iedereen in zijn tijd voor onmogelijk hield”, aldus Prevas.

In het begin dacht de leraar nog dat de belangstelling van zijn leerlingen geveinsd was, dat ze hem voor de gek wilden houden – iets waartoe leerlingen wel vaker neigen. Maar dat bleek in dit geval toch niet zo te zijn. Hannibals verhaal opende de geheimzinnige, bedwelmende wereld van het Carthaagse Noord-Afrika en voerde hen vervolgens via Spanje en over de Pyreneeën Zuid-Frankrijk in. Ze staken de Rhône over met Hannibal en volgden hem doorheen de Alpen, vechtend tegen de elementen en tegen de primitieve bergstammen die langs de route woonden.

“De woorden van Livius brachten Hannibal tot leven. Ze lieten met aansprekende details zien hoe hij met zijn zijn huurlingen en olifanten meer dan vijftienhonderd kilometer aflegde, hoe hij vocht tegen vijandige Iberische en Gallische stammen, rivieren overstak en zich door de hoogste, meest afgelegen en verraderlijke passen worstelde, om ten slotte Italië binnen te trekken en daar een grote oorlog te beginnen. De leerlingen wilden er meer over weten, zodat we zelfs de bronnen in Oudgrieks gingen bekijken”, zegt Prevas.

De leerlingen kwamen er ook achter dat Napoleon, in navolging van Hannibal, in het voorjaar van 1800 zijn leger over de Alpen voerde om zijn Oostenrijkse vijanden te verrassen. Napoleon versloeg iedereen, nier door simpelweg de Alpen over te steken, maar door er een weg aan te leggen die tot op heden wordt gebruikt. Napoleon gaf later, in ballingschap, uitdrukking aan zijn bewondering: ‘Hannibal was de meest dappere man van de wereld. Hij was misschien ook de meest verbazingwekkende: zo onverschrokken, zo zelfverzekerd, met zo’n brede blik op alles. Op zijn zesentwintigste begreep hij al wat amper te bevatten was en bracht hij ten uitvoer wat onmogelijk leek. Hij beklom de Pyreneeën en de Alpen, daalde af in Italië, en offerde een half leger, alleen maar om een slagveld te vinden waar hij mocht vechten’.

Voor de leerlingen, jongens en meisjes in het begin van het digitale tijdperk, werd Hannibal een legendarische actieheld uit het verleden. Hier zagen ze een oude leidersfiguur die de natuur wist te bedwingen, die tegen alle verwachtingen in wist te overleven, die elke veldslag in Italië tegen de Romeinen wist te winnen, om op het laatst de oorlog toch nog te verliezen.

John Prevas: “Mijn leerlingen vroegen zich af waarom we zo geboeid zijn en blijven door deze tragische figuur? Om me voor te bereiden op dit boek ben ik in de voetsporen van Hannibal getreden. Op alle plekken waar hij was in de klassieke wereld, was ik ook. Ik bezocht elk slagveld waarop hij vocht, stak elke rivier en elke bergpas over die hij overstak en bezocht de overblijfselen van elke oude stad die hij ooit belegerde. Ik begon in Tunesië, in Carthago, waar Hannibal werd geboren, en ik eindigde aan de Aziatische kust van Turkije in de kleine havenstad waar hij stierf. In de loop van mijn reisavonturen trok ik naar Spanje, waar Hannibal werd opgeleid tot soldaat en generaal.”

“Ik bezocht de ruïnes van Saguntum, waar de oorlog tegen Rome begon. Daarna volgde ik zijn pad door Frankrijk, over de Alpen, en door heel Italië, van het noorden naar het zuiden. Ik ging naar Ephesus in Klein-Azië en vervolgens naar Kreta en de ruïnes van Gortyna, waar Hannibal in ballingschap verbleef. De ervaring leerde me, en ik hoop dat de lezers dit terug zullen zien in het boek, hoe belangrijk het is voor een schrijver om in de voetsporen te treden van degene wiens verhaal hij of zij probeert te vertellen”, schrijft de auteur.

