Een bezoek aan de Horti Sallustiani

Vandaag brengen we een bezoek aan de restanten van de fabelachtige villa en tuinen van Sallustius, de Horti Sallustiani. Om de beklemmende hitte, de drukte en de chaos van de binnenstad te ontvluchten, had de Romeinse hogere klasse in de oudheid de gewoonte de gezonde lucht van de heuvels (binnen de muren) op te zoeken. De allerrijkste Romeinen hadden daar monumentale parken aangelegd om te verpozen en vooral om mooie sier en indruk te maken op hun tijdgenoten.

Zo ontstond vanaf de eerste eeuw v. Chr. een ononderbroken groene gordel van tuinen rond de stad. De hellingen van de heuvels waren het meest in trek omdat daar bronnen en waterloopjes aanwezig waren voor het besproeien en irrigeren van de tuinen en voor de vele fonteinen en nymphaea.

hortisallustio (1)

Op de Pincio, de Collis Hortulorum, lagen de legendarische tuinen van Lucullus. Op de Quirinaal, bij de Servische Muur, bevond zich de tuin van Julius Caesar. Die had al uitgestrekte tuinen langs de Via Portuense, maar zou hier een tuin hebben aangelegd omwille van de nabijheid van de tempel gewijd aan Fortuna Publica, de godin van wie Caesar meende dat hij er zijn overwinningen aan te danken had.

Na de dood van Caesar in 44 v. Chr. werd zijn Horti Caesaris verkocht aan de historicus en schrijver Gaius Sallustius Crispus (86-35 v. Chr.). Sallustius was proconsul van de provincie Africa Nova (het oostelijke deel van Numidië) geweest en had daar op verdachte wijze een groot fortuin vergaard. Na zijn tumultueuze politieke carrière trok Sallustius zich na de moord op zijn beschermheer Julius Caesar in vrijwillige ballingschap terug in zijn tuin, waar hij zich gedurende de laatste negen jaar van zijn leven wijdde aan het schrijven van geschiedkundige en literaire werken.

Met het enorme fortuin dat hij had vergaard, kon hij zijn tuinen uitbreiden en verfraaien. De Horti Sallustiani omvatte een groot gebied tussen de huidige Via Salaria, de Via Veneto, de Via XX Settembre en de Aureliaanse Muur. Sallustius verwierf ook het terrein waarop de tempel van Venus Erycina uit 187 v. Chr. stond. Deze ronde tempel werd in de zestiende eeuw teruggevonden. De geel marmeren zuilen en het overige marmer werden ‘gerecycleerd’ en hergebruikt in de San Pietro in Montorio.

hortisallustio (3)

Bij opgravingen in deze zone van het domein werden een aantal spectaculaire kunstwerken ontdekt, die wellicht behoorden tot deze tempel. Het gaat onder meer om de beroemde Ludovisi-troon met als hoofdreliëf ‘Aphrodite ontspruit aan de zee’ en de Ludovisi Acroliet, beiden Griekse originelen uit de vijfde eeuw v. Chr. en afkomstig uit Zuid-Italië. Deze beelden zijn vandaag te zien in het Museo Nazionale Romano di Palazzo Altemps.

Ook het fraaie beeld De Stervende Galaat (beter bekend als De Stervende Galliër), één van de pronkstukken in de Capitolijnse Musea, werd hier ontdekt. De obelisk die sinds 1787 bovenaan de Spaanse Trappen voor de kerk Trinità dei Monti staat, komt eveneens uit de tuin van Sallustius.

Na de dood van Sallustius ging het domein naar zijn neef Sallustius Crispus, een vertrouweling van Augustus en Tiberius. In 21 na Chr., bij de dood van Sallustius Crispus die geen erfgenamen naliet, kwamen de villa en het park in keizerlijke handen. Tiberius was toen aan de macht. De gunstige ligging van de tuinen, op een heuvel en dicht bij de Castra Pretoria, maakte de villa aantrekkelijk voor verschillende keizers. Sommigen verbleven liever hier dan in hun officiële residentie op de Palatijn. Zo zou Nero hier vaak zijn toevlucht hebben gezocht na zijn nachtelijke uitspattingen.

