Het ontstaan van het begrip ‘titelkerk’

Naar aanleiding van het overlijden en de begrafenis van de Belgische kardinaal Godfried Danneels hadden we het gisteren over zijn titelkerk in Rome, de Sant’Anastasia al Palatino. Een titelkerk is in de rooms-katholieke kerk een kerk in het bisdom Rome die titulair wordt toegekend aan kardinaal-priesters en kardinaal-diakens (in die gevallen wordt ook wel gesproken van een titeldiaconie).

Het gebruik is in de zevende eeuw ontstaan en nam in de elfde eeuw een grotere vlucht toen paus Nicolaas II aan de kardinalen het alleenrecht gaf om de bisschop van Rome te kiezen. Daartoe moesten de kardinalen behoren tot het diocees Rome en vandaar werd hun een kerk toegewezen, als ware het de eigen parochiekerk van de betreffende kardinaal, echter zonder enige bestuursbevoegdheid.

Hoewel het gaat om een titulaire functie, beschouwen de meeste kardinalen het als een eer om, wanneer ze in Rome zijn, hun titelkerk te bezoeken en er – bijvoorbeeld – een heilige mis op te dragen. Aan alle titelkerken is het wapen van de titelhoudende kardinaal aan de voorgevel bevestigd.

De zopas overleden Belgische kardinaal Godfried Danneels had de Sint-Anastasiabasiliek als titelkerk, de Belgische kardinaal Jozef De Kesel de Santi Giovanni e Paolo, de Nederlandse kardinaal Ad Simonis de basiliek van San Clemente en de Nederlandse kardinaal Wim Eijk de San Callisto. Het toewijzen van een titelkerk heeft niets met de nationaliteit van de kardinalen te maken. Zo heeft de Duitse kardinaal Walter Brandmüller de San Giuliano dei Fiamminghi (Sint-Juliaan-der-Vlamingen) als titelkerk.

Een titulus is een wat moeilijk begrip dat zelfs niet in het Nederlands bestaat. Zoals andere geloofsgroepen hadden ook de eerste christenen eigen ontmoetings- en cultusplaatsen. Dat gebeurde niet in ‘kerken’, maar bij gelovigen thuis of in andere daartoe geschikte ruimtes, ze worden omschreven als ‘domus ecclesiae’. Vandaag zouden we spreken van gemeenschapsruimtes. De bekende architectuurhistoricus Richard Krautheimer (1897-1994) die gespecialiseerd was in christelijke en byzantijnse kunst en architectuur, omschrijft ze als ‘community centers’.

Eind tweede eeuw, maar vooral tijdens de derde eeuw, toen de Kerk zich institutionaliseerde en de gelovigen talrijker werden, steeg de vraag naar grotere permanente liturgieruimtes. Door de onbaatzuchtige steun van vele rijke families, die hun riante herenhuizen ter beschikking van de Kerk stelden, kon in die behoefte worden voorzien.

Deze woonhuizen, meestal met verdieping, deden dienst als kerk (domus ecclesiae) of huiskerk, doopkapel, pastorie, sacristie en archief. Het hele kerkelijke gebeuren speelde zich daar af, ze zijn te beschouwen als de voorlopers van de parochies. Het naambordje of titulus van de eigenaar van het gebouw werd niet verwijderd, hij was en bleef immers de wettelijke eigenaar en was verantwoordelijk voor alles wat er in zijn huis gebeurde. Zo sprak men van titulus Marci of titelkerk van Marcus, titulus Clementis of titelkerk van Clemens.

De ontmoetingsplaats kon zich in een insula bevinden zoals de Santi Giovanni e Paolo, of in een domus zoals Santa Cecilia in Trastevere dat de christelijke gemeenschap huurde of kocht. We kennen in het Rome van de derde eeuw 25 tituli bij naam, maar in werkelijkheid waren er zeker veel meer, men schat immers het aantal christenen in die periode op zowat 30% van de bevolking.

Tituli of titelkerken zijn dus zelfstandige huiskerken die de naam dragen van de eigenaar, de meeste daarvan zijn ontstaan in de tijd vóór keizer Constantijn, dus tijdens de tweede en de derde eeuw. De geestelijken werden genoemd naar de titulus waartoe zij behoorden, bijvoorbeeld Leopardus presbyter tituli Pudentis of Leopardus, priester van de titelkerk van Pudens.

De titulus diende naast de eredienst, het begrip ‘mis’ bestond nog niet, ook voor het dopen, de vorming, liefdadigheid, administratie en vaak ook als woonst van de clerus.Sommige gemeenschappen konden een eigen gebouw oprichten dat soms enkel  voor de cultus diende zoals bijvoorbeeld de eerste San Crisogono in Trastevere. Steeds waren deze plaatsen van een uiterste eenvoud, zeker het exterieur, dit om de overheid niet uit te dagen.