“Eender of het nu gaat om de Carthaagse Hannibal, de Perzische Cyrus, de Atheense Xenophon, de Macedonische Alexander of de Romeinse Caesar of Augustus. Als je deze leiders tot leven wil brengen, met al hun goede en slechte eigenschappen, dan is het belangrijk om met eigen ogen te zien waar ze zijn geweest, om zo althans enigszins te kunnen aanvoelen of bedenken wat ze moeten hebben meegemaakt”, besluit Prevas.

Wat het bronnenmateriaal betreft is er de jongste decennia niets nieuws bij gekomen. Degenen die over Hannibal schrijven, baseren zich allemaal op dezelfde Griekse en Latijnse literaire bronnen, en proberen er allemaal een net iets andere draai aan te geven. De jongste tijd wordt de bruikbaarheid en zelfs het nut van de oude bronnen door sommigen in twijfel getrokken. Dat heeft te maken met politieke correctheid. De oudste Griekse en Romeinse schrijvers worden soms met enige scepsis bekeken. Men gaat er weleens van uit dat ze gekant waren tegen Carthago en Hannibal vanwege hun afkeer van de Semitische beschaving.

Dat kon twee kanten op gaan. Of ze verdraaiden hun verhalen om de vijanden van Rome te kunnen belasteren. Of ze overdreven de kracht van die vijanden om Rome nog groter en geweldiger te maken. De bronnen zijn dus extreem kritisch over Hannibal, of juist overdreven vleiend. Dat maakt het voor een biograaf moeilijk om uit te zoeken hoe het nu echt zit en een goed evenwicht te vinden tussen de sterk uiteenlopende visies op Hannibal. Maar de Romeinse houding veranderde, zoals bijna alles, in de loop van de tijd. Hannibal was ongetwijfeld een afschrikwekkende figuur in de derde eeuw v. Chr. en vormde een bedreiging voor het voortbestaan van Rome.

Tijdens de oorlog en kort erna werd hij door de Romeinen getypeerd als onbetrouwbaar, verraderlijk, hebzuchtig en wreed, als een man met een aangeboren gewelddadige inslag, die maar op één ding uit was: vernietiging. Later werd de visie op Hannibal geleidelijk milder. Omstreeks de tijd dat het Romeinse Rijk ontstond was de toon van de Romeinse schrijvers inmiddels verrassend positief. Hannibal was een waardige en nobele tegenstander geworden met gunstige eigenschappen en karaktertrekken die eerder enkel waren voorbehouden aan hun eigen antieke helden. Dat beeld is door de eeuwen heen en tot vandaag in stand gebleven.

Uit dit boek zal blijken dat Hannibal een ingewikkeld mengsel was van het beste en het slechtste wat de menselijke natuur te bieden heeft. Hij was zelfverzekerd, slim, genereus, meelevend en een groot strateeg. Maar hij was ook onvoorstelbaar barbaars, wreed en hebzuchtig. Tot slot nog dit: het boek is uiteraard ook beschikbaar in het Engels (originele titel: Hannibal’s Oath), een versie die is aan te raden omdat de vertaling naar het Nederlands weleens een steekje laat vallen. Ook archaïsch taalgebruik wordt in de vertaling soms niet geschuwd. Dat doet niets af aan de waarde van het boek, maar van een uitgever van dit niveau hadden we iets meer zorgvuldigheid verwacht.

De dure eed van Hannibal
Leven en strijd van de grootste vijand van Rome
John Prevas
Taal: Nederlands

Afmetingen: 21,6 x 13,5 x 2,2 cm
Aantal pagina’s: 272 pagina’s
Athenaeum-Polak & Van Gennep
Uitgave: 2018
ISBN 9789025301187
Prijs: 24,99 euro