Keizer Vespasianus verbleef hier ook graag en opende het grote park voor het publiek. Keizer Nerva bracht in deze tuin de laatste jaren van zijn leven door en stierf hier ook. Onder keizer Hadrianus werd het park heraangelegd en het is uit deze periode dat de tot vandaag bewaarde gebouwen dateren. Keizer Aurelianus liet een monumentale portiek bouwen: de Porticus Miliariensis, met een lengte van 300 m, geplaveid met geel marmer waar hij met zijn paard oefende.

hortisallustio (2)

In 410 vielen de Goten onder Alarik I Rome binnen. Zij kwamen door de poorten van de Horti Sallustiani de stad binnen en richten daarbij grote schade aan het complex aan. De prachtige tuinen werden grotendeels vernietigd, een verwoesting die ze in de komende eeuwen niet meer te boven zouden komen.

Tot in de middeleeuwen lag het domein er grotendeels verlaten bij. Het gebied werd gebruikt als moestuin en tussen de ruïnes stonden enkele hutjes. Pas toen paus Sixtus V een aquaduct had hersteld en er weer water naar de hoger gelegen delen van Rome stroomde, bouwde men hier weer huizen omgeven door moestuinen, wijngaarden en siertuinen.

Van alle gebouwen, portieken, tempels, fonteinen, thermen, paviljoenen en nymphaea die de tuinen sierden, blijven enkele zichtbare monumentale resten over in de Via Sallustiana. Waar in de oudheid de villa op een hoogte lag, moeten we nu 15 m onder straatniveau afdalen naar de ingang van het paviljoen, dat hoogstwaarschijnlijk deel uitmaakte van de keizerlijke residentie van Hadrianus.

Wat we te zien krijgen, zijn de naakte muren, maar eens waren de buiten- en binnenmuren, de vloeren en gewelven, bekleed met marmer. Het paviljoen bestaat uit verschillende ruimtes. De grote glaspartij aan de ingang is een recente toevoeging. We gaan het paviljoen even binnen. Door het rechthoekige vestibulum komen we in een indrukwekkende ronde ruimte met een diameter van 12 m en een koepelgewelf met een hoogte van 13 m.

De ruimte stond ooit vol beelden, de muren en vloeren waren uitgevoerd in kostbare marmersoorten, en het gewelf was bezet met veelkleurig stucwerk. Links en rechts van deze grote ruimte lagen vermoedelijk twee nymphaea. Achter de zaal lag nog een vestibulum met een nymphaeum. De rechthoekige ruimte was waarschijnlijk een zomereetzaal, die met gordijnen kon worden afgesloten. Via de trap kon je naar het terras. De overige ruimtes maakten deel uit van een insula waar het personeel van de villa woonde.

hortisallustio (4)

Aan het begin van de zeventiende eeuw kocht kardinaal Ludovico Ludovisi het terrein waaron zich eeuwen geleden Horti Sallustiani en liet er een nieuw park aanleggen, waarin hij de Villa Ludovisi liet bouwen. Het is tijdens deze werkzaamheden dat de fraaie beelden en kunstwerken waarvan eerder sprake werden opgraven. In die periode werden tevens restanten van een cryptoporticus en een watertank ontdekt. De terreinen van de eens zo luisterrijke Horti Sallustiani vielen na de eenmaking van Italië uit elkaar. De Villa Ludovisi werd in 1894 afgebroken en het bijbehorende park werd verkaveld en in kleine delen verkocht.

