Archive for 9 januari 2019

Het fresco van de heilige Nicolaas in Rome

9 januari 2019

De komende dagen brengen we een bezoek aan de iets minder bekende maar toch interessante basiliek van San Saba op de zogenaamde piccolo Aventino, de zuidoostelijke top van de Aventijnse heuvel in Rome. In deze bijdrage staan we even stil bij een bijzonder fresco in deze kerk, een afbeelding waarvan vermoedelijk heel wat mensen het bestaan niet beseffen. Wie als bezoeker dit fresco toch opmerkt, staat meestal niet stil bij de betekenis ervan. Jammer, want in deze basiliek straalt de geschiedenis letterlijk van de muren.

In het zogenaamde ‘vierde schip’ dat evenwijdig loopt aan de linkerbeuk van de San Saba, zien we overblijfselen van fresco’s uit de dertiende eeuw van de heilige Nicolaas van Myra, één der meest vereerde volksheiligen. Jawel, het gaat om de bekende kindervriend die traditioneel op 6 december brave kinderen verwent met allerlei lekkers en speelgoed.

De fresco’s tonen een tafereel dat voor een christelijke kerk misschien wat merkwaardig lijkt, want het toont drie naast elkaar liggende naakte jonge vrouwen in een bed. Een legende over Nicolaas vertelt dat dit drie meisjes van een goede en vrome familie waren, waarvan de straatarme vader (afgebeeld rechts op het fresco) wanhopig was omdat zijn dochters zonder bruidsschat in de prostitutie terecht dreigden te komen. Dat zou een leven in zonde betekenen. Nicolaas, die op dit fresco achteraan door het raam kijkt met een zak in zijn hand, was van het probleem van de arme vader op de hoogte. Op een avond wierp hij een zak met goudstukken door het venster zodat de financiële zorgen van de brave man en zijn dochters opgelost waren en de meisjes eindelijk konden trouwen.

Later heeft deze heilige Nicolaas zich tot onze Sinterklaas ontwikkeld, maar zonder de goudstukken. Al bleef de gewoonte waarbij in de dagen vóór Sinterklaas plots snoepgoed doorheen huizen met spelende kinderen werd gegooid nog lang bestaan. Ook geldstukken in chocolade, voorzien van een goudkleurige wikkel, duiken zelfs vandaag nog regelmatig op.

De legende werd in de loop der eeuwen meermaals aangepast. Vooral het aantal zakken goudstukken dat door het raam werd geworpen steeg iedere keer. De aanwezigheid van het tafereel maakt van de San Saba wellicht de beste plaats om eens het verhaal van de ‘goedheiligman’ te vertellen, hierna vrij naar Tom Zwaenepoel (Het Heiligenboek, 2008, uitgeverij Lannoo). Alleen al de bijnaam goedheiligman is een verbastering van ‘goet-hylik man’ (of ‘goed-huwelijks man’), een titel die de heilige Nicolaas verdiende door te zorgen voor de bruidsschat van enkele arme meisjes.

Bij Nicolaas van Myra komen historische waarheid, legende en folklore samen. De figuur die in de legendes naar voren treedt, is waarschijnlijk een combinatie van twee historische bisschoppen die de naam ‘Nicolaas’ dragen. Nicolaas werd geboren in Patara in Lycië aan de zuidkust van het huidige Turkije, en verliest op jeugdige leeftijd zijn ouders. Na een pelgrimstocht naar het Heilige Land wordt hij omstreeks 300 bisschop van Myra, een havenstad in Lycië. Tijdens de christenvervolging onder keizer Galerius Valerius Maximus (305-310) wordt hij gevangen genomen en gefolterd, maar daarna vrijgelaten.

Daardoor nog getekend, neemt hij later deel aan het Concilie van Nicea (325). Door zijn strenge discipline tijdens vastendagen, zijn vergevingsgezindheid en zijn goede wil is Nicolaas een voorbeeld voor zijn tijdgenoten, hij maakt indruk als diplomatische en rechtvaardige onderhandelaar en barmhartige weldoener. Wanneer de ouders van Nicolaas aan de pest sterven, verdeelt hij hun vermogen onder de armen Hij redt drie veldheren die ten onrechte wegens hoogverraad aangeklaagd en ter dood veroordeeld worden. Door een gebed kan hij een storm op zee tot bedaren brengen, wat zijn patronaat van vele havensteden, zoals Amsterdam, en die van schippers en zeelieden verklaart.

De cultus van Nicolaas verbreidde zich snel vanaf 1087, wanneer zijn relieken overgebracht worden naar de stad Bari in de regio Puglia. Sinds de zestiende of de zeventiende eeuw wordt Nicolaas als geschenkbrenger voor de kinderen gevierd. Bij de christelijke interpretatie van het voorchristelijke ‘Sinterklaasfeest’ heeft deze legende een hoofdrol gespeeld en is deze Nicolaas dus inderdaad Sinterklaas.