De institutionalisering van de Kerk bracht ook een verandering in de gezagsverhoudingen mee. De collegialiteit moest gaandeweg plaats maken voor een strenge hiërarchische ordening. De episcopus stelde zich boven de presbyter, hij werd het ‘monarchische’ hoofd van de christelijke gemeente oftewel bisschop. De presbyter ontwikkelde zich tot priester, hij leidde de titulus. Aanvankelijk was er voor elke titulus één presbyter beschikbaar, maar de groei van de Kerk maakte ook een uitbreiding van het aantal presbyters noodzakelijk.

In 250 telde Rome één bisschop en 46 presbyters, verdeeld over de tituli. De aanzienlijkste onder de presbyters van een titulus, wij zouden nu zeggen de pastoors, droeg de naam ‘presbyter cardinalis’. De functie van diaken veranderde niet. Naast de hogere geestelijkheid bestond er nog een lagere geestelijkheid, de ‘acolieten’ bestemd voor de altaardienst, de ‘lectoren’ of voorlezers, en de ‘exorcisten’ of duiveluitdrijvers. De tot een titulus behorende geestelijkheid woonde in de titulus. Als de huiskerk een verdieping had, lagen de vertrekken op de bovenverdieping.

In de geschiedenis van de tituli is het jaar 313 een keerpunt. Toen de christenen meer vrijheid kregen, ontstond de behoefte aan echte kerkgebouwen. De Kerk had inmiddels de oude huiskerken in volle eigendom, de eenvoudigste oplossing was dus of op die oude huiskerken, of in de onmiddellijke nabijheid daarvan, een nieuwe kerk te bouwen. De cultusruimte in de oude huiskerk bestond uit een rechthoekige ruimte, de christenen zochten dus een bouwvorm die daarop aansloot. Zo kwamen ze tot de typische ‘basilica’ die de Romeinen gebruikten als handelsbeurs en/of gerechtsgebouw.

De christenen hebben vele oude tituli omgevormd tot basilica (basiliek), zonder het wezen van de titulus aan te tasten, ze lieten zoveel mogelijk de bij de titulus behorende ruimtes intact. De basilicale tituli bleven de centra van het godsdienstig leven, de ruggengraat van de kerkelijke organisatie. Tot het einde van de vierde eeuw droegen de tituli de naam van de oorspronkelijke eigenaar, niet van degene die de basilica gebouwd had, al heeft men wel eens de eigenaar met de bouwheer verwisseld.

In de vijfde eeuw ging men geleidelijk aan de tituli noemen naar martelaren of andere heiligen. De titelhouder wist zich eerst nog te handhaven naast de martelaar, maar met de tijd raakte de oorspronkelijke titelhouder in de vergetelheid. In 499 en 595 werd in Rome een synode gehouden waarvan de akten die ondertekend werden door de priesters van de verschillende titelkerken nog steeds bestaan.

Zoals in het begin van dit stukje verteld, heeft het begrip ‘titelkerk’ tegenwoordig dus een andere betekenis: het is een kerk die de paus toewijst aan een pas benoemde kardinaal, waar hij naar eigen inzichten de godsdienstplechtigheden kan leiden. Ook oefent hij er enige erefuncties uit. Vandaag zijn er in Rome 164 titelkerken en 68 titeldiaconieën.

2 Reacties to “Het ontstaan van het begrip ‘titelkerk’”

  1. Wim Bosma Says:

    Wat gebeurt er met de titelkerk, als de kardinaal overlijdt?
    Bijv. de titelkerk van kardinaal Simonis? Bij de verheffing tot kardinaal ontvangt men dan direct de titelkerk, of komt dat later?
    Ik neem aan dat er niet twee kardinalen tot een kerk benoemd wordt?
    Hartelijk dank.

    • S.P.Q.R. Says:

      Bij het overlijden van een kardinaal komt zijn titelkerk in kwestie terug ‘beschikbaar’ of ‘vacant’. Deze kan worden ingenomen door een nieuwkomer zodra de paus een nieuwe groep kardinalen creêert, maar kan evengoed jaren zonder titularis blijven. Na de benoeming van een nieuwe kardinaal wordt meestal snel een titelkerk toegewezen. Achter de schermen wordt door de betrokken kerkgemeenschap doorgaans wel wat gelobbyd om een kardinaal ‘binnen te halen’. Dit zorgt immers voor meer prestige voor de kerk in kwestie. Er kunnen inderdaad geen twee kardinalen dezelfde titelkerk in bezit hebben.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.