Archive for 6 december 2018

Het ontstaan van Piazza della Repubblica

6 december 2018

We hadden het recent over de tijdelijke sluiting van metrostation Repubblica. Meteen komen we bovengronds terecht bij de gelijknamlige Piazza. Ondanks het drukke autoverkeer is dit plein één van de mooiste van het Rome uit de periode na 1870. Het is een ontwerp van Gaetano Koch uit 1896 en werd aangelegd in 1901. Gaetano Koch was de kleinzoon van Joseph Anton Koch (1768-1839), één van de betere Oostenrijkse schilders die bijna zijn hele leven in Rome woonde. De oorspronkelijke naam van het plein was Piazza dell’ Esedra, een verwijzing naar de exedra van de Thermen van Diocletianus die hier lag en als tribune diende voor het volgen van sportwedstrijden.

De rooilijn van de moderne gebouwen rond het plein volgt exact de perimeter van deze exedra. De zuilengalerijen aan deze gebouwen tonen enige gelijkenis met het stadsbeeld in Turijn, wat niet zo verwonderlijk is omdat Vittorio Emanuele II, een telg uit het huis van Savoie met Turijn als residentie, toen koning van Italië was. Vandaag vinden we in deze galerijen enkele cafés, restaurants, een bioscoop en een bankfiliaal, maar zowat een eeuw geleden was dit een favoriete winkelplaats van de rijkere Romeinse burgers.

Een drietal jaren geleden opende in de galerij op nr. 41 een kleine versie van het bekende foodconcept Eataly, dat in niets te vergelijken viel met zijn grote broer aan Piazzale 12 Ottobre. Deze mini-Eataly was geen lang leven beschoren en werd al snel verkocht aan een privé-investeerder. Die opende een paar maanden geleden in dezelfde stijl als Eataly, het autonome concept Officine Italia, waarin ondermeer een grill, een pizzeria, een klassiek restaurant, een bar en een foodmarkt terug te vinden zijn op een oppervlakte van zowat 1.500 m², verspreid over vier verdiepingen die met elkaar in verbinding staan. Je kan er van 8 uur in de ochtend tot middernacht terecht.

De grote boog van het plein wordt, net tegenover de Santa Maria degli Angeli, middendoor gesneden door de Via Nazionale. Ooit was dit zo’n beetje de ‘Champs Élysées’ van Rome, toen er aan beide zijden van de straat nog twee rijen bomen stonden. Deze lange laan, die loopt tot aan de keizerlijke fora, werd aangelegd door de in Brussel geboren aartsbisschop en latere Vaticaanse minister François-Xavier de Mérode (1820-1874), in Rome bekend als Francesco Saverio de Merode. Hij was vanaf 1850 kamerheer en minister van Oorlog van de Pauselijke (of Kerkelijke) Staat onder paus Pius IX. Met zijn ongetrainde ‘zouaven’ verloor hij veldslag na veldslag en uiteindelijk ook Rome.

Maar deze monseigneur had wel bouwkundig en financieel inzicht: hij besefte het belang van een goede, moderne verbinding tussen de nieuwe stationswijk en het oude centrum rond het Piazza Venezia. Met eigen middelen kocht hij tussen 1864 en 1866 gronden rond de San Vitale en ontwikkelde daar het begin van de latere verbindingsas met de bijhorende gebouwen. Aanvankelijk noemde hij de nieuwe laan naar zichzelf (Via de Merode), daarna naar de paus (Via Nuova Pia), maar in 1870 veranderde de naam in Via Nazionale. In 1870 verkocht de Merode alles aan de stad en dat bleek een zeer goede investering te zijn geweest. De Merode werd begraven op het Campo Santo dei Teutonici e dei Fiamminghi in Vaticaanstad.

Als je toch in de buurt bent van Piazza della Repubblica: volg van hieruit even de Via Nazionale. Aan de derde straat links ligt op de hoek de San Paolo dentro le Mura (enkel open op zondag), gebouwd in 1879 door de Britse architect George Edmond Street. Het is de eerste niet-katholieke kerk die in Rome werd gebouwd na de eenwording van Italië. Het gebouw werd grotendeels betaald door de Amerikaanse magnaat John Pierpont (J.P.) Morgan die vooral een zeer hoge toren wilde “zodat de paus die zou zien wanneer hij ’s morgens opstaat”, dixit Morgan.