Zijn reputatie van kindervriend berust onder meer op de volgende legende. Een gewetenloze herbergier doodt drie scholieren en verwerkt hen tot pekelvlees om de misdaad te verhullen. Het vlees komt in handen van Nicolaas, waarna hij de jongens weer tot leven brengt. Als extraatje bekeert hij de herbergier en zijn vrouw. Een andere variant van de legende is minder gruwelijk: hier zitten de drie knapen gewoon opgesloten in een pekelvat en worden ze gered door Nicolaas.

Sinterklaas geeft geschenken aan de kinderen zoals Nicolaas aan de drie dochters van de edelman. De traditie dat de Sint aan de kinderen vraagt of ze braaf en vroom geweest zijn, zou teruggaan op een parabel uit het evangelie van Matteüs. Drie knechten die geld gekregen hebben, moeten zich verantwoorden over wat ze met die centen hebben gedaan (Matteüs 25, 14-23). Brave kinderen worden beloond met geschenken, voor stoute kinderen is er de roe.

Sinds de veertiende eeuw vieren leerlingen van abdijscholen hun patroonheilige op 6 december met de keuze van een ‘kinderbisschop’: voor één dag mag een leerling als bisschop fungeren, uit hun nachtelijke ‘ommegangen’ met de bisschopsfiguur ontstaan later de huisbezoeken van Nicolaas. Daarvoor wordt hij bijgestaan door helpers, in Duitsland door Knecht Ruprecht, in Frankrijk door Père Fouettard (ranselende vader, vader geselaar, zweepvader,…), in Vlaanderen en Nederland door Zwarte Piet.

Er is vóór 1850 in onze streken geen melding van een helpersfiguur voor Sinterklaas. Eeuwen eerder is wel al sprake van duivelachtige zwarte boemannen, die in onze streken weleens Pietje Pek of Zwarte Piet werden genoemd en die werden opgevoerd om kinderen tot gehoorzaamheid te bewegen. Ze waren afkomstig uit de met pek besmeurde hel, vandaar dat ze vaak zwart (of volledig in het zwart gekleed) worden afgebeeld. Ook kobolden en aardgeesten werden vaak afgebeeld als zwarte, duivelachtige wezens. Het feit dat Piet zwart is wordt ook weleens verklaard doordat hij door schoorstenen kruipt om snoep in de huiskamers te werpen, maar dat verhaal is van een veel recentere datum.

In de loop van de negentiende eeuw doken in onze streken als gevolg van de kolonialiseringen in Afrika en elders ook de eerste afbeeldingen op van mensen met een zwarte of bruine huidskleur. Die werden vaak sterotiep en primitief afgebeeld en zo werd, al dan niet met nog wat extra fantasie, uiteindelijk ook Zwarte Piet aangekleed. Eerder al waren er vooral in Italië en Spanje de Moren die op middeleeuwse schilderijen werden afgebeeld in exotische kledij (inclusief de typische baret met een veer) die gelijkenissen vertoont met die van de huidige Zwarte Piet. Daarop is het typische beeld van Zwarte Piet doorgaans gebaseerd. Het waanbeeld dat de kledij van onze huidige Zwarte Pieten refereert aan slavernij of aan de manier waarop slaven destijds werden gekleed slaat nergens op.

Het zou nog een hele tijd duren vooraleer het beeld van de primitieve volksstammen met rare kleren uit Afrika zou verdwijnen. Het is zelfs nog maar zestig jaar geleden dat Congolezen op Expo 58, de grote Wereldtentoonstelling in Brussel, met naakt bovenlijf, in strooien rokjes en zittend voor primitief gebouwde hutten werden opgevoerd als inboorlingen, zeg maar rariteiten uit onbekende en exotische streken.

In de schilderkunst wordt de heilige Nicolaas op diverse wijzen weergegeven. Het vaakst wordt hij afgebeeld als een bisschop met attributen waaronder een kromstaf, een boek, drie broodjes, gouden bollen of geldzakjes, een ton met drie jongens, een anker en een schip. Deze voorwerpen verwijzen naar passages uit zijn leven. Hij geldt als de patroonheilige van Amsterdam, Rusland, advocaten, armen, bakkers, bankiers, gevangenen, herbergiers, kinderen, notarissen, onderwijzers, ongetrouwde vrouwen, pelgrims, schippers, vissers en zeelieden.

Vanaf de vijftiende eeuw knutselen kinderen papieren scheepjes waarin de Sint zijn gaven legt. Later vervangen ze die scheepjes door laarzen, schoenen of kousen waarin de Sint allerlei lekkers kan deponeren. Sinterklaas geeft geschenken aan de kinderen zoals Nicolaas aan de drie dochters een bruidsschat gaf.

San Saba, Piazza Gian Lorenzo Bernini 20, Rome