De zaak van de weggebeitelde Vestalin

Avonturen met opschriften – I

Speciaal voor het toch aanzienlijke aantal classici onder onze clubleden (maar uiteraard ook voor alle anderen) zullen we vanaf nu regelmatig een bijdrage publiceren onder de noemer ‘Avonturen met opschriften’. Wij krijgen daarvoor de gewaardeerde medewerking van dr. Michiel Verweij van de Koninklijke Bibliotheek van België. Een eerste bijdrage in deze nieuwe reeks behandelt de zaak van de weggebeitelde Vestalin. Het zou de titel van een misdaadverhaal kunnen zijn.

Wij zijn gewend aan een straatbeeld vol tekst: reclameborden, uithangborden, wegwijzers, aankondigingen enzovoort. In het oude Rome was dat niet minder het geval. Gelukkig (voor ons) zijn heel wat van die getuigenissen op duurzaam materiaal bewaard gebleven.

Gelukkig (voor ons) hadden de Romeinen de gewoonte om heel veel opschriften te maken en er zijn er dan ook tienduizenden bewaard. Op verzoek van S.P.Q.R. zal ik de komende tijd nu en dan enkele van deze teksten voorstellen. Op zoek naar het verhaal dat er achter zit …

Het Forum Romanum is niet alleen een terrein vol muurresten en stukken zuil waar het wemelt van toeristen, het is niet alleen een eeuwig jachtterrein voor archeologen, er is ook heel wat te lezen. Althans als je Latijn kent en als je de tijd neemt om de opschriften te ontcijferen. Dat laatste wordt soms bemoeilijkt door de net al genoemde horden toeristen, maar nog meer door het frequente gebruik van afkortingen en door het verloren gaan van stukken van de stenen.

De beste leesplaats is ongetwijfeld het Atrium Vestae, waar rond twee onbewogen vijvers standbeelden staan van Oppervestalinnen, de voornaamste Vestaalse maagden. Het complex waarvan we nu de resten zien, stamt uit het begin van de derde eeuw n. Chr. Dat betekent dus ook dat alle beelden en alle opschriften uit de derde en vierde eeuw komen. We zijn onvoldoende ingelicht over de voorafgaande periode.

Eerste teleurstelling: de beelden die er nu staan, hebben niets te maken met de opschriften die op de sokkels te lezen staan. Wat we nu zien, is het gevolg van een reconstructie, waarbij overigens ongetwijfeld correct de sfeer van deze binnenhof met een zuilengalerij, beelden met opschriften op de sokkels en vijvers weergegeven wordt.

De opschriften en de beelden zijn over het algemeen tijdens de opgravingen vanaf het eind van de negentiende eeuw gevonden. Eerdere vondsten zijn bijna allemaal verloren gegaan, al heeft men vaak wel de tekst van het opschrift genoteerd. De combinatie van beelden en sokkels met opschrift zoals we die nu dus aantreffen, is het gevolg van een toevallige combinatie.

Tweede opmerkelijk fenomeen: vele opschriften zijn voor dezelfde Oppervestalin bedoeld. Zo zijn er drie opschriften voor Terentia Flavula en voor Coelia Claudiana en maar liefst zes voor Coelia Claudiana. Met andere woorden: het gaat maar om een zeer beperkt aantal Vestalinnen. Bovendien zijn er dan nog twee sokkels zonder tekst.

Het bekendste opschrift is op een andere manier problematisch. Hier is wel de tekst bewaard gebleven, maar de naam van de Vestalin is vakkundig weggebeiteld. Dat kan niet zonder de nodige verklaringen blijven uiteraard en meestal beweert men dat het opschrift voor ene Claudia bestemd was en dat haar naam weggekapt is nadat zij zich had bekeerd tot het christendom. Zo staat het ook in de reisgidsen en zo vertellen ook de meeste menselijke gidsen het. En toch…

Laat ons eerst naar de tekst kijken.

(CIL, VI, nr. 32422; www.manfredclauss.de: EDCS-21600015):

OB MERITVM CASTITATIS
PVDICITIAE ADQ IN SACRIS
RELIGIONIBVSQVE
DOCTRINAE MIRABILIS
[[……………….]E V V MAX
PONTIFICES VV CC
PRO MAG MACRINIO
SOSSIANO V C P M
(op de zijkant:)
DEDICATA V IDVS IVNIAS
DIVO IOVIANO ET VARRONIANO
CONSS

Latijnse tekst met oplossing van de afkortingen :

Ob meritum castitatis / pudicitiae adq(ue) in sacris / religionibusque / doctrinae mirabilis / [[……….a]]e V(irgini) V(estali) Max(imae) / pontifices V(iri) C(larissimi) / promag(istro) Macrinio / Sossiano V(iro) C(larissimo) P(ontifice) M(aximo/aiore ?) // Dedicata V Idus Iunias / Divo Ioviano et Varroniano cons(ulibu)s.

‘Vanwege haar verdienste van kuisheid en zuiverheid en haar wonderbaarlijke kennis inzake heilige dingen en de godsdienst (hebben) voor [[…]], Oppervestalin, (dit beeld opgericht) de hoogedele heren priesters toen de hoogedele heer opperpriester Macrinius Sossianus promagister was. // Gewijd op 9 juni tijdens het consulaat van de goddelijke Iovianus en Varronianus’

Eerst wat we zeker weten. De datum bijvoorbeeld. Bij de meeste opschriften is het niet mogelijk een exacte datering te geven, maar in dit geval lukt het wel: 9 juni 364, ruim dertig jaar voordat de Vestacultus officieel verboden werd en de tempel op slot ging.