Het interieur van deze Anglicaanse kerk (de bisschoppelijke kerk van Amerika) heeft zeer mooie mozaïeken met scènes uit de Apocalyps, gemaakt door de Britse schilder-kunstenaar Edward Burne-Jones (1833-1898). Ook in de apsis bevinden zich mozaïeken. Sommige figuren kregen het gezicht van personages uit de negentiende eeuw. Zo herkennen we in Sant’Andrea het gezicht van Abraham Lincoln, lijkt San Giacomo wel heel erg op Giuseppe Garibaldi en stond generaal Grant model voor San Patrizio. Het is best grappig om deze prominente Amerikaanse heren in een Romeinse kerk te zien opduiken.

Johan Ickx spreekt morgen in Leuven over de link tussen het Vaticaan, Leuven en WO I

6 december 2018

Als uniek sluitstuk van de vele nationale herdenkingen rond de Eerste Wereldoorlog die de voorbije maanden hebben plaatsgevonden, organiseert S.P.Q.R. morgen vrijdag 7 december om 20 uur een unieke lezing over deze oorlogsperiode, waarbij dieper wordt ingegaan op een directe en tot dusver verborgen gebleven link tussen Leuven en Rome.

Spreker Johan Ickx is hoofd van het Historisch Archief van het Staatssecretariaat op het Vaticaan en is doctor in de kerkelijke geschiedenis, licentiaat in de godsdienstwetenschappen en baccalaureus in de filosofie en in de theologie. Zijn boek De oorlog en het Vaticaan werd vorig jaar bekroond met onze Romulusprijs.

Eind augustus 1914. Het Duitse leger legt de Vlaamse stad Leuven zo goed als volledig in de as. Ook de bibliotheek van de Katholieke Universiteit Leuven wordt volledig vernietigd. In België wordt een scherpe veroordeling door paus Benedictus XV verwacht, maar de reactie is nogal lauw. Het Vaticaan lijkt te talmen. Mgr. Paulin Ladeuze, de toenmalige rector van de universiteit, stuurt daarop een geheim (en niet eerder gepubliceerd) rapport aan de Heilige Stoel.

Die ingreep past in een tot nu toe onbekend gebleven bredere geheime bredere diplomatieke operatie waarbij Belgische professoren en geestelijken vanaf kerstmis 1914 bondgenoten zoeken in het Vaticaan. Johan Ickx ontdekte ook de briefwisseling van de Leuvense Mgr. Simon Deploige (die een belangrijke rol zou spelen als een diplomatieke geheim agent tussen Leuven en Rome) die verrassende details prijsgaf en in de richting wees van een geheime groep met personen van verschillende nationaliteiten, actief in Rome en bij de Heilige Stoel.

Zij stelden zich tot doel de valse Duitse oorlogspropaganda bij het Vaticaan te ontmaskeren om een wijziging van de diplomatieke koers van de Heilige Stoel te bewerken. Deze groep van vijf vergaderde vrijwel dagelijks in de gebouwen van Sint-Juliaan-der-Vlamingen. Naast Simon Deploige, bestond deze uit de Roemeense prins Vladimir Ghika, Duncan Gregory voor Engeland, Louis Canet voor Frankrijk en Shinjiro Yamamoto, de Japanse militaire zeemachtattaché.

Johan Ickx ontsluiert een een tot op heden onbekend stukje geschiedenis over de diplomatie in het Vaticaan na de vernietiging van Leuven tijdens de Eerste Wereldoorlog, een gebeurtenis die zoals het zich nu laat aanzien deel uitmaakte van een complot. Van Duitse vergelding tegenover de bevolking die op Duitse troepen zou geschoten hebben was blijkbaar geen sprake, de vernietiging gebeurde gepland en doelbewust.

De pauselijke nuntius Tacci in Brussel en vooral zijn zaakgelastigde Mgr. Emanuele de Sarzana speelden in de nasleep van deze gebeurtenissen een dubieuze en kwalijke rol die tot nog toe niet bekend was. Ook dat komt in dit boek en tijdens deze lezing aan bod, net als hoe met beide heerschappen wordt afgerekend. Bij dit alles bleek tevens een hoofdrol weggelegd voor Eugenio Pacelli, de latere paus Plus XII, die jaren later ook geconfronteerd zou worden met Wereldoorlog II.

Het boek De oorlog en het Vaticaan is behalve in het Nederlands inmiddels ook vertaald in het Frans en het Italiaans. Deze boeiende lezing vindt plaats op vrijdag 7 december om 20 uur in lokaal A.1.3. in cultureel centrum Romaanse Poort, Brusselsestraat 63 in 3000 Leuven. De toegang is gratis, iedereen is welkom. Zoals altijd: heel graag tot dan!