Zo werd het gebied rond Piazza Sallustio in 1870 gekocht door de Duitse antiquair en uitgever Joseph/Giuseppe Spithoever. Enkele jaren na de aankoop verkavelde hij het domein en bij het ophogen en nivelleren van het gebied verdwenen de meeste antieke resten onder de grond. Rond de resten van de villa van Hadrianus bouwde hij hoge muren, zodat de gebouwen nu niet meer op een hoogte lagen, maar 15 m onder het straatniveau kwamen te liggen.

Op het terrein bevinden zich ook twee moderne constructies: een conferentiezaal en een villino. Spithoever bouwde boven het centrale gedeelte van het gebouw van Hadrianus een artiestenstudio, maar het paviljoen, dat zijn naam draagt, wordt nu gebruikt als conferentiezaal door Unioncamere. De kantoren van Unioncamere zijn gehuisvest in Villino Maccari uit 1902.

Gaius Sallustius Crispus was een bevoorrechte getuige van de geleidelijke ondergang van de Romeinse Republiek. Hij was een tijdgenoot van machtige en ambitieuze mannen zoals Caesar en Pompeius. Als 23-jarige jongeman maakte hij de mislukte staatsgreep van Catilina mee. Sallustius huwde met Terentia Varrones, de eerste vrouw van zijn politieke tegenstander Cicero van we ze na meer dan 30 jaar huwelijk gescheiden was. Er wordt ook verteld dat Sallustius door Milo betrapt werd op overspel met diens vrouw, Cornelia Fausta, de dochter van Sulla.

hortisallustio (5)

Antieke bronnen maken melding van zijn politieke engagement aan de zijde van de populares, maar ook van zijn morele falen in zijn persoonlijk en openbare leven. De belangrijkste werken van Sallustius zijn historische monografieën over de ‘Oorlog tegen Jugurtha’ (Bellum Iugurthinum) en de ‘Samenzwering van Catilina’ (De Coniuratione Catilinae).

Historiae (Romeinse Geschiedenis), in vijf boeken, was Sallustius’ belangrijkste werk, maar er zijn enkel fragmenten van overgebleven: vier redevoeringen en twee brieven. Het werk behandelde de gebeurtenissen uit de Romeinse geschiedenis na de dood van Sulla, van 78 tot 67 v.Chr.

Op naam van Sallustius staan ook nog de Invectiva in Ciceronem, een kort strijdschrift tegen Cicero dat veeleer afkomstig lijkt uit een school voor welsprekendheid, en twee Epistulae ad Caesarem senem de re publica , brieven waarin de auteur aan Gaius Iulius Caesar politieke wenken geeft.

Sallustius’ taal, stijl en spelling zijn erg persoonlijk. De hoofdkenmerken ervan zijn: streven naar bondigheid in de uitdrukking, stelselmatige archaïsering, waarnaast toch enkele gedurfde innovaties en een overvloedig gebruik van variatie en andere stijlfiguren. Als historicus is hij niet onpartijdig (hij is fel gekant tegen de optimates), maar toch streeft hij naar objectiviteit. Hierin en in zijn stijl is de Griek Thucydides zijn voorbeeld. Op zijn beurt diende Sallustius dan weer Tacitus tot voorbeeld.

In al zijn werken trekt Sallustius hard van leer tegen de zedenverwildering en de corruptie in zijn tijd. Altijd komt hij terug op de twee oorzaken die volgens hem het morele verval veroorzaken: de heerszucht en de hebzucht. Maar na een leven als het zijne was hij wellicht niet de juiste persoon om anderen de les te spellen.

Horti Sallustiani
Piazza Sallustio 21, Rome

www.hortisallustiani.it
Tel. +39 06 4201 1597

Praktische informatie

De site kan worden bezocht worden door verenigingen, groepen en wetenschappers op zaterdag van 9 tot 13 uur en op maandag van 9.30 tot 11.30 uur. Je moet vooraf een aanvraag indienen via convegni@hortisallustiani.it.

Dit artikel is een bijdrage van clublid ANN DE LATTER

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.