Macrinius Sossianus is met name van dit opschrift bekend, zodat wat we weten van zijn leven aan deze tekst ontleend is. Geen hulp dus van andere opschriften. De verwijzing naar de kuisheid en kennis inzake godsdienstige en rituele zaken is standaard. Bij een Oppervestalin verwacht je ook niets anders. Ze had uiteindelijk tien jaar daarvoor getraind en gestudeerd en ze had tien jaar het werk gedaan.

Het enige echt bijzondere in deze tekst is natuurlijk dat overduidelijk de naam van de Vestalin is weggekapt. Het enige dat rest is de –E die de datiefuitgang (naamval van het meewerkend voorwerp) afsluit. Dat betekent dat haar naam op –A moet zijn geëindigd. Aangezien dat bij de meeste vrouwelijke namen het geval is, helpt dit ons niet heel veel verder.

Op zoek naar een mogelijke kandidate heeft men bij de vroeg-christelijke dichter Prudentius (348-413) de volgende versregel gevonden (Peristephanon, 2, 527-528): ‘Aedemque, Laurenti, tuam / Vestalis intrat Claudia’ ‘Uw heiligdom, Laurentius, betreedt de Vestalin Claudia’. En daarmee deed Claudia haar intrede in de toeristische (en andere) literatuur.

Vraag: is dit nu juist?
Antwoord: in deze vorm zeker niet.

Eerste argument: de weggebeitelde letters nemen meer plaats in dan alleen voor de naam Claudia nodig was.

Tweede argument: de namen in de andere opschriften bestaan altijd uit twee componenten. Er moeten dus twee namen hebben gestaan, alleen ‘Claudia’ is om deze reden al zeer onwaarschijnlijk.

Tegenwerping: Claudia zou het eerste bestanddeel van die naam kunnen zijn geweest en eventueel in afkorting kunnen zijn weergegeven: CL. […] ‘Claudia [nog wat]’.

Dit kan. Geen a priori tegenargument.

Maar niet getreurd, een beetje classicus is niet te vangen door het feit dat hij/zij voor één ding geen tegenargument kan vinden. We gaan door!

Derde argument: alle opschriften die we kennen (en de daarbij behorende beelden) zijn voor Oppervestalinnen. Prudentius heeft het niet over een Oppervestalin, maar over ‘een Vestaalse maagd’. Als Claudia ook nog Oppervestalin geweest was, had dat de propagandawaarde van haar bekering aanzienlijk versterkt. Het is zeker niet uitgesloten dat Prudentius dat dan extra vermeld zou hebben. Bovendien kennen we uit andere bronnen geen Oppervestalin Claudia voor deze periode.

Vierde argument: persoonlijke inspectie door ondergetekende – meer bepaald in het kader van het bezoek van de leeskring Latijn van het NKV, afdeling Leuven, aan het Forum op 4 maart 2017 – heeft mij er niet van overtuigd dat de eerste letter een C is. Het wegkappen is dermate deskundig gebeurd dat het niet langer mogelijk is de eerste letter te identificeren.

Dat betekent dat er in ieder geval onvoldoende argumenten of aanwijzingen zijn om de vaak herhaalde Claudia-stelling te bevestigen. Het enige dat vaststaat is dat de naam van de Oppervestalin in kwestie (want het moet toch om iemand in die positie gaan) is weggebeiteld. Maar dat lost ogenschijnlijk niets op. Of toch?

Opschriften in het Atrium Vestae begeleiden beelden van Oppervestalinnen. Van andere Vestaalse maagden kennen we geen beelden of opschriften. Deze opschriften en beelden werden geplaatst door mensen aan wie de Oppervestalin in kwestie een bijzondere weldaad had bewezen, of door mensen uit haar omgeving (familie, ondergeschikten).

Wat in dit geval precies gespeeld heeft is niet uit de tekst op te maken: is Macrinus Sossianus misschien door haar voorspraak benoemd? Of gaat het enkel om een eerbewijs van Sossianus aan de Oppervestalin? In een samenleving die zo op persoonlijke dienstbetuiging berustte als de Romeinse lijkt dat moeilijk aan te nemen. Dat wil dus zeggen dat in 364 de Oppervestalin in kwestie aan alle vereisten voldeed.

Dan is er iets gebeurd waardoor men beslist heeft haar naam drastisch uit te wissen. Opmerkelijk is daarbij dat men alleen haar naam gedelgd heeft, maar de rest van de tekst heeft laten staan. Meestal wordt bij zo’n schoonmaakoperatie de hele tekst verwijderd, zodat men de steen bij een andere gelegenheid opnieuw kan gebruiken. Ook dat men de –E heeft laten staan, is misschien opmerkelijk: in ieder geval was die opnieuw te gebruiken.

Waarom die naam verwijderd is, is niet met zekerheid te zeggen. Dat kan evengoed zijn vanwege een ernstig in gebreke blijven in de uitoefening van de functie. Of een overtreding van de regels. Of inderdaad de overgang naar het christendom. Maar waarom men het opschrift en (vermoedelijk) het beeld zelf behouden heeft, blijft onduidelijk. Misschien wilde men (de weldaad van) Macrinus Sossianus zelf wel in herinnering bewaren, ook al was er een probleem gerezen met de Oppervestalin in kwestie.

Het laatste woord is over deze kwestie in ieder geval nog niet gezegd. Het mysterie blijft. Maar in ieder geval is er gerechtvaardigde twijfel aan het in alle reisgidsen herhaalde feit dat hier ‘Claudia’ zou hebben gestaan. Het is zelfs zeker uitgesloten dat er alleen CLAVDIA gestaan heeft en is weggekapt.

Dit is een bijdrage van dr. MICHIEL VERWEIJ
(Koninklijke Bibliotheek van België)

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.